دا كو دستوورێ ئبلیسى
یێ بهردهوام بنیاسین
د گـهلـهك ئایهتێن قـورئـانـێ وحـهدیـسـێـن پـێـغهمبهرى دا -سلاڤ لێ بن- ب ئاشكهرایى هاتیه كو مهزنترین دوژمن بۆ مرۆڤان هاتیهدان، ههر ژ ڕۆژا ئێكێ یا مرۆڤ تێدا پهیدابووى، ئبلیسه، وههر دوژمناتیهكا ههبت ئهگهر نهمانا وێ یا بهرعهقل بت، و د شیان دا بت ڕۆژهك ب سهر دا بێت وئهو ب دویماهى بێت، دوژمناتیا ئادهمى ودووندهها وى ژ لایهكى ڤه، وئبلیسى ودهستهكا وى ژ لایهكێ دى ڤه، ب دویماهى نائێت؛ چونكى لایهكى ژ لایێن دوژمنیێ كو ئبلیسه پهیمانا داى ئـهو تـهسـلـیـم نهبت، و ژ دوژمناتیا خۆ لێڤه نهبت هندى دنیا ههبت، خودێ د ئایهتهكێ بهحسێ وى دكهت دهمێ ژ نوى ههڤڕكى د ناڤبهرا وى وئادهمى دا پهیدا بووى، وفهرمانا خودێ ب دویرئێخستنا وى دهركهفتى، ودبێژت: (قال أنظرني إلى يوم يبعثون(14)قال إنك من المنظرين(15)قال فبما أغويتني لأقعدن لهم صراطك المستقيم(16)ثم لآتينهم من بين أيديهم ومن خلفهم وعن أيمانهم وعن شمائلهم ولا تجد أكثرهم شاكرين(17)(الأعراف: 14-17) یهعنى: دهمێ ئبليس ژ دلۆڤانیا خودێ بێ هيڤى بووى، گۆت: ئهى خودا، حهتا ڕۆژا ڕابوونێ تو من بهێله ساخ؛ دا ئهز كارى بۆ دسهردابرنا مرۆڤان بكهم.. (بهرێ خۆ بدهنێ: حهتا ڕۆژا ڕابوونێ) ئینا خودێ گۆتێ: تو دێ ژ وان بى يێن دمینن، هنگى ئبليسى سۆز دا كو هندى ژ وى بێت ئهو كارى بۆ دسهردابرنا دووندهها ئادهمى بكهت، وگۆت: پا ژ بهر كو ته ئهز دسهردا برم ئهى خودا! ئهز دێ گهلهك بزاڤێ كهم دا دووندهها ئادهمى د سهر ڕێكا ته يا ڕاست دا ببهم، پاشى ئهز ژ ههمى لايان ڤه دێ ئێمه وان؛ دا وان ژ حهقیێ پاشڤهببهم، وئهز دێ نهحهقیێ ل بهر وان شرين كهم، وتو پتریا دووندهها ئادهمى نابينى شوكرا قهنجیا ته بكهن.
وبهرێ خۆ باش بدهنه گهفا وى: ژ سنگى ڤه ئهز دێ ئێمه وان، و ژ پشتێ ژى ڤه، ژ لایێ وان یێ ڕاستێ ولایێ چهپێ ژى.. ئهڤه ههر چار لا، چ ما؟ چوننه! یهعنى: ههر ڕێكهكا ههبت یا ئهز بزانم زیان دێ پێ گههته مرۆڤان، وئهو دێ پێ ژ ڕێكا خودێ دویركهڤن ئهز دێ ب كارئینم، وبۆ مرۆڤى ههیه پسیار بكهت: ئهرێ ئهڤ قهدهر نهڤیانا ئبلیسى بۆ مرۆڤان ههى ژ بهر چیه؟
بهلكى گهلهك كهس بێژن: چونكى ژ بهر ئادهمى لهعنهت ل ئبلیسى هاتنهكرن، وئهو ژ رهحما خودێ هاته بێ باركرن، لهو وى كهربێن خۆ هاڤێتنێ.. وئـهم دێ بـێـژیـن: نـهخـێـر! ئـهڤـه هندهك ژ ئهگهرێن نهیارهتیێنه نه ههمى، چونكى د حهدیسهكا دورست دا یا ئیمامێ موسلم ژ ئهنهسى ڤهدگوهێزت، هاتیه: دهمێ خودێ پهیكهرێ ئادهمى دورستكرى، هندى وى حهزكرى وى ئهو هێلا وهسا (یهعنى: بهرى رحێ بدهتێ)، هنگى ئبلیس ل دۆر زڤڕى، وبهرێ خۆ دایێ، وگاڤا دیتى نیڤهكا وى یا ڤالایه، زانى ئهو چێكریهكێ خۆڕاگرتى نابت.
