موعاویهیێ كوڕێ ئهبوو سوفیانى
بهری نوكه، و دهمێ مه ژینهنیگارا خهلیفهیێ چارێ، ئیمامێ عهلى، ڤهگێڕاى، ههر وهسا دهمێ مه بهحسێ ئیمامێ عوثمان ژى كرى، پتر ژ جارهكێ مه بهحسێ موعاویهیێ كوڕێ ئهبوو سوفیانى كر، و هندهك ڕویدانێن پهیوهندى ب وى ڤه ههین..
بهلێ ژ بهر كو موعاویه ئێك ژ وان زهلامان بوو یێن دهورهكێ مهزن ل دهمهكێ شاریاى ژ دیرۆكا ئیسلامێ ههى، ئهو دهمێ هندهك دبێژنێ: زهمانێ ژێك جودابوونێ، یان زهمانێ فتنێ.. و ژ بهر كو گهلهك دان و ستاندن، و (تهشویهـ) و شێلیكرن ل دۆر ڤى صهحابییێ خودان قهدر هاتییهكرن نه ب تنێ ژ لایێ دوژمنێن ئیسلامێ ڤه ژ رافزى و ڕۆژههلاتناسان ڤه، بهلكى ژ لایێ هندهك ژ وان كهسان ژى ڤه یێن خۆ ب سوننى ژى دزان، مه ڤیاى د ڤێ پشكێ دا ژ كتێبا خۆ ل سهر سێ كهسان ب تایبهتى باخڤین كو ناڤێن وان گهلهك ب بهرچاڤێن مه دكهڤن دهمێ ئهم ڤی دهمێ شاریاى ژ دیرۆكا خۆ دخوینین.. و كهسێ ئێكێ (أمیر المؤمین) بابێ عهبدررهحمانى موعاویهیێ كوڕێ ئهبوو سوفیانێ ئهمهوییه.
موعاویه، كـوڕێ ئــهبــوو سوفیانى بوو، و ئهبوو سوفیان -ئهوێ مهزناتییا قورهیشییان د جاهلییهتێ دا دكر- ناڤێ وى یێ دورست صهخر بوو، كوڕێ حهربێ كوڕێ ئومهییهیێ كوڕێ عهبدشهمسێ كوڕێ عهبدمهنافێ قــورهیــشـى بـوو، و ئاشكهرایه كو بنهمالا موعاویهى ئهوا ب ناڤێ: بنهمالا ئهمهوییان دئێته نیاسین، ژ بهر بابێ وان (ئومهییهى)، ل عهبد مهنافى دگههته بنهمالا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ئهوا ب ناڤێ بنهمالا (هاشمییان) دئێته نیاسین، چونكى پێغهمبهر نهڤییێ عهبدلموططهلبى بوو، وعهبدلموططهلب كوڕێ هاشمى بوو، وهاشم كوڕێ عهبدمهنافى بوو.
هندهك دیرۆكنڤیس دهمێ بهحسێ وێ ههڤڕكییێ دكهن ئهوا د ناڤبهرا ئیمام عهلى و موعاویهى دا پهیدا بووى، دڤێن وهسا بدهنه زانین كو ڤێ ههڤڕكییێ هندهك ڕههـ و ڕیشالێن دیــرۆكــى د پــشــت ڕا هــهنــه، و كــو هێشتا د جاهلییهتێ دا ڕهنگهكێ دوژمنى و ههڤڕكییێ د ناڤبهرا ڤان ههردو بنهمالان دا ههبوو، حهتا دبیژن:
عهبدشهمس و هاشم ههڤالجێمك بوون، و دهمێ ئهو هاتینه سهر دنیایێ، ئهو پێكڤه دگرێداى بوون، و مرۆڤێ نوان نهچار بوون وان ب شیرى ژێكڤه كهن، و ژ بهر هندێ د ناڤبهرا عهیالێ وان دا ژى خوین هاته ڕێتن! و ڤێ چیڤانۆكێ چو ڕاستى بۆ نینن، نهخاسم ئهگهر ئهم ل بیرا خۆ بینین كو ریوایهتێن دورست دبێژن: عهبدشهمس كوڕێ نهخرى یێ بابێ خۆ عهبدمهنافى بوو، و هاشم چهند سالان ژ وى بچویكتر بوو.
پشتى هنگى دهمێ ئهم دیرۆكا ڤان ههردو بنهمالان بهرى ئیسلامێ و پشتى ئیسلامێ ژى دخوینین، ئهم دبینین ههڤالینى و خزماینیهكا موكم د ناڤبهرا وان دا ههبوو، و ههما بهسه بێژین: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ژ چار كچێن خۆ سێ دابوونه ئهمهوییان، و ئێكا ب تنێ دابوو هاشمییان.. و بهرى ئیسلامێ ههڤالینییهكا موكم د ناڤبهرا عهبدلموططهلبێ هاشمى و حهربێ ئهمهوى دا ههبوو، ههر وهسا د ناڤبهرا كوڕێن وان عهبباس و ئهبوو سوفیانى ژى دا.. و هــهر چاوا بـت ڤههاندنا ڤان ڕهنگه درهوێن ئاشكهرا شوین تبلێن دیرۆكنڤیسێن شیعهیێن رافزى د پشت ڕا ددیارن بۆ ههر كهسهكێ دیرۆكێ ب دو چاڤێن ڤهكرى بخوینت.
موعاویه، بهرى هنارتنا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ب پێنج سالان، یان حهفتان، هاتبوو سهر دنیایێ، مهعنا: ئهو و ئیمام عهلى د ژییێ خۆ دا نێزیكى ئێك بوون، و بابێ وى مهزنێ مهكههێ ئهبوو سوفیانێ ئهمهوى بوو، ئهوێ پشتى مرنا بابێ خۆ حهربێ ئهمهوى و ههڤالێ وى عهبدلموططهلبێ هاشمى، بوویه ماقویلێ ئێكێ د ناڤ قورهیشییان دا.. و دهیكا وى هندا كچا عوتبهیێ كوڕێ رهبیعهیێ كوڕێ عهبدشهمسێ كوڕێ عهبدمهنافێ قورهیشى بوو.
