تۆبهكرن
كراس ئهگهر قڕێژیبوو، بهرى ههوجهیى ب هندێ ههبت مرۆڤ ئۆتى بكهت و بێنێن خۆش لێ بكهت، دڤێت هزرا شیشتنا وى بكهت، و مرۆڤ بهرى هزرا چوونا بهر ب خودێ ڤه بكهت، و داخوازا خۆنێزیككرنا ژ وى بكهت، دڤێت كارى بۆ پاقژكرنا نهفسا خۆ بكهت، دا ب كێر ڤێ مهرتهبهیا بلند بێت، و ئێكهمین قویناغا ل سهر ڕێكا چــوونــا بــهر ب خــودێ ڤــه یا ئهو لێ ددانت، خۆپاقژكرنه ژ وان تشتێن نهفسا وى قڕێژیكرى، و پاقژكرنا نهفسێ ب وى تشتى چێ دبت یێ ئهم دبێژینێ: (تۆبهكرن).
و ژ بهر كو تـۆبـه پاقــژكــرنــه بــۆ نــهفـسـێ، و ئهو كهسێ بهر ب خودێ ڤه دچت دڤێت نهفسهكا پاقژ ههبت، ل درێژییا ڕێكێ، ههر ژ دهسپێكێ و حـهتـا دویـمـاهـیـیـێ ژى، دڤـێـت بهردهوام ئهو ل سهر تۆبێ یێ خۆڕاگرتى بت، د ئایهتهكێ دا ژ وان ئایهتێن ل مهدینێ هاتینه خوارێ، خودایێ مهزن فهرمانێ ل خودان باوهران دكهت، ودبێژتێ: ( وَتُوبُوٓاْ إِلَى ٱللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ) (النور: 31) یهعنى: گهلى خودان باوهران، هوین ههمى تۆبه بكهن، و ل خودێ بزڤڕن، دا بهلكى هوین ب ئیفلهح بكهڤن..
كهنگى ئهڤ فهرمانه ل وان هاتهكرن؟
- پشتى وان باوهرى ئیناى، و صهبر ل سهر ڤێ باوهرییێ كێشاى، و ژ بهر ڤێ باوهرییێ وارێ خۆ هێلاى و مشهختبووین، و قهستا غهریبییان كرى، و ل وێرێ دهست دایه جیهادێ!
ل وى دهمى خودێ گۆتێ تۆبه بكهن.. مهعنا: ل ههمى دهمێن خۆ وان ههوجهیى ب تۆبێ ههیه، و ژ بهر كو تۆبهكرن زڤڕینا ل خودێیه، و هێلانا وان ههمى ڕێ و ڕێبازانه یێن مرۆڤێن سهرداچووى لێ دچن، ڤێ چهندێ پێتڤى ب تهوفیق و هیدایهتێ ههیه، و چونكى ئهو ب دهستێ خودێ ب تنێنه، دڤێت مرۆڤ ههردهم داخوازێ ژ خودێ بكهت كو ئهو (تۆبهیهكا دورست) و بهردهوام ب رزقێ وى بكهت.. و دڤێت ههردهم ل بیرا وى بت كو ب تنێ تۆبه دشێت وى ژ وێ نزمییێ دهربێخت یا گونههـ وى دهاڤێته تێدا.