مهعنا: ڕۆژا ئادهم هێشتا تهقن، وبهرى ببته مرۆڤهكێ خودان رح، ئبلیسى ب ههبوونا وى نهخۆش بوو، بهرى بزانت ئهو دێ بته چ، وترسا وى ژێ ههبوو ئهو ل نك خودێ یێ ب بها بت، لهو لێ دگهڕیا بزانت كانێ ئهو چیه؟ ویێ چاوایه؟ وگاڤا وى دیتى پهیكهرێ ئادهمى د ناڤ دا یێ ڤالایه، تێ ئینادهر دهر كو ئهو نهشێت ل بهر گهلهك تشتان خۆ ڕاگرت، لهو پیچهكێ ئهو رحهت بوو، وكهیفا وى هات!
هێشتا هنگى تۆڤێ نهیارهتیێ د دلێ ئبلیسى دا هاته چاندن!
وگاڤا فهرمانا خودێ هاتیهدان كو ملیاكهت خۆ بۆ ئادهمى بچهمینن، وئبلیسى دیتى ئهڤێ فهرمانێ ژ وى ژى گرتى، ههر چهنده ئهو ژ ئهجنان بوو ونه ژ ملیاكهتان بوو، تۆڤێ نهیارهتیێ هاته بهرى، وئهو حهسویدیا د دلێ وى دا ههى كهرب ژ خۆ دا، وگۆت: چاوا ئهز بۆ ئادهمى بچمه سوجدێ وئهز ژ وى چێترم؟ ئهز ژ ئاگرى یێ چێبوویم، وئهو ژ تهقنێ! ئهو ل بهر نههات ڤێ فهرمانێ ب جهـ بینت، ودهمێ د ئهنجامێ ڤێ نهپێگیریا وى دا ب فهرمانێ، فهرمانهكا دى هاتى كو (لهعنهت) ل وى ببارن، كهربا وى زێدهتر لێ هات، وگههشته دهرهجا نهیارهتیێ.. و ژ بهر كو ئهو لهعنهتا ل وى بارى لهعنهتهكا ئهبهدى بوو، وى بڕیار دا نهیارهتیا خۆ بكهته نهیارهتیهكا ئهبهدى.
ئهڤه كورتیا مهسهلێیه!!
هشیارى دوژمنى بن!
ومادهم ئبلیس هنده ل سهر دوژمناتیا خۆ بۆ مرۆڤان یێ ڕژده دڤێت مرۆڤ ژى گهلهك ل وى ودوژمناتیا وى دهشیار بن، خودایێ مهزن د ئایهتهكێ دا گۆتنێ ئاراستهى مرۆڤان دكهت، ودبێژت: (إن الشيطان لكم عدو فاتخذوه عدوا)(فاطر: 6) هندى شهیطانه دوژمنه بۆ ههوه، ڤێجا هوین ژى وى وهك دوژمن بۆ خۆ بنیاسن، وچو بێ عهقلى ژ وێ مهزنتر نینن كهسهك دوژمناتیا مرۆڤى بۆ خۆ بكهته كهسپ وكار، د گهل هندێ ژى مرۆڤ وى بۆ خۆ بكهته دۆست وسهركار، خودایێ مهزن دبێژت: (ومن يتخذ الشيطان وليا من دون الله فقد خسر خسرانا مبينا) (النساء: 119) هـهچـیـێ شـهیـتـانـى بـۆ خــۆ بكـهتـه دۆست وسهركار، ب ڕاستى ئهو خوسارهت بوو خوسارهتیهكا ئاشكهرا.
