گۆتن وكریارێن خەلەت یێن
پەیوەندی ب نڤێژا ئەینییێ ڤە هەی
ل سەری دێ بێژین : حوكمێ نڤێژا ئەینییێ بۆ زەلامێ بالغ وئاكنجی واجبە ، وئەو كەسێ سێ ئەینییا نەئێتە نڤێژا ئەینییێ بێی كو وی عوزرەك هەبت ئەو دێ ژ منافقان ئێتە هژمارتن ، ودەلیل ل سەر ڤێ چەندێ ئەو حەدیسە یا ( بەیهەقی ) ب سەنەدەكا باش ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەگوهاستی دەمێ دبێژت : [ من سمع النداء يوم الجمعة فلم يأتها ، ثم سمعه ، فلم يأتها ، ثم سمعه فلم يأتها ، طبع الله على قلبه ، وجعل قلبه قلب منافق ـ هەچییێ ڕۆژا ئەینییـێ گـوه ل بانگی ببت ونەئێتێ ، پاشی گوه لـێ ببت ونەئێتێ ، پاشی گوه لـێ ببت ونەئێتێ ، خودێ خەتمێ دێ ل سەر دلـێ وی دەت ، ودلـێ وی دێ كەتە دلـێ منافقی ] وگـەلـەك حـەدیـسێن دی ژی ل سەر ڤێ چەندێ و ب ڤێ مەعنایێ هەنە ..
وڤــێ نـڤـێــژێ ـ كـو نــڤـێـژا ئەینییێ یە ـ ئەوا ب خوتبە و ب هەردو ركاعەتێن خۆ یێن جەهری دئێتە نیاسین ، هندەك خەلەتی هەنە دكەڤنێ ، چ ژ لایێ ئیمامی ب خۆ ڤە بت چ ژ لایێ مەئموومان ڤە بت ، لەو مە دڤێت ب كورتی ئیشارەتێ بدەینە هندەك ژ وان ژی .
وخەلەتییا ژ هەمییان مەزنتـر سستییا د هاتنا نڤێژێ ئەینییێ دا : وئەگەرێن سستییا د هاتنا نڤێژا ئەینییێ دا گەلەكن ، هندەك كەسان دێ بینی یا بۆ خۆ كرییە عەدەت هەمی ئەینییا دەردكەفتە سێرانان ، هـنـدەك ل دەمێ نڤێژا ئەینییێ ب تشتێن بێخێر ڤە دموژیلن وەكی بەرێخۆدانا تەپانێ یان تەلەفزیوونێ ، وهـنـدەكان ئیمام وخـوتبا وی ب دلـی نـیـنـە ڤـێـجا نائێتە نڤـێـژێ .. وهتد ژ ڤان هێجەتان ، وئەو ب خۆ وەكی د حەدیسا بۆری دا هاتی ئەو كەسێ سێ خوتبان ل دویڤ ئێك وبێ عوزر نەئێتە نڤێژێ خودێ خەتمێ ل دلی ددەت ، یەعنی دلـێ وی تاری دكەت ڤێجا نە ڕۆناهییا باوەرییێ ناچتێ وخێرخوازی ڕێكا خۆ بۆ نابینت .
پشتی ڤێ چەندێ خەلەتییێن نڤێژا ئەینییێ ئەم دێ ل سەر دو پشكان لێكڤەكەین : یێن پەیوەندی ب ئیمامی ڤە هەی ، ویێن پەیوەندی ب مەئموومان ڤە هەی .
أ ـ ئەو خەلەتییێن پەیوەندی ب ئیمامی ڤە هەی :
ل سەری دێ بێژین : ئەو كەسێ دبتە ئیمام وبۆ كارێ خوتبەخوینییێ دئێتە دانان دڤـێـت مـرۆڤەكێ عەقیدە پاقژ بت دا د ســەردا نــەچــت وخەلكی ژی د ســەردا نەبەت ، ودڤێت ب شریعەتی و ب تایبەتی فقهێ نڤێژێ یێ زانا بت ، هەر وەسا دڤێت زمانی عەرەبی ژی باش بزانت ، دا بشێت ئایەتێن قورئانێ وحەدیسێن پێغەمبەری ـ سـلاڤ لـێ بن ـ ب دورستی بۆ خەلكی تەفسیر بكەت ، ودڤێت ب واقعێ خەلكی و ب ئێش ودەرد وهیڤی وئومێدێن وان یێ شارەزا بت ، دا بشێت وی تشتی بۆ وان بێژت یێ نفایێ وان تێدا بت ووان ژ خەلەتییان بدەتە پاش ، هەر وەسا دڤـێـت ئـەو مـرۆڤـەكـێ چاك و ب تەقوا بت ، دا وەعز وئاخفتنێن وی كاری د خەلكی بكەت .