دهمێ ئیسلام هاتى، بابێ وى ئهبوو سوفیان ئێك ژ مهزن و ماقویلێن مهكههێ بوو، و وى بۆ دهمهكێ درێژ سهركێشییا كافرێن قورهیشییان دكر، ب تایبهتى پشتى شهڕێ بهدرێ، دهمێ هژمارهكا نه یا كێم ژ سهر و گرگرێن موشركان هاتینه كوشتن، و كتێبێن سیرهتێ و دیرۆكێ دتژینه ژ بهحسێ وان كارێن وى دژى ئیسلامێ و موسلمانان كرین، و د شهڕێ ئوحودێ و خهندهقێ دا وى سهرۆكاتییا لهشكهرێ كافران كربوو، و بهرى موسلمان مهكههێ ڤهكهن ل سالا (8) مشهختى، ئهبوو سوفیان هاته د ئیسلامێ دا، و پشتى موسلمانبوونا وى وى گـــهلـــهك هـــهلــویــســتـێـن باش ههبوون، و خـزمــهتــا وى بۆ ئیسلامێ و پشكدارییا وى د جیهادێ دا تشتهكێ ڤهشارتى نینه.. ل زهمانێ ئیمامێ عوثمان، دهمێ ژییێ وى حهشتێ و تشتهك سال چووبوو بهر دلۆڤانییا خودێ.
و دهیكا وى ژى، ئهوا بۆ دهمهكێ درێژ نهیارهتییا ئیسلامێ كرى، پشتى ڤهكرنا مهكههێ هاته د ئیسلامێ دا، و ئهو ژنكهكا تێگههشتى و شاعر و سهربلند بوو!
و وى هژمارهكا خویشك و برایان ههبوون، ژ برایێن وى: یهزید، و ئهڤه صهحابییهكێ خودان قهدر بوو، ل سالا ڤهكرنا مهكههێ موسلمان بووبوو، و پشكدارى د شهڕێ حونهینێ دا كربوو، و ئهبوو بهكرى ئهوكربوو سهرۆكێ وى لهشكهرێ قهستا شامێ كرى، و عومهرى ئهو كربوو والى ل شامێ، و ل سهر زهمانێ عومهرى ئهو مربوو، و عومهرى برایێ وى موعاویه دانا جهێ وى وهكى دێ د گهل مه ئێت.
و ژ خویشكێن وى: (أم حبیبه) و ناڤێ وێ یێ دورست رهمله بوو، و ئهو ژ وان كهسان بوو یێن زوى موسلمان بووین، و د گهل زهلامێ خۆ عوبهیدللاهێ ئهسهدى مشهخت بووبوو حهبهشه، و پشتى زهلامێ وێ ل وێرێ بوویه فهله و ل سهر كوفرێ مرى، پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ئهو ماره كر، و د ناڤ ژنكێن پێغهمبهرى دا كهس نهبوو د نهسهبا خۆ دا نێزیكتر بت بۆ وى ژ رهملایێ.
* * *
دیــرۆكــێ ســهرهــاتییێن ژیـانــا موعاویهى دهمێ هێشتا زارۆك و حهتا مهزن بووى، ب بهرفرههى بۆ مه نهڤهگێڕاینه، و ئاشكهرایه كو دهمێ ئیسلام هاتى ژییێ وى ل دۆرێن پێنج سالییێ بوو، و دهمێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- و موسلمان ژ مهكههێ مشهختبووینه مهدینێ ژییێ موعاویهى ل دۆرێن ههژده سالییێ بوو، و نههاتییه زانین كو موعاویهى پشكدارى د وان شهڕان دا كربت یێن كافرێن مهكههێ دژى موسلمانان كرین وهكى بهدرێ و ئوحودێ.. و ل دۆر دیرۆكا موسلمانبوونا وى دو بووچوون ههنه: یا بهلاڤ ئهوه كو ئهو د گهل دهیباب و برایێ خۆ یهزیدى ل دهمێ ڤهكرنا مهكههێ یێ موسلمان بووى، و هنگى ژییێ وى ل دۆرێن (26) سالییێ بوو. و بۆچوونهكا دى ههیه ژێ دئێته ڤهگوهاستن كو ئهو ل سالا (7) مشهختى دهمێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- و صهحابى چووینه مهكههێ بۆ كرنا عومرێ ئهوا دبێژنێ:
(عمرة القضاء)، هنگى موعاویه موسلمان بووبوو، بهلێ وى ئیسلاما خۆ ڤهشارت بوو ژ بهر بابێ خۆ دا پێ نهحهسیێت. و ههر چاوا بت ئهو نه ژ وانصهحابییان بوو یێن زوى هاتینه د ئیسلامێ دا، بهلێ د گهل هندێ ژى ئیسلاما وى یا دورست بوو، و پشتى هاتییه د ئیسلامێ دا وى د گهل پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- پشكدارى د شهڕێ حونهینێ دا كربوو، وپێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- سهد حێشتر و چل وهقییێن زێڕى ژ غهنیمه و دهسكهفتیێن شهڕى دانێ.
و چونكى موعاویه مرۆڤهكێ خواندهڤا بوو، و نڤیسین دزانى، پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ئهو كره ئێك ژ نڤیسهرێن وهحییێ، دهمێ هندهك ژ قورئانێ هاتبا خوارێ، وى دهنارته ب دویڤ موعاویهى ڕا؛ دا وهحییێ بنڤیست. ههر وهسا هندهك جاران وى كاغهزێن پێغهمبهرى ژى -سلاڤ لێ بن- بۆ مهلك و مهزنێن وهلاتان دنڤیسین.
و د حهدیسهكا دورست دا هاتییه كو پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دوعا بۆ موعاویهى كربوو، و گۆتبوو: اللهم اجعله هاديا مهديا واهد به یهعنى: یا رهببى تو وى بكهیه هیدایهت بۆ خهلكى، و بهرێ وى بدهیته هیدایهتێ، و هیدایهتێ پێ بكهى( ). و د حهدیسهكا دى دا هاتییه: اللهم علم معاوية الكتاب والحساب وقه العذاب یهعنى:
یا رهببى تو موعاویهى فێرى نڤیسین و حسابێ بكه، و وى ژ عهزابێ بپارێزه( ).