•مهتهلا تۆبێ:
و ئهگهر ههوه مهتهلهك ل سهر كرنا گونههێ و تۆبهكرنێ دڤێت گوهدارییا ڤێ نموونهیێ بكهن: ڕێڤنگهكێ ههى ب تهناهى و پشتڕاستى ل ڕێكهكێ دچت، هندهك جاران خۆش ددهته ڕێ، و هندهك جاران هێدى دچت، هندهك جاران گوهێ وى یێ ل سهر ڕێكێ، و هندهك جاران بهرێ وى ب ڕهخ و دۆران دكهڤت، و پێڤه موژیل دبت، جارهكێ سیبهرهكا خۆش دیت، ئاڤهكا سار و شرین، مێرگهكا كهسك و دلڤهكهر، دلێ وى گۆتێ: ما بۆچى پیچهكێ تو بێنا خۆ ل ڤێرێ ڤهنادهى؟ وى گـوهــداریــیــا دلــێ خـۆ كر، و پالێ خۆ دا دارهكێ و دلێ وى د خهو چوو، و خۆ ژ بیر ڤهكر، دهمهكى وى هند دیت نهیارهكێ وى یێ ل هنداڤى سهرى.. نهیارى ئهو گرت و باش ب قورمێ دارێ ڤه گرێدا، و هێلا ل وێرێ و چوو، دا ئهو ل وێرێ ژ برس و تێنا دا بمرت، پشتى دهمهكى، وى مرنا خۆ ب چاڤ دیت، و ل نك وى مسۆگهر بوو كو ئهو و گههشتنا ئارمانجێ ژێك خلاص و ئهو دێ چته هیلاكێ، و ژ تێن و برسا دا دێ مرت.. و دهمێ ئهو د ڤان هزر و تهخمینان دا، ئهو هند ببینت ههڤالهكێ وى یێ خۆشتڤى ب سهر هلبوو، كنف ڤهكر، و هندهك ئاڤ و خوارن دایێ، و گۆتێ: یێ بهردهوام به ل سهر ڕێكا خۆ، و هشیارى نهیارێ خۆ بى، جارهكا دى ب خافلهتى ڤه ئهو ته نهگرت، ئهڤه ئهز چووم و تو ژى د دویڤ من دا وهره، و غافل نهبه.
ئهڤ ڕێڤنگه ئهز و توینه، و ڕێك ئهڤ ژیانهیه یا ئهم دبۆرینین، نهیار گونههن، و كنف شههوهتن، و ههڤال تۆبهیه.. ڤێجا تێ بگههه.
•تۆبه و دو ڕاستى:
حهتا تۆبهكرنا ته ژ گونههێن بۆرین یا دورست بت، دو ڕاستى ههنه دڤێت تو ژ بیرا خۆ نهبهى، ئهو ژى ئهڤهنه:
ئێك: ئهو گونهها ته كرى ئهگهر چهند یا بچویك ژى بت، دڤێت د چاڤێن ته دا گهلهك یا مهزن بت، چونكى ئهگهر تو وێ ب چو ڤه نهگرى، و ئهو د چاڤێن ته دا یا بچویك بت، تو ژێ پهشێمان نابى، و ئاشكهرایه كو قههرا ته ل سهر بهرزهكرنا دینارهكێ هندى وێ قههرێ نینه یا تو ل سهر بهرزهكرنا هزار دیناران دخۆى.. و حهتا گونههـ د چاڤێن ته دا یا مهزن بت، تو بهرێ خـۆ نــهده بچویكییا گـونههێ بهلكى بهرێ خۆ بده مهزنییا وى یێ ته ب ڤێ گونههێ بێ ئهمرییا وى كرى.
دو: ب ساناهى تو ب تۆبا خۆ یێ پشتڕاست نهبه، و هزر نهكه ههما چى گاڤا ته گۆت: من تۆبهیه.. ئهو دهفتهرا ته سپى بوو، تۆبه ڤهگرتنا ژ شهكستنێیه، و ڕاسته ههستى ئهگهر شكهست دئێته جهبراندن، بهلێ ئهو ههستییێ جارهكێ شكهست، ئهگهر خودان یێ لێ هشیار نهبت، دبت گهلهك ب ساناهى ئهو بشكێتهڤه، چونكى ئهو ب دورستى وهكى بهرێ لێ نههاتییه.
•ئهحكامێن تۆبهكرنێ:
هندهك ئهحكام بۆ تۆبهكرنێ ههنه دڤێت تۆبهكهر بیرا خۆ لێ بینته ڤه، و ژێ بێ ئاگههـ نهمینت، و ئهو ژى ئهڤهنه:
ئێك: تۆبهكرنا ژ گونههێ د گاڤێ دا و بێ گیرۆكرن فهرضه، و ههر جارهكا خودانى ئهو گیرۆكر ئهو ب ڤێ گیرۆكرنێ گونههكار دبت، مهعنا: گونههێن وى دبنه دو گونههـ، و دڤێت ئهو ژ وان ههردویان تۆبه بكهت، نه ژ یا ئێكێ ب تنێ، و بهلكى گونهها دویێ، گونهها گیرۆكرنا تۆبێ، ئێك ژ وان گونههان بت یێن گهلهك جاران ههر نهئێنه سهر هزرا مرۆڤى! لهو فهرمان یا ل مه هاتییهكرن، دهمێ ئهم تۆبه دكهین بێژین: یا رهبى من تۆبهیه ژ وان گونههان یێن ئهز پێ دزانم، و یێن ئهز پێ نهزانم ژى.