ومخابن گەلەك جاران و ژ بەر گەلەك ئەگەران هندەك كەس بۆ خوتبەخوینییێ دئێنە دەسنیشانكرن بێی كو ئەو ب كێر ڤی كاری بێن ، وهەر ژ بەر ڤێ چەندێ هندەك خوتبەخوین هەنە دكەڤنە هندەك خەلەتییان ، وبۆ پتـر مفا ئەم ل ڤێرێ دێ ئیشارەتێ دەینە هندەك ژ وان خەلەتییان ، وهیڤییا مە ئەوە سەیدایێن مە ب سنگەكێ بەرفرەه گوهدارییا ڤان گۆتنا بكەن ، چونكی دین ـ وەكی پێغەمبەر سلاڤ لـێ بن دبێژت ـ نصیحەتە ، گۆتن : بۆ كێ ئەی پێغەمبەرێ خودێ ؟ گۆت : بۆ خودێ وكیتابا وی وپێغەمبەرێ وی وئیمامێن موسلمانان وعامییێن وان .
ڤێجا ل ڤێرێ مە دڤێت بەحسێ هندەك ژ وان خەلەتییان بكەین یێن كو د ناڤ خوتبەخوینان دا دبەلاڤ .
1 ـ درێژكرنا خوتبێ وكورتكرنا نڤێژێ :
ئیمام ( موسلم ) ژ عەممارێ كــوڕێ یاسـری ڤەدگوهێزت ، دبێژت : من گـوه ل پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ بوو دگۆت : [ إن طولَ صلاة الرجل وقصرَ خطبته مَئِنَّةٌ من فقهه ، فأطيلوا الصلاة وأقصروا الخطبة وإن من البيان سحراً ] یەعنی : هندی درێژكرنا زەلامییە بۆ نڤێژێ وكورتكرنا وییە بۆ خوتبێ نیشانەكە ل سەر زانینا وی ، ڤێجا هوین نڤێژێ درێژ بكەن وخوتبێ كورت بكەن ، وهــنــدی ئاخفتنا رەهـوانە سحر تێدا هەیە . وئەگەر تو ( مەفهوومێ ) ڤێ حەدیسێ بخوینی دێ بێژی : درێژكرنا زەلامی بۆ خوتبێ وكورتكرنا وی بۆ نڤێژێ نیشانا نەزانینا وییە ..
ومخابن خوتبەخوینێن مە ئەڤرۆ موخالەفا تشتەكی ناكەن هندی موخالەفا ڤێ حەدیسێ دكەن ، ئێك ژ وان دێ بینی خوتبا خۆ سەعەتەكێ یان پتـر درێژ دكەت ونڤێژا وی سێ چار دەقیقەیەكا ڤەناكێشت !
ودا ئەم بزانین مەخسەد ب درێژكرنا نڤێژێ د ڤێ حەدیسێ دا چییە دڤێت بەرێ خۆ بدەینێ كانێ پێغەمبەری ب خۆ ـ سلاڤ لـێ بن ـ نڤێژا ئەینییێ چەند درێـژ دكر ، د حەدیسێن دورست دا هاتییە كو پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ هندەك جاران ســوورەتـا ( الجمعة ) و ( المنافقون ) وهــنـدەك جاران سوورەتا ( الأعلی ) و ( الغاشیة ) د نــڤـێـژا ئەینییێ دا دخواندن ، وەكی ( موسلم ) ژێ ڤەدگوهێزت .
2 ـ درێژكرنا خوتبا ئێكێ وكورتكرنا یا دووێ :
( مــوسـلـم ) ژ جابری ڤەدگوهێزت ، دبێژت : (( پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ دو خوتبە دخواندن د ناڤبەرێ دا دروینشت قورئان دخواند وبیـرا خەلكی دئیناڤە )) .
وپێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ د هەردو خوتبێن خۆ دا قورئان بۆ خەلكی دخواند وبـیـرا وان ل زكرێ خودێ دئیناڤە ، نە وەكی خوتبەخوینێن مە ئەڤرۆ ئەوێن خوتبا خۆ یا ئێكێ درێژ دكەن ، وخوتبا دووێ بەس بۆ دوعاكرنێ دهێلن ، ئەڤە یا خەلەتە ووەعز ونصیحەت ونیشادان دڤێت د هەردو خوتبان دا بت .
3 ـ بلندكرنا دەستان ل دەمێ كرنا دوعایێ :
هندەك خوتبەخوین هەنە ل دەمێ كرنا دوعایێ د خوتبێ دا دەسـتـێـن خۆ بلند دكەن وئەڤە خیلافێ سوننەتێ یە ، ( موسلم ) ژ ( عەممارەی ) ڤەدگوهێزت كو جارەكی وی بشرێ كوڕێ مەروانی ل سەر مینبەرێ دیت دەستێن خۆ بلند كربوون ، ئینا عەممارەی گۆت : (( خودێ ڤان هەردو دەستان كرێت بكەت ، من پـێـغـەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ ل سەر مینبەرێ دیتبوو وی ژ ڤێ پێڤەتر بلند نەدكر )) ووی ب تبلا خۆ یا شاهدێ ئیشارەت كر .
وبلندكرنا مەئموومان ژی بۆ دەستان ل دەمێ ئیمام دوعایان دكەت وەكی ڤێ یا خەلەتە ، وەكی پشتی دەمەكێ دی دێ بەحس ژێ كەین ئەگەر خودێ حەز بكەت .
4 ـ دەركەفتنا ژ ئارمانجا خوتبێ :
خوتبا ڕۆژا ئەینییێ بۆ هندێ یا هاتییە دانان دا مرۆڤەكێ زانا هەر حەفتییێ جارەكێ شیرەتان ل خەلكێ مزگەفتێ بكەت وبیـرا وان ل حەقییێ بینتەڤە ، وبەرێ وان بدەتە زانینا شەرعی یا دورست ، ومرۆڤ ئەگەر ل سوننەتا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ بزڤڕت وخوتبێن وی بخوینت دێ بینت خوتبێن وی ل دۆر شەش مەسەلان دزڤڕین :
1 ـ دانەنیاسینا خەلكی ب خودێ ، وكو ئەو سالۆخەتێن وی ب دورسـتــی بزانن ، وحەقێ پێغەمبەری ژی ـ سلاڤ لـێ بن ـ ل سەر خۆ بزانن .
2 ـ نیشادانا ستوین وئەركانێن ئیسلامێ وەكی ڕۆژییێ ونڤێژێ وزەكاتێ وحەجێ ودیاركرنا ڕاستی ومفایێ ڤان عیبادەتان .
3 ـ دیاركرنا باشی وخرابییێ بۆ وان ، وشرینكرنا خێرخوازییێ ل بەر وان وكو ئەو خۆ ژ خرابییێ بدەنە پاش .
4 ـ تـەشـجـیـعـا وان ل سـەر كرنا چاكییێ ، وبیـرئینانا وان ل هندێ كو هەر نەفسەك ب كارێ خۆ ڤە یا گرێدایە .
5 ـ تەشجیعا وان ل سەر هاریكارییا ل سەر كارێ باش ، وبیـرئینانا وان ل وێ براینییێ یا ئیسلامێ د ناڤبەرا وان دا پەیدا كری .
6 ـ پاقژكرنا دلێن وان ژ هزر وبیـرێن خەلەت وگومان وباوەرییێن نەدورست بۆ هندێ دا ئەو ببنە نـمـوونـەیـەكێ باش ل سەر ئیسلاما ڕاست ودورست .
ئەڤە ئەو ئارمانجن یێن خوتبە ژ بەر هاتییە دانان ، وكارێ وان خوتبەخوینان یـێـن نوكە ئەم دبینین دەمێ خوتبێن خۆ دكەنە جهێ ( تەحلیلاتێن سیاسی ) و ل شوینا كو بێژن : خودێ هۆ گۆت وپێغەمبەری هۆ كر ، دەنگ وباسێن جەریدە وموجەللان بۆ خەلكی ڤەدگوهێزن ، وكانێ چاوا با دئێت ئەو وەسا بێدەرێ ددەنێ ، وبێی ئەو ب خۆ بحەسیێن ئەو منبەرێ دكەنە جهێ هاڤێنا فــلانــی وشكاندنا بێڤانی وسەعەتەكێ یا پتـر سـەرێ خـەلكی ب سیاسەتا درەوین ڤە گێژ دكەن ، ئەڤە ددویرن ژ سوننەتا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ویا خەلیفێن وی یێن راشدی وصەحابییێن وی یێن سەرڕاست .