و د حهدیسهكێ دا یا بوخارى ژ (أم حرام) ڤهدگوهێزت هاتییه: أَوَّلُ جَيْشٍ مِنْ أُمَّتِي يَغْزُونَ الْبَحْرَ قَدْ أَوْجَبُوا یهعنى: ئێكهمین لهشكهر ژ ئوممهتا من جیهادێ د دهریایێ دكهن، ئــهو كارهكێ وهسا دكــهن پـێ بچنه بهحهشتێ، گۆت: من گۆتێ: ئهى پێغهمبهرێ خودێ، ئهز د ناڤ وان دامه؟ گۆت: بهلێ. و ئهڤ لهشكهره ئهو بوو یێ موعاویهى سهركێشییا وى كرى ل سهر زهمانێ عوثمانى.
و موعاویهى -خودێ ژێ رازى بت- (163) حهدیس ژ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- روایهت كرینه، و هندهك ژ وان روایهتێن بوخارى و موسلمینه.
* * *
ل سهر زهمانێ ئهبوو بهكرى ناڤێ ژ ههمییان بهرچاڤتر ژ ناڤێن بنهمالا ئهبوو سوفیانى ناڤێ كوڕێ وى یهزیدى بوو، ئهوێ ئهبوو بهكرى سهرۆكاتییا وى لهشكهرى كرییه د دهستان دا ئهوێ ل شامێ جیهاد دكر، و د گهلهك شهڕان دا بابێ وى ئهبوو سوفیان و برایێ وى موعاویهى ل ژێر ئالایێ وى جیهاد دژى رۆمێ دكر.. بهلێ ناڤێ موعاویهى وهك سهركێشهك د مهیدانا لهشكهرى و سیاسى دا ل سالا (15) مشهختى بهرچاڤ بوو، دهمێ خهلیفێ راشدى یێ دووێ عومهرى كارێ ڤهكرنا باژێڕێ قهیسارییه هلپسارتییه وى، و برایێ وى یهزیدى، والییێ شامێ، لهشكهرهك بۆ بهرههڤكرى، و ئهو شیاى پشتى چهند شهڕهكان ڤى باژێڕێ گرنگ بستینت و ب سهر دهولهتا ئیسلامى ڤه بهردهت، ههر وهسا وى هژمارهكا باژێڕێن دى ژى ل بهر لێڤا دهریایێ ڤهكرن..
و پشتى ڤان سهركهفتنان یێن وى ب دهست خۆ ڤه ئیناین، ئیمامێ عومهر ل سالا (17) ئهو كره والییێ (ئوردونێ)، و دهمێ ل سالا د دویڤ دا برایێ وى یهزید مرى، عومهرى ئهو ل جهێ وى كره والییێ شامێ، و دیاره هندهك كهسان ئهڤ چهنده ژ عومهرى ب غهریب ڤه وهرگرت، كو چاوا ئهو وى دكهته والى ل سهر صهحابیێن ژ وى ب عهمرتر و چێتر، لهو ئیمامێ عومهر گۆت: ئهو لۆمهى من دكهن كو من ئهو كره والى، و من یێ گوهـ ل پێغهمبهرى بووى دوعا بۆ وى كرین و گۆتى: اللهم اجعله هاديا مهديا واهد به .
و دهمێ عومهر هاتییه شامێ دا كلیلێن قودسێ وهربگرت، موعاویه ب مهوكبهكێ مهزن ڤه هاته بهراهییێ، و دهمێ عومهرى ئهو ب وى مهوكبێ مهزن ڤه دیتى، گۆتێ: تویى خودانێ ڤى مهوكبى؟ و من یێ گوهـ لێ بووى كو خهلك ل بهر دهرێ ته ڕادوهستن؟ یهعنى: ته دهرگههڤان بۆ خۆ یێن دانین.. و ئهڤه تشتهكێ جودا بوو ژ سیاسهتا عومهرى، موعاویهى گۆتێ: بهلێ ئهى (أمیر المؤمنین) ئهوا گههشتییه ته تشتهكێ ڕاسته، عومهرى گۆتێ: ڤێجا بۆچى تو وه دكهى؟ دلێ من دچتێ ئهز ته پێخواس بهنێرمه وهلاتێ حیجازێ! وى گۆت: ئهى (أمیر المؤمنین) ئهم یێن ل وهلاتهكى جاسووسێن دوژمنى لێ دمشهنه، لهو دڤێت ئهم وهسا خۆ نیشا وان بدهین كو ههیبهتا ئیسلامێ و ترسا موسلمانان بكهفته دلێن وان، و ئهز دێ وێ كهم یا تو فهرمانێ ل من دكهى، و دێ خۆ ژ وى تشتى دهمه پاش یێ تو منژێ ددهیه پاش، عومهرى گۆتێ: چى تشتێ ئهز پسیارا وى ژ ته دكهم، تو ڕێكێ ل بهر من تهنگ دكهى، نه ئهز فهرمانێ ل ته دكهم، و نه ته ژ چو ددهمه پاش!
و ژ بهر ڤێ سیاسهت و سهر وبهرێ موعاویهى، دهمێ عومهرى ئهو ددیت دگۆت: ئهڤه كیسرایێ عهرهبانه! و د گهل كو ئهو مهزنى و ههیبهتا موعاویهى ل دۆر حوكمێ خۆ ددانا، و ئهو سیاسهتا وى ب كار دئینا، وهكى وى سهر وبهرى نهبوو یێ عومهرى ب خۆ ب كاردئینا ژى، بهلێ عومهرى خۆ ژێ بێ دهنگ كربوو؛ چونكى وى دزانى موعاویهى مهخسهدهكا شهرعى پێ ههیه، و ههر چهنده عومهرى گهلهك والى دئێخستن و دهم بۆ دهمى دگوهاڕتن ژى، بهلێ وى موعاویه هێلا، و ویلایهتا وى بهرفرههـ كر، و حهتا عومهر مرى ژى موعاویه ههر والیى بوو ل وهلاتی شامێ.