دو: ژ نیشانێن تۆبا تمام و ب مفاتر ئهوه ئهو یا بهردهوام بت، یهعنى: دهمێ مرۆڤ تۆبێ ژ گونهههكێ دكهت، ئهو بكهته دلێ خۆ كو ئێدى ئهو ل وێ گونههێ نازڤڕتهڤه، بهلێ پسیار ل ڤێرێ ئهڤهیه: ئهگهر پشتى هنگى ئهو ل وێ گونههێ بزڤڕتهڤه، ئهرێ تۆبا وى یا بۆرى دێ ئێته قهبویلكرن، و ئهو دێ ب وێ گونهها بهرى نوكه ئێته جزادان یان نه؟ ئهڤ ههردو بۆچوونه ژ زانایان دئێنه ڤهگوهاستن، و یا دورستتر -و خودێ چێتر دزانت- ئهوه: گونههـ خرابییه و تۆبه باشییه.. و خودێ دبێژت: ( إِنَّ ٱلۡحَسَنَٰتِ يُذۡهِبۡنَ ٱلسَّئَِّاتِۚ ) (هود: 114) باشى خرابییان دبهن، و خرابى باشییان نابهن، و حهتا گونههان وى یا دویێ ژێ بچت، دڤێت ئهو تۆبهكا دى ژێ بكهت.
سێ: ژ نیشانێن تۆبا دورست ئهوه تۆبهكهر پهشێمان ببت ل سهر وێ گونهها وى كرى، و ژ دل حهز بكهت كو وى ئهو نهكربا، چونكى كهیفهاتنا ب كرنا گونههێ گونههه، و نیشانا نهتۆبهكرنا ژ وێ گونههێیه.
چار: ئهگهر ئهو گونهها مرۆڤ ژێ تۆبه دكهت حهقێ عهبدهكى بت ل سهر مرۆڤى، حهتا ئهو تۆبه یا دورست بت دڤێت مرۆڤ وى حهقى بۆ وى بزڤڕینتهڤه، یان گهردهنا خۆ پێ بدهته ئازاكرن، ئهڤه ئهگهر ئهو حهق حهقهكێ مالى بت، ژ خۆ ئهگهر ئهو حهقهكێ مهعنهوى بت، وهكى كو غهیبهتا وى كربت، و ئهو پێ نهحهسیا بت، هنگى یا دورست ئهوه ئهو د ناڤبهرا خۆ و خودێ دا تۆبه بكهت، و شهرت نینه ئهو بچت بێژتێ: من غهیبهتا ته یا كرى من ئازا كه.. چونكى خرابییا ڤێ گۆتنێ ژ باشییا وێ پتره، و ئهو دبته ئهگهرا دلڕهشییێ، و شریعهت فهرمانێ ب وى تشتى ناكهت یێ خرابى تێدا ههبت.
پێنج: ئهرێ تۆبه خودانى ل وێ مهرتهبێ دزڤڕینتهڤه یا بهرى كرنا گونههێ ئهو لێ یان نه؟ یا دورست ئهوه ئهڤه ل دویڤ حالێ تۆبهكهرى و عهزیمهتا وى ڕادوهستت، و د ناڤ تۆبهكهران دا هندهك ههنه ل مهرتهبا خۆ یا بهرێ نازڤڕن، و ژ وان ههنه هندهك وهكى بهرێ لێ دئێن، و هندهك ههنه ژ بهرى گونههێ چێتر لێ دئێن.. خودێ مه ژ وان یێن دویماهییێ حسێب بكهت.