ئیمامێ شافعی ـ خودێ ژێ رازی بت ـ دبێژت : (( ئەز حەز دكەم ئیمام د خوتبا خۆ دا حەمدا خودێ بكەت وصلاوەتان بدەتە سەر پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ وشیرەتان ل خەلكی بكەت ، وقورئانێ بۆ وان بخوینت ، وچو یا دی زێدە نەكەت )) .
ونەهاتییە ریوایەتكرن ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ وخەلیفێن وی ـ هەر چەندە ئەو مەزنێن دەولەتێ ژی بوون ـ كو وان بابەتێن سیاسی یان مەسەلێن پەیوەندی ب ڕێڤەبرنا دەولەتێ ڤە هەی د خوتبێن ئەینییێ دا گۆتبن ، بەلـێ وان هندەك جاران خەلك ل مزگەفتێ كۆم دكر وئەڤ ڕەنگێ خوتبا بۆ دخواندن بەلـێ ژ دەرڤەی خوتبا ئەینییێ بوو ، وخوتبا ئەینییێ بەس بۆ وەعز ونصیحەتان تەرخان دكر ، وئەو گازییێن نوكە مە ژ هندەك لایان ڤە گوه لـێ بن دەمێ ژ مەلا دخوازن ئەو خوتبێن خۆ یێن ئەینییێ بكەنە جهێ بەلاڤكرنا گازییێن سیاسی ب هێجەتا هندێ كو دڤێت مەلا یێ نێزیكی خەلكی بت ، ئەڤان داخوازان چو بناخەیێن شەرعی بۆ نینن ، وپێتڤییە مەلا گوهــ نەدەنێ ، ومەعنا ڤێ گۆتنا مە ئەو نینە مە دڤێت مەلا وخوتبەخوینێن مە دویر ژ خەلكی وواقعێ وان بژین وگوهــ نەدەنە هیڤی وخەم وخیالێن وان ، نەخێر ! مەلا دڤێت ژ هەر كەسەكێ دی پتـر ب واقعێ خەلكی یێ شارەزا بت ، و ب دەرمانێ شریعەتی دەردێن وان چارەسەر بكەت بەلـێ نە ب ڕێكا هندێ خوتبا خۆ بكەتە پاشبەند ( مولـحـەق ) بۆ بەلاڤۆكێن دەنگ وباسان ئەوێن ل سەر درەوان هاتینە ئاڤاكرن ، ومەجالـێ پەیوەندییا مەلای د گەل خەلكی نە ب تنێ خوتبا ئەینییێ یە ، ب تایبەتی ل دەمێ مە یێ ڤێ گاڤێ یێ دەزگەهێن ڕاگەهاندنێ تێدا زێدە بووین !
5 ـ دوبارەكرنا نڤێژا ئەینییێ پشتی نڤێژا خوتبێ :
هندەك مەلا هەنە پشتی نڤێژا ئەینییێ دكەن ڕادبن نڤێژا نیڤرۆ ژی ل بــەرا خــەلــكی ب جـمـاعەت دكەت ، وهێجەتا وان یا ژ هەمییان مەزنــتـر ئـەوە ئەو دبێژن : هەبوونا پتـر ژ خوتبەكێ ل باژێرەكی ل نــك هندەك زانایان یا دورست نینە ، ڤێجا دا ئـەو ژ ڤێ خیلافێ دەركەڤن ، ڕادبن نڤێژا نیڤرۆ ژی دكەن ، وئەڤ كارێ وان یێ خەلەتە و د گەل شریعەتی نە یێ ڕیككەفتییە ، وئەو هێجەتا ئەو بۆ خۆ دگرن ژی نە چو هێجەتە .. چونكی یا ئاشكەرایە كو خودێ دو نڤێژێن فەرض ل ئێك دەمی ل سەر مە واجب نەكرینە ، وئەگەر ئەو نڤێژا ئەینییێ یا ئەو دكەن ل نك وان یا دورست نینە بلا نەكەن ، بلا نڤێژا نیڤرۆ ب تنێ بكەن ، وئەگەر ل نك وان یا دورستە پا ئەو چ نڤێژا نیڤرۆیە ئەو دكەن ؟!