وحهتا ئهم ڤى دوژمنێ خۆ یێ دیرۆكى باش بنیاسین، و ب ڕێ وڕێباز وپیلانێن وى ئاگههـدار بین، دڤێت ل كیتابێ وسوننهتێ بزڤڕین؛ چونكى ئهو گـرنـگـیـهكـا مــهزن ددهنـه مهسهلا خۆ پاراستنا ژ ئبلیسى وخرابیا وى، وئهگهر ئهم ل دهقێن كیتابێ وسوننهتێ بزڤڕین دێ بینین ئهو بیاڤهكێ بهرفرههـ ددهنه دیاركرنا ماددیێن (دهستوورێ بهردهوام)ێ ئبلیسى، یان (كارنامهیا وى) بۆ ب ڕێڤهبرنا دوژمناتیێ د گهل ئادهمى ودووندهها وى، وئهو ڕێكێن ههر ژ ڕۆژا ئێكێ وى سۆز داى لێ بچت، دا تۆلا خۆ ژ مرۆڤان بستینت.
و ل ڤێرێ مه دڤێت -بۆ بیرئینان- ب كورتى بهحسێ وان ماددان بكهین یێن د دستوورێ ئبلیسى یێ بهردهوام دا هاتین، وهكى قورئان بۆ مه ڤهدگوهێزت، هیڤیا مه ژ خودێ ئهوه مه ژ شهیطانى ودهستهكا وى بپارێزت.
دستوورێ ئبلیسى یێ بهردهوام
وئهم دبێژین: یێ بهردهوام؛ چونكى ئبلیسى ههر ژ ڕۆژا ئێكێ بڕیارا خۆ دایه كو حهتا ڕۆژا قیامهتێ ئهو ڤى دستوورێ خۆ نهگوهۆڕت، وكارى پێ ڕانهوهستینت، حـهتــا ئـارمـانـجـا خـۆ ب جهـ نهئینت، د ئایهتهكێ دا خودایێ مهزن ژ كیس دهڤێ ئبلیسى ڤهدگوهێزت، ودبێژت: (قال أرأيتك هذا الذي كرمت علي لئن أخرتن إلى يوم القيامة لأحتنكن ذريته إلا قليلا)(الإسراء: 62) ژ بهر كوفر وبستهيیا وى ل سهر خودێ، وى گۆت: ته ئهڤه ديتیه يێ ته ل سهر من ب قهدرئێخستى؟ سويند بت بهس تو من بهێلیه زێندى حهتا ڕۆژا قيامهتێ، ئهز ب سهر دووندهها وى دا بگرم، ووان ههمیان دسهردا ببهم، كتهكا كێم تێ نهبن يێن د باوهرییا خۆ دا ددلسۆز.. ئهوا ئهز نهشێمێ! مهعنا: د گهل دفن بلندیا وى، وى ئعتراف كر كو د ناڤ مرۆڤان دا هندهك دێ ههبن ئهو ب ههمى هێز وشیانێن خۆ دێ ئێتێ ونهشێت وان د سهردا ببهت، وبێخته بن كونترۆلا خۆ، چونكى ئهو ب ڕێ وڕێبازێن وى دشارهزانه، وئـهو عهقلێ خۆ ب ڕهنگهكێ وهسا ژ دهست نادهن، كو ب سهرشۆڕى ڤه خۆ بدهنه د گهل وى كاروانى یێ دوژمنێ وان یێ مهزن سهركێشیا وى دكهت. ڤێجا ماددێن دهستوورێ ئبلیسى چنه؟ دا بهرێ خۆ بدهینه قورئانێ..