و دهمێ عوثمان بوویه خهلیفه وى موعاویه هێلا ل سهر كارێ وى، و موعاویه یێ بهردهوام بوو د جیهادا خۆ دا دژى دهولهتا رۆمێ، و ئهو دئێته هژمارتن ئێكهمین (ئسطوولێ ئیسلامى یێ بهحرى) ئاڤاكرى، و ئهو ئێكهمین سهرلهشكهرێ موسلمان بوو جیهاد د دهریایێ دا كرى.
و دهمێ فتنه ل زهمانێ ئیمامێ عوثمان پهیدا بووى، موعاویه ئێك ژ وان كهسان یێن داخواز ژ عوثمانى كـرى كــو ئــهو دهستویرییێ بــدهتــه والییێن خـــۆ هــهر ئـێـك ل جهێ خۆ ب توندى سهرهدهرییێ د گهل فتنهچییان بكهت؛ دا فتنه هێشتا ل دهسپێكا خۆ بمرت، بهلێ عوثمان د گهل ڤێ چهندێ نهبوو، و هزرا وى ئهو بوو كو توندى پتر دێ فتنێ بهرفرههـ كهت، و دڤێت ب نهرمى و رحهتى سهرهدهرى د گهل وان بێتهكرن، و بهرى موعاویه ژ مهدینێ ڤهگهڕیێته شامێ، گۆته خهلیفهى: د گهل من وهره شامێ، بهرى مهسهله بگههتهوێ دهرهجهیێ كو تو نهشێیێ، عوثمانى گۆت: ئهگهر ستویێ من بێته بڕین ئهز جیرانییا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ناهێلم! موعاویهى گۆتێ: باشه، ئهز دێ لهشكهرهكى ژ شامێ هنێرمه مهدینێ، دا ئهگهر بوو تهنگاڤى بهڕهڤانیێ ژ ته بكهت. عوثمانى گۆتێ: ئهز ل سهر خهلكێ باژێڕێ پێغهمبهرى ناكهمه تهنگاڤى. هنگى موعاویهى گۆتێ: ئهى (أمیر المؤمنین) ب خودێ یاندێ ئێیه كوشتن، یان ژى ئهو دێ ئێنه ته ل ڤێرێ.. عوثمانى گۆت: (حسبی الله و نعم الوكیل).
و پاشى ئهو چێبوو یا بهرى نوكه مه ڤهگێڕاى دهمێ مه بهحسێ ئیمامێ عوثمان كرى، و تشتێ بهرچاڤ ئهوه ل دهمێ فتنێ، و ژ بهر هشیارى و موكمییا موعاویهى، فتنهچییان بهرپییێن خۆ ل شامێ نهدیتن، وهكى كو ل عیراقێ و مصرێ دیتى، و موعاویه شیا جهێ خۆ ژ خرابییا فتنهچییان بپارێزت.. و پشتى ئیمامێ عهلى بوویه خهلیفه، و هـژمــارهكــا مــهزن ژ فتنهچییان -بۆ سیاسهت- خۆ دایه د گهل لهشكهرێ ئیمامى، وان گڤاشتن ل سهر ئیمامى كر دا ئهو چهند والییهكان بێخت، و ئێك ژ وان موعاویه بوو، و دهمێ ئیمامى ڤیاى ڤێ چهندێ ب جهـ بینت، موعاویهى و خهلكێ شامێ بڕیارا ئیمامى ب جهـ نهئینا، و وان هنگى بهیعه نهدابوو عهلى.. و ئهو چێبوو یا مه بهرى نوكه ڤهگێڕاى دهمێ مه بهحسێ ژیانا ئیمام عهلى كرى، و ههوجه ناكهت ل ڤێرێ دوباره بكهین.
و مهسهله گههشته هندێ ئیمام عهلى هاته شههیدكرن ب دهستێن خهوارجان، و خهلكێ كووفه كوڕێ وى حهسهن ل جهێ وى دانا، و پشتى شهش ههیڤان، حهسهن ژ وان بێ هیڤى بوو، و كاغهزهك بۆ موعاویهى هنارته شامێ، و ئهو بوو ئهو صولح د ناڤبهرا وان دا چێبوو، یا بهرى نوكه مه بهحس ژێ كرى دهمێ مه بهحسێ ئیمام حهسهن كرى.
و ل وى دهمێ خهوارج ب كوشتنا ئیمام عهلى ڕابووین، و ئهو د ڤێ تاوانا خۆ دا سهركهفتین، وان بهرگهڕیانا كوشتنا موعاویهى ژى كر، و ههر چهنده وان ئهو بریندار كرى ژى بهلێ ئهو نهمر.
و ل وى دهمێ ههڤڕكى و شهر د ناڤبهرا وى وئیمام عهلى دا ههى ژى، دهمێ مهسهلهكا علمى ل بهر موعاویهى ئالۆز ببا، وى كاغهزهك بۆ عهلى دهنارت، و پسیارا خۆ پێ دكر، لهو دهمێ خهبهرێ شههیدبوونا ئیمام عهلى گههشتییێ وى كره گرى، و دهمێ پسیار ژێ هاتییهكرن: بـۆچــى تــو دكــهیـه گرى؟ وى گۆت: تو نزانى چ قهنجى و علم ئهڤرۆ ژ دهست خهلكى دهركهفت!
* * *
ل ههیڤا (ربیع الأول)ێ ژ سالا (41) مشهختى، و ب دورستى پشتى مرنا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ب سیهـ سالان، حهسهنێ كوڕێ عهلى تهنازول ژ خیلافهتێ كر، پشتى بۆ وى دیار بووى كو ههڤالێن وى ژ خهلكێ كووفه نه یێن هندێنه مرۆڤ خۆ پێ پشت گهرم بكهت، لهو وى هنارته ب دویڤ موعاویهى ڕا و داخواز ژێ كر بێت دا صولحێ بكهن، و ئهڤ صولحه ل باژێڕێ كووفه هاتهكرن، و ب ئامادهبوونا حهسهنى و حوسهینى و موعاویهى ئهو هاته مۆركرن، و خهلكێ كووفه بهیعه دا موعاویهى، و حهسهن د گهل بنهمالا خۆ زڤڕى مهدینێ.. و ژ بهر كو د ڤێ سالێ دا دوبهرهكى د ناڤ ئوممهتێ دا نهما، ناڤێ ڤێ سالێ (سالا 41) بوو سالا كۆمبوونێ (عام الجماعة).