و ل دەمێ صەحابییان وزانایێن موجتەهد هندەك باژێڕ هەبوون پتـر ژ خوتبەكێ لـێ دهاتەكرن ، وژێ نەهاتییە ریوایەتكرن كو ئێك ژ وان نڤێژا نیڤرۆ ئیعادە كربت ، وئـەڤـە ئـیـمامـێ شافـعـی ـ خـودێ ژێ رازی بــت ـ دەمــێ هاتـییە بەغدا خوتبە ل پـتـر ژ مزگەفتەكێ دهاتەكرن ، ووی ب خۆ ل ئێك ژ ڤان مزگەفتان نڤێژا خۆ یا ئەینییێ دكر وژێ نەهاتییە ڤەگوهاستن كو وی پشتی هنگی نڤێژا خۆ دوبارە كربت .
ب ـ ئەو خەلەتییێن پەیوەندی ب مەئموومان ڤە هەی :
وهندەك خەلەتی هەنە پەیوەندی ب مەئموومان ڤە هەیە ، ئەو ژی ئەڤەنە :
1 ـ زوی نەهاتنا مزگەفتێ :
یا سوننەت ئەوە مرۆڤ ڕۆژا ئەینییێ زوی قەستا مزگەفتێ بكەت ، وهەر چو نەبت بەری ئیمام دەست ب خوتبێ بكەت ئەو بگەهتە مزگەفتێ ، وهندی مرۆڤ زویتـر قەست مزگەفتێ بكەت ب خێرترە .
( بوخاری وموسلم ) ژ ئەبوو هـورەیرەی ڤەدگوهێزن ، دبـێـژت : پـێـغـەمـبـەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ إذا كان يـومَ الجمعة وقفت الملائكة على باب المسجد ، يكتبون الأول فالأول ، ومثل المهَجِّر كمثل الذي يُهدي بدنة ، ثم كالذي يُهدي بقرة ، ثم كبشاً ، ثم دجاجة ، ثم بيضة ، فإذا خرج الإمام طَوَوا صحفهم ، يستمعون الذكر ـ ئـەگـەر بوو ڕۆژا ئەینییێ ملیاكەت ل بەر دەرێ مزگەفتێ ڕادوەستن ، ناڤێن خەلكی دنڤیسن یێ ئێكێ پاشی یێ دی ، ومەتەلا وی یێ لەزێ دهاتنێ دا بكەت وەكی مەتەلا وییە یێ حێشتـرەكێ دكەتە قوربان ، پاشی وەكی وی یێ چێلەكێ دكەتە قوربان ، پاشی بەرانەكی ، پاشی مریشكەكێ ، پاشی هێكەكێ ، وئەگەر ئیمام دەركەفت دا خوتبێ بخوینت ئەو دەفتەرێن خۆ دپێچن وگوهێ خۆ ددەنە خوتبێ ] و ژ ڤێ حەدیسێ دئێتە زانـیـن كو هندی مرۆڤ زویتـر بچتە خوتبێ خێرا مرۆڤی پتـرە ، وئەو پشتی دەسپێكرنا خوتبێ دچتە دمزگەفتێ ڤە ملیاكەت ناڤێ وی د دەفتەرێن خۆ دا نانڤیسن ، هەر وەكی ئەو نەچووی .
ودبت ئەڤ خەلەتییە ئەنجامێ خەلەتییا وان خوتبەخوینان بت یێن خوتبێ گەلەك درێژ دكەن ، یەعنی : دەمێ مەلا موخالەفا سونـنـەتــێ كـری ودەست ب درێژكرنا خوتبێ كری ، خەلكی ژ لایێ خۆ ڤە موخالەفا سوننەتێ كر وزوی نەهاتنە مزگەفتێ ، وئەگەر خوتبا دكورت بان دزیر نینە خەلك ژی زوی هاتبانە مزگەفتێ ، هەر چەندە خەلەتییا ڤی بۆ ڤان نابتە ( موبەرر ) .