ماددێ ئێكێ
( لأقعدن لهم صراطك المستقيم)
مهزنترین وگرنگترین مادده د دستوورێ ئبلیسى دا، كو ئهم دشێین بێژین: ماددێ ئێكێیه، ئهڤهیه یا خودێ ل سهر ئهزمانێ ئبلیسى ڤهگوهاستى، دهمێ وى گۆتى: ( فبما أغويتني لأقعدن لهم صراطك المستقيم)(الأعراف: 16) ئبلیسى گۆت: ئهى خودا، سویند بت ئهز ل سهر ڕێكا ته یا ڕاست ڕوینمه خوارێ، وبهرێ خهلكى ژێ بدهمه پاش، ونههێلم ئهو قهست بكهنێ.
وئـهڤـه ئارمـانـجـا وى یا سهرهكیه، وههمى ماددێن دى یێ ئبلیسى داناینه د دستوورێ خۆ دا، ودێ بهحس ژێ كهین، ههر بۆ هندێنه دا ئهڤ ماددێ سهرهكی ب جهـ بێت، كو بهرێ خهلكى ژ ڕێكا خودێ بێته وهرگێڕان، وبهر ب كوفرێ ڤه بچن. بۆچى ئبلیسى ئهڤ چهنده كریه ئارمانجا خۆ یا سهرهكى؟
دا تۆلا خۆ ژ مرۆڤان بستینت.. ئهو هزر دكهت ژ بهر بابێ مرۆڤان ئادهمى، لهعنهت ل وى هاتنه باراندن وئهو ژ بهحهشتێ هاته بێ باركرن، ومهصیرێ وى بوو مانا بهردهوام د ئاگرى دا، ڤێجا باشترین تۆلڤهكرن ژ ئادهمى ودووندهها وى ئهوه ئهو ژى بگههنه ڤى مهصیرى!
مهعنا: تشتێ ژ ههمیێ پتر ئبلیس كارى بۆ دكهت ئهوه عهقیده وبیر وباوهرێن خهلكى خراب بكهت، وههر ڕێكهكا دى یا ئهو ب كار بینت ئارمانج ژێ ههر ئهوه خهلك بێ عهقیده ودویر ژ ڕێكا خودێ یا ڕاست بژین؛ دا دویماهیا وان ئهو ببنه جههنهمى، خودێ دبێژت: (إن الشيطان لكم عدو فاتخذوه عدوا إنما يدعو حزبه ليكونوا من أصحاب السعير)(فاطر: 6) دوژمنێ ههوه شهیطان، داخواز وئارمانجا وى ئهوه ئهو ههر كهسهكێ گوهداریا وى بكهت وببته ئهندام د حزبا وى دا بكهته ژ خهلكێ جههنهمێ.
ماددێ دووێ
( لأزينن لهم في الأرض)
ئـهگـهر هـات وئـبـلـیـس ودهستهكا خۆ نهشیان ماددێ ئێكێ ژ دستوورێ خۆ ب جهـ بینن، یـان ئـهگـهر هـات وئـهو نهشیان وى د گهل هندهك مرۆڤێن ب هێز ب جهـ بینن، ئـهو دێ كارى بــۆ ب جهئینانا مــاددێ دووێ كــهن، ئـهوێ ئبلیسى د گۆتنهكا خۆ دا ڕاگههاندی، دهمێ گۆتى:
(
لأزينن لهم في الأرض )(الحجر: 39) یهعنى: سویند بت ئهز ل عهردى بێ ئهمریا ته ل بهر وان بخهملینم.. وچاوا ئهو دێ شێت بێ ئهمریا خودێ ل بهر وان كهسان خهملینت یێن باوهرى ب خودێ ههى؟ وطاعهتێ وى دكهن؟ ب ڕێكا ئاراندنا شههوهتێ وشرینكرنا گونههێ ل بهر وان، ئهو دێ گونههێ ل بهر وان خۆش كهت، وبهرێ وان دهتێ، پاشى دێ دلێ وان ب هندێ خۆش كهت كو: (مادهم تۆبه ههیه، وخودێ یێ ب رهحمه گونههـ نه موشكیلهكا مهزنه، جارێ تێر خۆشیێ بۆ خۆ چێ كه پاشى چى گاڤا ته ڤیا تۆبه بكه، وههر وهكى چو چێ نهبووی!!).