و ژ بهر وێ حهدیسا دورست یا تێدا هاتى كو (خلافهت پشتى من سیهـ سالن) هندهك كهس بۆ هندێ چووینه كو چێ نابت بێژینه موعاویهى و ئهوێن پشتى وى هاتى: خهلیفه، بهلكى یا دورست ئهوه ئهم بێژینێ: مهلك.
بهلێ د بهرسڤا ڤێ چهندێ دا زانایێ مهزن (شیخ الإسلام ابن تیمیه) ئاشكهرا دكهت كو دورسته بۆ وان یێن پشتى سیهـ سالان ژى هاتین بێتهگۆتن: خهلیفه، ئهگهر خۆ ئهو مهلك ژى بن، و دهلیل ل سهر ڤێ چهندێ ئهو حهدیسه یا (بوخارى و موسلم) ژ ئهبوو هورهیرهى ڤهدگوهێزن، دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: كـانــت بنو إسرائيل تسوسهم الأنبياء، كلما هـلـك نـبــي خـلـفـه نـبـي، وإنه لا نبي بعدي، وسيكون خلفاء فيكثرون و ژ ڤێ حهدیسێ ئاشكهرا دبت كو گهلهك خهلیفه دێ ههبن، و د حهدیسهكا دى دا یا (موسلم) ژ جابرێ كوڕێ سهمورهى ڤهدگوهێزت هاتییه: لا يزال هذا الدين عزيزا منيعا إلى اثنى عشر خليفة.. مهعنا: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ناڤێ خهلیفه یێ دانایه سهر پتر ژ ههر چار خهلیفهیێن راشدى.
و ههر چاوا بت دهمێ موعاویه بوویه خهلیفه هژمارهكا مـهزن ژ صهحابیێن خودان بها، و تابعییێن خودان قهدر دزێندى بوون، و وان ههمییان موبایهعا وى كر، تشتێ هندێ دگههینت كو ئهو یێ ژ ههژى خهلیفاتییێ بوو، ئهگهر نه.. وان موبایهعا وى نهدكر؛ چونكى صهحابى نه ئهو بوون یێن ژ ترسێن كهسهكى دا یان بۆ مهصلحهتهكا دنیایێ، حهقییێ ڤهشێرن، یان خۆ ل سهر باطلى بێ دهنگ بكهن.
و نـێـزیـكـى بــیـسـت سالان (ژ سالا 41 حهتا 60 مشهختى) موعاویهى حوكم كر، و ل سهر دهمێ وى باژێڕێ دیمهشقێ پایتهختا دهولهتا ئیسلامێ بــوو، و فتووحاتێن ئیسلامى ل لایــێ ڕۆژئـاڤـایــێ ڤــه زێــده بوون، و جیهادا ئیسلامى دژى دهولهتا بیزهنتى مشه بوو، و ل ڤێرێ دهلیڤه دهست نادهت ئهو ڤى بابهتى بهرفرههـ بكهین، ب تنێ دێ بێژین: ئهگهر دهمێ خیلافهتا موعاویهى د گهل زهمانێ پشتى وى بێته ههڤبهركرن دهمێ وى ژ یێ پشتى وى باشتر و چێتر بوو، خۆ دهمێ عومهرێ كوڕێ عهبدلعهزیزى ژى، چونكى موعاویه ژ عومهرێ كوڕێ عهبدلعهزیزى باشتر و ب رهحمتر بوو، پسیار ژ عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى هاتهكرن: ئهرێ كى چێتره موعاویه یان عومهرێ كوڕێ عهبدلعهزیزى؟ وى گۆت: ئهو تۆزا د گهل پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- چوویه دفنا موعاویهى ژ عومهرێ كوڕێ عهبدلعهزیزى چێتر بوو! و جارهكێ پشتى بوویه زهمانێ عهبباسییان، هندهكان ل دیوانا ئیمامێ ئهعمهش بهحسێ عومهرێ كوڕێ عهبدلعهزیزى و عهدالهتا وى كر، ئهعمهشى گۆت: پا ئهگهر ههوه زهمانێ موعاویهى دیتبا هوین دا چ بێژن؟ وان گۆت: هندى یێ بێنفرههـ بوو؟ وى گۆت: نه، هندى یێ ب عهدالهت بوو.
بهلێ ئهگهر دهمێ موعاویهى د گهل یێ ههر چار خهلیفهیان بێته قیاسكرن، بێ گومان دهمێ وان ژ یێ وى چێتره.
* * *
و تشتێ ژ ههمییێ پتر بوویه جهێ ڕهخنه و دان و ستاندنێ، یێ كو موعاویه ل دهمێ حوكمدارییا خۆ پێ ڕابووى، ئهو بوو دهمێ وى بڕیار داى پشتى وى كوڕێ وى (یهزید) ببته خهلیفه، و ب ڤێ چهندێ وى (مهسهلا شوورایێ) ڕاكر، و مهسهلا (وهلى عههدى) دهرێخست، ئهوا پشتى وى بوویه عهدهت د ناڤ ئوممهتێ دا.
و بهرى نوكه ژى، دهمێ مه بهحسێ حهسهن و حوسهینى كر، هندهك ئیشارهت مه دانهڤێ مهسهلێ، بهلێ مه دڤێت ل ڤێرێ پتر بهحس ژێ بكهین.. ئیمامێ طهبهرى ئاشكهرا دكهت كو ئهڤ هزره ل سالا (56) بۆ موعاویهى چێبوو، یهعنى: پشتى مرنا ئیمامێ حهسهن ب حهفت سالان، و پشتى مرنا صهحابییێ دویماهییێ ژ وان دههێن مزگینى ب بهحشتێ بۆ هاتییهدان، و یـێ دویماهییێ ژ وان شـهشـێــن عــومــهرى بۆ خیلافهتا پشتى خۆ هلبژارتین، ب سالهكێ، كو سهعدێ كوڕێ ئهبوو وهققاصى بوو.