2 ـ هێلانا خۆ پاقژكرنێ :
یا سوننەت ئەوە دەمێ مرۆڤ دئێتە مزگەفتێ خۆ پاقژ بكەت ، وهندەك جلكێت جوان وبێن خۆش بكەتە بەر خۆ ، ووان تشتان ب كار نەئینت یـێـن دبنە ئەگەر بێنێن نەخۆش وەكی خوارنا پیڤازێ ، یان كێشانا جگاران ، بۆ هندێ دا نەخۆشییێ نەگەهینتە نڤێژكەران ، ویا باشتـر ئەوە ل ڕۆژا ئەینییێ ئەو سەرێ خۆ بشۆت ، وهندەك زانا دبێژت : سەرشویشتنا ئەینییێ واجبە ، دیسا دڤێت ئەو دەڤێ خۆ ب سیواكێ یان فرچەی بشۆت وئێكا هند نەكەت خەلكی نەخۆشییا خۆ ژێ ببینت ، وبۆ بیـرئینان دێ بێژین : هندەك كەس هەنە ب جلكێن نڤستنێ وەكی بێجامان یان تەرەكسۆتان قــەسـتا مزگەفتان دكەن ، وئەڤە كارەكێ كرێتە ونە ژ هەژییە ، دڤێت مرۆڤ خۆ ژێ بدەتە پاش .
3 ـ ئاخفتن ل دەمێ خوتبە دئێتە خواندن :
گاڤا ئیمامی دەست ب خواندنا خوتبێ كر دڤێت مەئمووم خۆ بێ دەنگ بكەت وخۆ ب تشتەكێ وەسا ڤە موژیل نەكەت كو های ژ خوتبێ نەمینت . ( بوخاری وموسلم ) ژ ئەبوو هوریرەی ڤەدگوهێزن دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ إذا قلت لصاحبك يوم الجمعة : أنصت ، والإمام يخطب فقد لغوت ـ ئەگەر ڕۆژا ئەینییێ دەمێ ئیمام خوتبێ دخوینت تە گۆتە هەڤالـێ خۆ : نەئاخڤە ، ئەو تە خێرا خۆ بەطال كر ] یەعنی : خۆ ئاخفتنەكا هندە كێم ژی تو باخڤی خێرا خۆ یا خوتبێ تو دێ بەگال كەی ، نڤێژ دێ ژ سەر تە ڕابت بەلـێ خێرا ئەینییێ بۆ تە نائێتە نڤیسین هەر وەكی تە نڤێژا خۆ یا ئەینییێ ل مال كری .
وهــەر ئاخفـتـنەكا هەبت یا مەئمووم بێژت ـ ژبلی وێ یا ئەو د گەل ئیمامی باخڤت ـ دكەفتە د بن ڤی حوكمی دا ، یەعنی : دەمێ ئیمام دوعایەكێ بكەت چێ نابت مەئمووم بێژت : ( آمین ) وئیمامێ نەوەوی ـ د مەجمووعێ دا ـ دبێژت : (( یا دورست ئەوە حەرامە بۆ وی ئەو جابا بێنژینێ وسلاڤێ ژی بدەت )) یەعنی : ئەگەر ئێك ل نك وی بێنژی وگۆت : ( الحمد لله ) (و یا دروست ئەوە ئەو نەبێژت الحمدللە ) چێ نابت ئەو بێژتێ : ( یرحمك الله ) وئەگەر ئێكی سلاڤ كر دڤێت ئەو جابا سـلاڤێ نەدەت ، وخۆ ئەگەر ناڤێ پێغەمبەری ژی ـ سلاڤ لـێ بن ـ هات ، دڤێت ئەو صلاوەتان نەدەتە سەر ، چونكی حەدیسا مەنعێ یا عامە .
4 ـ دەستكرنا بەركان :
( موسلم ) ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەدگوهێزت ، دبێژت : [ من مس الحصی فقد لغا ـ هەچییێ دەست بكەتە بەركان ئەو وی خوتبا خۆ بەطال كر ] وئاشكەرایە كو بنێ مزگەفتا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ هنگی حەسحاس ( بەرك ) بـوون ، ڤێجا هندەك كەسان خۆ ب ڤان بەركان ڤە موژیل دكر ، ژ بــەر هــنــدێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئەڤ ئاخفتنە گۆت .
ووەكی ڤێ یە ئەوێن خۆ ب تزبییان ڤە موژیل دكەن دەمێ ئیمام خوتبێ دخوینت .