مهعنا: ئهگهر هندهك كهس ههبن گوهداریا ئبلیسى نهكهن، وكافر نهبن، وپشت نهدهنه ڕێكا خودێ یا ڕاست، ئهو بێ هیڤى نابت، دێ ب ڕێكهكا دى ئێته وان، دێ بهرێ وان دهته گونههێ، ب ڤێ ڕێكێ یا مه بهحس ژێ كرى، دێ گونههێ ل بهر وان شرین كهت، ودلێ وان ب تۆبێ خۆش كهت، وگاڤا ئێك ژ وان جارهكێ هزرا خۆ د تۆبێ دا كر، پشتى ژ گونههان تێر دبت، ئهو دێ د گوهێ وى دا بێژت: هێشتا زویه، جارێ تۆبا خۆ پاش بێخه، حهتا تو دگههیه فلان تشتى ژى، یان حهتا تو فلان وفلان تشتى ژى ب دهست خۆ دئێخى، هێشتا زویه.. هێشتا زویه.. پاشى.. پاشى، وئهو دێ هند بینت دهمهكى ب خافلهتى ڤه مرن ڤێڕا گههشت ودهم نهما!
بهلێ دڤێت ژ بیر نهكهین كو ئبلیسى ب خۆ ئعتراف كربوو كو ئهو ب ڤێ ڕێكێ ژى نهشێته ههمى كهسان، ودهمێ ئهو ڕێكێن هاتنا خۆ بۆ مرۆڤان دهژمێرت دبێژت: (ثم لآتينهم من بين أيديهم ومن خلفهم وعن أيمانهم وعن شمائلهم ولا تجد أكثرهم شاكرين)(الأعراف: 17) یهعنى: ژ پێشى وپاشى، ڕاست وچهپێ ڤه ئهز دێ ئێمه وان.. بهلێ بهحسێ ژ سهرڤه نهكر، نهگۆت: (ومن فوقهم) چونكى د سهر وان دا خودێیه، وئهوێ بهرێ وى سهرئهڤراز ل خودێ بت، شهیطان د خۆ ڕا نابینت بچتێ!
ماددێ سێیێ
( ولأغوينهم أجمعين )
وئـهڤ مادده ژى ههر تـمامكرن وتهئكیده بۆ ماددێ بۆرى، وپهیڤا (إغواء) د زمانێ عهرهبان دا ب مهعنا (إضلال) دئێت، لهو ئبلیس ل جههكێ دى دبێژت: (ولأضلنهم ) (النساء: 119) و (إغواء) و (إضلال) ههردو ب مهعنا ڕێبهرزهكرنێ دئێن، ئبلیس دبێژت: سویند بت هندى ژ من بێت ئهز ڕێكێ ل بهر وان بهرزه بكهم، ڕێكا چ؟ ڕێكا هیدایهتێ، ئهو ڕێكا ئهو ل دنیایێ و ئاخرهتێ پێ سهرفهراز دبن، وشهیطانى گهلهك ئسلووب وشێوه بۆ ب جهئینانا ڤێ ئارمانجێ ههنه، وبهلكى ئسلووبێ ژ ههمیان خرابتر ئهوه هندهك جاران ئهو خودانێن حهقیێ وه تێ دگههینت كو دا ئهو بشێن حهقیا خۆ بهلاڤ بكهن، دڤێت ب هندهك نــهحهقیێ رازى بــبــن، وصولحێ د گهل پیچهك باطلى بكهن، وههر وێ ڕێكێ ب كار بینن یا خرابكار ب كاردئینن دا بشێن ململانێ و(مونافهسێ) بكهن، و (قهیدى ناكهت هوین ل ڕێكهكا خراب ژى بچن، مادهم ئارمانجا ههوه یا باشه)، و ب ڤى ڕهنگى ئهو دێ هند خۆ بینن چو فهرقى د ناڤبهرا وان و(ئههلێ باطلى) دا نینه ژ بلى هندێ كو ئهو دبێژنه خۆ: ئهم (ئههلێ حهقیێینه)!