ڤێجا مهسهلا هلبژارتنا (یهزیدى) و پێلێدانا شوورایێ چاوا بوو؟
ل سهرى چهند خالهك ههنه دڤێت ل بیرا مه بن:
یا ئێكێ: هـنــدى یــهزیــدێ كـوڕێ موعاویهى بوو، نه ژ صهحابییان بوو؛ چونكى ئهو ل سالا (26) مشهختى، ل زهمانێ عوثمانى، هاتبوو سهر دنیایێ.
یا دووێ: دهمێ موعاویهى ڤیاى بهیعێ بۆ كوڕێ خۆ ژ خهلكى وهرگرت، هژمارهكا صهحابییان دزێندى بوون، و ئاشكهرایه كو صهحابى ژ وى دچێتر بوون، مهعنا: یهزید، كهسێ باشتر نهبوو، ئهگهر خۆ بێژین: یێ باش ژى بوو! و ههر چهنده شهرت نینه یێ باشتر ببته خهلیفه مادهم ئهوێ دبته خهلیفه یێ باش بت، بهلێ دانانا یێ باش ل دهمێ ههبوونا یێ باشتر دبته جهێ ڕهخنهگرتنێ.
یا سێیێ: ئهڤ كارێ موعاویهى كرى، كو هێشتا د ساخییا خۆ دا، و دهمێ ئهو خهلیفه، كهسێ بهرى وى نهكربوو، چونكى پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- و عوثمانى و عهلى كهس ل جهێ خۆ نهدانابوو، و ئهبوو بهكرى ڕاسته عومهر پشتى خۆ دانا، و عومهرى شهش كهس دهسنیشانكرن كو ئێك ژ وان پشتى وى ببته خهلیفه، بهلێ هندى ئهو دساخ بهیعه بۆ یێ دى نههاتبوو دان.. و پشتى هنگى ژى، كهسێ ژ وان ههردووان كوڕێ خۆ نهدانابوو شوینا خۆ، لهو دهمێ موعاویهى هێجهت بۆ خۆ گرتى كو ئهڤا وى كرى ڕێكا ئهبوو بهكرى و عومهرییه هندهك صهحابییان گۆتێ: نهخێر، ڕێكا كیسراى و قهیصهرییه.
یا چارێ: ئهو صهحابیێن بهرهنگارییا موعاویهى كرى، و بهیعه نهدایه كوڕێ وى، وهكى: عهبدللاهێ كوڕێ عومهرى، و عهبدررهحمانی كوڕێ ئهبوو بهكرى، و عهبدللاهێ كوڕێ زوبهیرى، ژ كهس ژ وان نههاتییه ڤهگوهاستن كو وان گۆت بت: ئهم بهیعێ نادهینه یهزیدى چونكى ئهو ب كێر نائێت، بهلكى وان دو هێجهت ههبوون، ژ گۆتنێن وان دئێنه وهرگرتن: ئێك: چونكى ژ حهدیسان دئێته وهرگرتن كو نابت ل ئێك دهمى بهیعه بۆ دووان بێتهدان، لهو هندهك ژ وان گۆت: بلا موعاویه خۆ بێخت ئهم دێ بهیعێ دهینه كوڕێ وى. دو: وان دگۆت: ئهڤه ڕێبازا خهلیفێن راشدى نینه، كو ئێك كوڕێ خۆ بدانته جهێ خۆ، بهلكى ئهو ڕێبازا كیسرا وقهیصهرییه.
یا پێنجێ: د عهقیدا مه دا موعاویه -خودێ ژێ رازى بت- صهحابییهكێ باوهرێیه، ونه یێ هندێیه گومان ل سهر ههبت، یان بێته (ئتتهامكرن)، و ئهم ل وێ باوهرێینه كو وى هزر دكر یا باشتر بۆ ئوممهتێ ئهڤ یهزید پشتى وى ببته خهلیفه؛ دا دهرگههێ دوبهرهكییێ جارهكا دى ڤهنهبت، و ئهڤه نابته مانع كو مهسهلا بابینییێ ژى دهورێ خۆ ههبت، بهلێ ئهگهر وى زانیبا یهزید ب كێر نائێت، مسۆگهر وى ئهڤ چهنده نهدكر.
یا شهشێ: بهلێ د گهل هندێ ژى، (ئههلێ سوننهتێ) ل وێ باوهرێنه كو یا باشتر ئهو بوو موعاویه -خودێ ژێ رازى بت- د ڤێ ئجتهادا خۆ دا یێ خهلهت بوو، و ڕاسته موجتههد ئهگهر خۆ یێ خهلهت ژى بت یێ خودانخێره، بهلێ ئهگهر وى ئهڤ كاره نهكربا دا بۆ ئوممهتێ باشتر بت؛ چونكى ئهڤ چهنده پشتى وى بوو عهدهت د ناڤ ئوممهتێ دا و (خیلافهت) بوو مهلكاتى، ههر خهلیفهیهكى كوڕێ خۆ ل شوینا خۆ ددانا، ئهگهر خۆ ئهو كهسهكێ ب كێرهاتى نهبا ژى، یان زارۆكهكێ ساڤا و بێ فام ژى با.
یا حهفتێ: چێ نابت، نه ئهڤ مهسهله، ونه مهسهلا شهڕێ موعاویهى د گهل ئیمامێ عهلى ژى، ببتهئهگهرا هندێ كو ئهم ئهزمانێ خۆ د دهر حهقا موعاویهى دا بهردهین، و بێژین: ئهو یێ نهحهق وگونههكار بوو، یان گۆتنێن سهقهت بێژینێ..
موعاویه صهحابى بوو، و مرۆڤهكی زانا و موجتههد بوو، و مه باوهرى ههیه كو ئنیهتا وى یا باش و دورست بوو، و ئهگهر ئهو د ئجتهادا خۆ دا یێ خهلهت ژى بت، ئهو یێ خودان خێره، و دیرۆكا كهڤن و نوى یا ئوممهتێ ئاشكهرا كرییه كو ههر كهسهكێ ڤیا بت بهایێ صهحابییان كێم بكهت، یان دیرۆكا ئیسلامێ (تهشویهـ) بكهت، ژ موعاویهى دهست پێ كرییه، لهو چێ نابت -ب چو هێجهتا ههبت- بهایێ ڤى صهحابى و ههر صهحابییهكێ دى یێ ههبت بێته كێمكرن؛ چونكى دین د ڕێكا وان ڕا یێ گههشتییه مه، و ئهگهر ئهو یێن باوهرێ نهبن، مهعنا: گومان دێ كهفته د وى دینى ژى دا یێ وان گههاندییه مه.