5 ـ نەبەرێخۆدانا ب لایێ ئیمامی ڤە :
ژ ئادابێن خۆتبا ئەینییێ یە كو ل دەمێ ئیمام خوتبێ دخوینت مەئمووم ب لایێ وی ڤە بزڤڕن ، و ژ صەحابییان دئێتە ریــوایــەتـكرن كو دەمێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ دەست ب گۆتنا خوتبێ دكر وان بەرێ خۆ ددایێ ووی ژی بەرێ خۆ ددا وان ، لەو یا خەلەتە دەمێ ئیمام خوتبێ دخوینت پشتا خۆ ب لایێ ئیمامی ڤــە بــدەت ، چــونـكـی وەكی ئەم دبینین گەلەك جارا ل مزگەفتێ دەمێ ئیمام خوتبێ دخوینت هندەك كەس هەنە پالـێ خۆ ددەنە ستوینەكێ یا دیوارەكی ، وپشت یان تەنشتا وان دكەفتە لایێ قبیلێ ، وئەڤە نە ژ ئادابێن خوتبێ یە ، وموخالفی سوننەتا پێغەمبەری وصەحابییێن وییە .
6 ـ ژێكڤەكرنا ڕێزان ، وگەهاندنا نەخۆشییێ :
( بوخاری ) حەدیسەكێ ژ ( سەلـمـانێ فارسی ) ڤەدگوهێزت تێدا هاتییە كو پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتییە : [ من اغتسل يوم الجمعة .. ثم راح ، فلم يفرق بين اثنين ، فصلى ماكتب له ، ثم إذا خرج الإمام أنصت ، غفر له ما بينه وبين الجمعة الأخرى ـ هەچییێ ڕۆژا ئەینییێ خۆ بشۆت .. پاشی بچت ، و د ناڤبەرا دووان دا ژێكڤە نـەكـەت ، وهندی خودێ بۆ نڤیسی نڤێژان بكەت ، پاشی ئەگەر ئیمام دەركەفت خۆ بێ دەنگ بكەت ، گونەهێن وی د ناڤبەرا وێ ئەینییێ وئەینییا دی دا كرین دێ بۆ ئێنە ژێبـرن ] .
ژ ڤێ حەدیسێ ئاشكەرا دبت كو ژێبرنا گونەهان ـ كو قەنجییەكە خودێ د گەل بەنییێن خۆ دكەت ـ ب هندەك شەرتان ڤە یا گرێدایە ، ئێك ژ وان ئەڤەیە : ئەوێ دچتە خوتبێ د ناڤبەرا دووان دا ژێكڤە نەكەت ، ومەخسەد پێ ئەو كەسن یێن كو درەنگ دئێنە مزگەفتێ ودڤێن بچنە سنگی ڤێجا دێ پێ ل سوتییێ خەلكی دانن وڕێزێن وان ژێكڤەكەن و ب ڤێ چەندێ نەخۆشییێ دگەهیننە نڤێژكەران ، ئەڤ چەندە یا خەلەتە .. وحەتا ئەڤ خەلەتییە نەئێتەكرن خەلەتییەكا دی هەیە دڤێت نەمینت ئەو ژی ئەڤەیە : هندەك كەس دەمێ دئێنە مزگەفتێ ناچنە ڕێزێن سنگی ، و ل پشتێ دروینن ، لەو دێ بینی ڕێزێن سنگی دڤالانە ویێن پشتی دتژینە ، ڤێجا دەمێ هندەك كەس ژ نوی دئێن نەچار دبن ڤان ڕێزێن دویـماهییـێ ببڕن دا بچن وان جهێن ڤالا ل پێشییێ تژی بكەن ، و ب ڤێ چەندێ ئەڤ كەسە خۆ گونەهكار دكەن وخەلكەكێ دی ژی گونەهكار دكەن !
و د حەدیسەكێ یا یا ( نەسائی وئەبوو داوود ) ژ عەبدللاهێ كوڕێ بەسری ڤەدگوهێزن هاتییە كو جارەكێ زەلامەك هاتە مزگەفتێ و د سەر ستویێ خەلكی ڕا دبـۆری ، وپـێـغــەمـبـەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ خوتبە دخواند ، ئینا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتێ : [ ڕوینەخوار ! تو درەنگ هاتی وتە نەخۆشی ژی گەهاند ] .
یەعنی : ما بەس نینە تە خەلەتییە كری كو تو درەنگ هاتی ، ڤێجا تە دڤێت خەلەتییەكا دی ژی بكەی ونەخۆشییێ بگەهینییە خەلكی ؟!