پشتى ڤان خالێن كورت و گرنگ دێ بێژین: دهمێ موعاویه پێ حهسیاى كو ئهو یێ بهر ب دویماهییا عهمرێ خۆ ڤه دچت، و وى دیتى كو ئهگهر ئهو كوڕێ خۆ یهزیدى ل جهێ خۆ بدانت، دێ شێت ئوممهتێ ژ هندێ پارێزت كو دوباره ژێكڤه ببت، و وى بۆ ڤێ چهندێ دانو ستاندن د گهل هندهك ههڤالێن خۆ كر، و بیر و بۆچوونێن وان وهرگرتن، و ئێك ژ وان (زیاد بن أبیه) بوو، ئهوێ گۆتییێ: لهزێ د ڤى كارى دا نهكه.. و وى ب یا زیادى كر، بهلێ پشتى دهمهكى دوباره وى مهسهله هلێخست، و خهلكێ شامێ پشتهڤانییا وى كر، و وان ههمییان بهیعه دا یهزیدى، و ئهڤ چهنده وهكى مه گۆتى ل سالا (56) مشهختى بوو.
موعاویهى داخواز ژ خهلكێ ههمى ولایهتان كر كو وهفدێن خۆ بهنێرنه شامێ؛ دا بهیعێ بدهنه یهزیدى، و وان ئهڤ چهنده كر، ب تنێ خهلكێ مهدینێ تێ نهبن، وان ئهڤ مهسهله ژ بنى قهبویل نهكر! هژمارهكا صهحابییان بهرانبهر والییێ موعاویهى (مهروانێ كوڕێ حهكهمی) ڕابوونه ڤه و ئاشكهرا گۆتنێ: ئهڤ كارێ موعاویهى دڤێت بكهت، چاڤلێكرنه بۆ ڕێبازا كیسرا و قهیصهرى، و لادانه ژ ڕێبازا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- و خهلیفهیێن وى. و دهمێ موعاویهى ب ڤێ چهندێ زانى قهستا جیحازێ كر، و پشتى ژ كرنا حهجێ خلاس بووى، چوو مهدینێ، دا ئهو ب خۆ دان و ستاندنێ د ڤێ چهندێ دا د گهل وان بكهت، و پشتى چهند (موناقهشهیێن گهرم) بۆ وى دیار بوو كو نهرازیبوونا وان نه ژ بهر هــنـدێیه كو یهزید ب كێر نائێت، بهلكى ژ بهر (حرصا) وانه ل سهر خیلافهتێ، و ترسا وانه ل سهر پاشهڕۆژا ئوممهتێ، و ڤێ چهندێ دلێ وى خۆش كر!
و ههژییه بێژین: مهزنترین ههڤڕك بوو موعاویهى و خهلكێ شامێ د ڤێ مهسهلێ دا چار صهحابى بوون:
أ- عهبدللاهێ كوڕێ عومهرى، و ئهوى دگۆت: ئهز موخالهفا ئوممهتێ ناكهم، و ئهگهر خهلك ههمى رازى بوون، ئهز ژى دێ رازى بم، ههر چهنده ئهڤ شێوه د هلبژارتنا خهلیفهى دا نه ب دلێ منه.
ب- عهبدررهحمانێ كوڕێ ئهبوو بهكرى، و ئهڤه ژ ههمییان دژوارتر بوو، ل بهر دهڤێ موعاویهی دا و ڕابوو ژ دیوانا وى دهركهفت، و گهف ژى ل موعاویهى كرن، ئینا موعاویهى گۆت: یا رهببى تو بهلا وى ژ من ڤهكهى!!
ج- عهبدللاهێ كوڕێ زوبهیرى، و موعاویهى دگۆتێ: ههمى خهتایێن تهنه كو یێن دى ژى بهیعێ نهدهن! بهلێ وى گۆت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ئهم یێن داینه پاش كو بهیعێ بدهینه دو ئهمیراند ئێك دهمى دا، ئهگهر تو وهستیابى، خیلافهتێ بهێله و یهزیدى بدانه جهێ خۆ، و ئهز دێ بهیعێ دهمێ.
د- حوسهینێ كوڕێ عهلى، و بهلكى رهئیا وى -د گهل ڤان ئهگهرێن بۆرین ژى- ئهو بت كو یهزید ب كێر ڤى كارى نائێت.
و ههر چاوا بت، گهلهك صهحابییان -ل مهدینێ- موافهقا موعاویهى ل سهر ڤێ چهندێ كر، و هژمارا وان -وهكى دیرۆكڤان دبێژن- نێزیكى شێست صهحابییان بوو، و پشتى موعاویه ژ مهدینێ دهركهفتى ب دهمهكێ كێم عهبدررهحمانێ كوڕێ ئهبوو بهكرى مر، و سێ كهس مان بهیعه نهدای: عهبدللاهێ كوڕێ عومهرى و ئهڤى پشتى مرنا موعاویهى بهیعه دا یهزیدى دهمێ دیتى ئوممهت ل سهر كۆم بوو، و عهبدللاهێ كوڕێ زوبهیرى، وحوسهینێ كوڕێ عهلى، و ئهڤان بهیعه نهدایێ و ههردو ژ مهدینێ دهركهفتن و چوونه مهكههێ.
و مهسهله هۆسا ما حهتا مرنا موعاویهى ل سالا (60) مشهختى، و یهزید ل جهێ وى بوویه خهلیفه، و خهلهتییا یهزیدى یا مهزن ئهو بوو ههر ژ دهسپێكێ وى ڤیا ب كوتهكى بهیعێ ژ عهبدللاهێ كورێ زوبهیرى و حـوسـهیـنـێ كوڕێ عهلى بۆ خۆ بستینت، و دهمێ ئهو ل بهر ڤێ چهندێ نههاتین، ههڤڕكى مهزن بوو حهتا گههشتییه هندێ مهسهله ب دهركهفتنا حوسهینى بۆ عیراقێ ب دویماهى هاتى، پاشى شههیدبوونا وى ل دهسپێكا سالا (61)، وهكى بهرى نوكه مه بهحس ژێ كرى، دهمێ مه ژینهنیگارا ئیمامێ حوسهین ڤهگوهاستى، و ئهڤ سهرهاتییه بوو ئهگهرا هندێ یهزید و حوكمێ وى د چاڤێن موسلمانان دا ڕهش ببت حهتا ئهڤرۆ!