و ژ گەهاندنا نەخۆشییێ یە مرۆڤ ئێكێ ژ جهێ وی ڕاكەت دا ل جهێ وی ڕوینت ، یان ئاخفتنێن نەخۆش بێژتە خەلكی وهەڤڕكییێ د گەل وان بكەت .
7 ـ كرنا سوننەتا بەری خوتبێ :
ژ حەدیسێن دورسـت دئێتە زانین كو ل سەر دەمێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ بانگەكێ ب تنێ بۆ نڤێژا ئەینییێ دهاتەدان ، وپشتی بانـگــی پـێـغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئێكسەر دەست ب خوتبێ دكر ، و ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ نەهاتییە ڤەگوهاستن كو پشتی بانگ هاتییە دان وی سوننەتەك كربت یان صەحابییەكێ وی ئەڤ سوننەتە یا دبێژنێ : ( سوننەتا قەبلی ) كر بت ، لەو یا دورست نینە ئەڤ سوننەتە بێتەكرن ، وتشتێ غەریب ئــەوە هندەك كەس یێن هەین : ل كرنا ڤێ سوننەتێ یا نەدورست ـ یان چوننە چوننە بێژین : یا جهێ خیلافێ ! ـ گەلەك دمـجـدن ، وشـەڕی ســەرا دكەت ، و د كرنا سوننەتا پشتی نڤێژێ دا كو یا دورستە دسستن ، ودبت هەر نەكەن ، بۆچی ؟ نزا ! وهەر چاوا بت ئیمامێن مەزن هەمی وەكی مالك وشافعی وئەحمەدی وگەلەكێن دی ل وێ باوەرێنە كو چو سوننەت بەری نڤێژا ئەینییێ نینن .
8 ـ نەكرنا ( تحیة المسجد ) :
هندەك كەس هەنە دەمێ دئێنە نڤێژێ ودبینن ئیمام یێ خوتبێ دخوینت ئێكسەر دروینن وسوننەتا ( تحیة المسجد ) ناكەن ، وئەڤە كارەكێ خەلەتە ، ودژی سوننەتێ یە ، چونكی جارەكێ دەمێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ خوتبە دخواند زەلامەك هاتە مـزگـەفـتـێ وڕوینشت ، ئینا پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتێ : [ ئەگەر ئێك ژ هەوە ڕۆژا ئەینییێ هات وئیمام یێ خوتبێ دخـویـنـت ، بلا دو ركاعەتان بكەت ، ولەزێ تێدا بكەت ] یەعنی : بلا دو ركاعەتێن سڤك ( تحیة المسجد ) بكەت .
9 ـ نەكرنا ( تحیة المسجد ) ل دەمێ بانگی :
هندەك كەس هەنە دەمێ دئێنە د مزگەفتێ ڤە بۆ نڤێژا ئەینییێ ودبینن بانگ یێ دئێتە دان ـ ومەخسەدا مە پێ بانگێ دووێیە ـ خـۆ دگرن حەتا بانگ خلاس دبت پاشی دەست ب كرنا سوننەتا ( تحیة المسجد ) دكەن ، بۆ هندێ دا بشێن جابا بانگی بدەن ، وپشتی بانگ خلاس دبت وئیمام دەست ب خوتبێ دكەت ژ نوی ئەو ( تحیة المسجد ) دكەن ، وئەڤ كارە یێ خەلەتە ، دڤێت ئەو ئێكسەر دەست ب ( تحیة المسجد ) بكەن وبلا نەگەهن جابا بانگی بدەن ژی ، چونكی جابا بانگی سوننەتە وگوهدانا خوتبێ فەرزە وچێ نابت كارێ سوننەت پێش یێ فەرز بێتە ئێخستن .
10 ـ كرنا سوننەتێ ئێكسەر پشتی نڤێژا فەرز :
چ ئەڤ نڤێژە نڤێژا ئەینییێ بت ، یان هەر نڤێژەكا دی بت ، یا دورست ئەوە پشتی مرۆڤ ژ نڤێژا فەرز خلاس دبت هندەك ئەذكاران بێژت ، پاشی دەست ب كرنا سوننەتێ بكەت ، یان ژی خۆ ژ جهێ خۆ ڤەگوهێزت ، ویا سوننەت ئەوە ئەو بێتە مال سوننەتێ بكەت .