و پشتى هنگى دهمێ یهزیدى نیشانێن (دهركهفتنا ئاشكهرا) ژ عهبدللاهێ كوڕێ زوبهیرى دیتین ل سهر دهسههلاتا وى، ڤیا ب هێزێ دویماهییهكێ بۆ وى ژى بدانت، لهو لهشكهرهك هنارته مهكههێ بۆ گرتن، یان حهتا كوشتنا كوڕێ زوبهیرى، بهلێ خودێ وهسا حهزكر یهزید بمرت ل سالا (64)، بهرى لهشكهرێ وى دویماهییهكێ بۆ كوڕێ زوبهیرى بدانت، و پشتى مرنا وى كوڕێ وى (موعاویه) ل جهێ وى بوو خهلیفه، بهلێ ژ بهر كو ئهو مــرۆڤــهكــێ نـســاخ بــوو، هــهر وهسـا ژ بهر كو وى دل د حـوكـمـدارییێ نــهبــوو، وى دهست ژ خهلیفاتییێ كێشا، و د ناڤ خهلكى دا ڕابوو و گۆت: من حهزكر وهكى ئهبوو بهكرى بكهم، بهلێ من كهسهكێ وهكى عومهرى د ناڤ ههوه دا نهدیت ل جهێ خۆ بدانم، و من ڤیا وهكى عومهرى بكهم، بهلێ من د ناڤ ههوه دا كهس وهكى وان ههر شهشان نهدیت یێن عومهرى هلبژارتین، ڤێجا یێ ههوه بڤێت بۆ خۆ هلبژێرن.. پاشى ئهو چوو د مال ڤه و دهرنهكهفت حهتا مرى.
و بهرى ئهو بمرت هندهكان گۆتێ: ما تو ئێكى ژ مالا خۆ نادانییه جهێ خۆ؟ وى گۆت: من نهڤێت تهعلییا وێ تام بكهم و شرینییا وێ بۆ بنهمالا ئومهییهى بهێلم!
و پشتى ئهو مرى، دوبهرهكییهكا مهزن د ناڤ ڕێزێن ئوممهتێ دا پهیدابوو، خهلكێ حیجازێ بهیعه دا عهبدللاهێ كوڕێ زوبهیرى، بهلێ خهلكێ شامێ ب ڤێ چهندێ رازى نهبوون، و گۆتن: ئهم قهبویل ناكهین ئهڤ مهسهله ژ دهست مه دهركهڤت، لهو وان بهیعه دا مهروانێ كوڕێ حهكهمێ ئهمهوى، و پشتى مهروانى كوڕێ وى عهبدلمهلك هاته شوینێ، و ههڤڕكییهكا دژوار د ناڤبهرا وى و كوڕێ زوبهیرى دا پهیدابوو، ب شههیدبوونا عهبدللاهێ كوڕێ زوبهیرى ب دویماهى هات( ).
* * *
و زڤڕین ل موعاویهیێ كوڕێ ئهبوو سوفیانى -خودێ ژێ رازى بت- دێ بێژین: پشتى سالا (60) مشهختى ب نیڤى بووى، و پشتى نێزیكى بیست سالان ژ خهلیفاتییێ، (أمیر المؤمنین) موعاویه نهخۆش كهفت، و ژییێ وى هنگى نێزیكى حهفتێ و ههشت سالان بوو، و تشتێ ژێ هاتییه ڤهگوهاستن بهرى مرنێ ئهو بوو وى وهصیهت كر نیڤا مالێ وى پشتى مرنێ بۆ خزینهیا دهولهتێ (بیت المال) بێته دان، و وى گۆته مرۆڤێن خۆ: د فلان سندووقێ دا كراسهكێ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ههیه، د گهل هندهك موى و نینۆكێن وى من بۆ ئهڤرۆ یێن هلگرتین، ئهگهر ئهزمرم، وى كراسى د بن كفنى دا بكهنه بهر من، و وان پرتێن نینۆكان و موى بكهنه د دهڤ و دفن و چاڤێن من دا.. و ئهگهر ههوه ئهز كرمه د قهبرێ من دا موعاویهى بهێلنه د گهل (أرحم الراحمین).
و دهمێ نساخى ل سهر وى دژوار بووى وى گۆت: تێچوون بۆ وێ مالێ بت یا چل سالان من مهلكاتى لێ كرى، بیست سالان ئهمیر، و بیست سالان خهلیفه، و ئهڤه حالێ منه تێدا، تێچوون بۆ دنیایێ بت و عاشقێن وێ!
وگاڤا ئهو كهفتییه بهر مرنێ وى گۆت: خوزى ئهززهلامهكێ قورهیشى بامه ل (ذى طوى)، و تشتهك ژ ڤى كارى نهكهفتبا د دهستێ من دا.. پاشى كره گرى، هندهكان گۆتێ: بۆچى تو دكهیه گرى؟ وى گۆت: گرییا من نه ژ بهر وێ مرنێیه ئهوا ب سهر من دا هاتى، و نه ژ بهر وێ دنیایێیه یا ئهز ل پشت خۆ دهێلم، بهلێ مهسهله دو مستن: مستهك بۆ بهحهشتێیه، و ئێك بۆ جههنهمێیه، و ئهز نزانم كانێ ئهز دێ ژ كیژ ههر دووان بم.
پاشى وى ڕویێ خۆ دانا سهر عهردى و كرهگرى و گۆت: یا رهببى ته د كیتابا خۆ دا گۆتییه:
(إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَٰلِكَ لِمَن يَشَاءُ) (النساء: 48) یا رهبـبــى تــو من ژ وان حسێب بكهى یێن تو حهز دكهى گونههێن وان بغهفرینى.
و مرنا وى و ڤهشارتنا وى ژى -خودێ ژێ رازى بت- ل باژێڕێ دیمهشقێ بوو.