بـهلـێ ل ڤـێـرێ ژى دیسا دێ بێژین: ئبلیس جارهكا دى ئعترافێ دكهت كو د نــاڤ مـــرۆڤــان دا هندهك ههنه ئهو ب ڤێ ڕێكێ ژى نهشێتێ، دهمێ دبێژت: (ولأغوينهم أجمعين(39)إلا عبادك منهم المخلصين(40) )(الحجر: 39-40) ئهو عهبدێن خودێ ئیخلاص ب رزقى كرى، دپاراستینه ژ پیلانێن ئبلیسى.
وئهگهر مرۆڤهك ههبت ئبلیسى پێڤه نهئێت وى د سهر دا ببهت، بهرێ وى بدهته كوفرێ، یان گونههێ، ئهو ڕێكهكا دى د گهل وى ب كار دئینت، ئبلیس دبێژت: (ولأمنينهم )(النساء: 119) و (أمنیة) د زمانێ عهرهبى دا بۆ وێ خوزیێ دئێت یا مرۆڤ ڕادهێلت بێى كارهكى بۆ ب جهئینانا وێ بكهت، وهكى وان خهونێن مرۆڤ ب هشیارى دبینت، ئێك ل جهێ خۆ یێ ڕوینشتى بت، وبێژت: خوزى من فلان تشت ههبت! پاشى چو كارێن وهسا نهكهت ئهو تشت پێ ب دهست ڤه بێت، بهلێ ئهو د خهیالا خۆ دا وهسا قهناعهتێ بۆ خۆ چێ بكهت كو ههر وهكى ئهو تشت یێ گههشتیێ، یان دێ گههتێ.
وئهڤ ڕهنگه خوزیه هندى ب مهسهلێن دنیایێ ڤه دگرێداى بن، ههما دێ ئێنه هژمارتن هندهك هیڤیێن درهو، بهلێ ئهگهر ئهو گههشته مهسهلێن دینى وبیر وباوهران ژى هنگى شهیطان دهورێ خۆ دبینت، چاوا؟
گهلهك جاران مرۆڤهك بێى كارهكێ باش بكهت، دلێ خۆ ب هندێ خۆش دكهت كو چونكى دلێ وى یێ صافیه (وهكى ئهو هزر دكهت)، یان چونكى خودێ یێ ب رهحمه، جهێ وى دێ بهحهشت بت، ڕاسته دڤێت مرۆڤ ههمى دهمان هزرا باشیێ ژ خودێ بكهت، بهلێ مهعنا ڤێ ئهو نینه ئهو ژ دویماهیا خرابا گونههێن خۆ نهترست.
ونێزیك ژ ڤێ درێژیا هیڤیێیه، ئهوا ب عهرهبى دبێژنێ: (طول الأمل)، ومهعنا وێ ئهوه: مرۆڤ ژ ژیێ خۆ یان ژ دنیایێ گهلهك یێ ب هیڤى بت، وئهڤ چهنده مرۆڤى ژ كارێ چاك سست دكهت، كهسهكى دێ بێژیێ: فلان كارێ باش بكه؛ دا خودێ رهحمێ ب ته ببهت.. ئهو دێ بێژته ته: هێشتا زویه، بلا فلان تشت چێ ببت پاشى، یان بلا عهمرێ من ببته هنده پاشى! ههر وهكى ئێكى كهفالهتا دایێ ئهو بگههته وى دهمى یێ ئهو بهحس ژێ دكهت، وئهڤه كارێ شهیطانیه، وهكى د ئایهتهكێ دا هاتى: (يعدهم ويمنيهم وما يعدهم الشيطان إلا غرورا)(النساء: 120) یهعنى: شهیطان سۆزێن ژ درهو ددهته ههڤالێن خۆ، دا دلێن وان پێ خۆش بكهت، وهیڤیێن ژ قهستا ل بهر سنگێ وان ددانت، دا وان پێ بخاپینت، خودێ دبێژت: وئهو تشتێ شهیطان نیشا وان ددهت وسۆزێ پێ ددهته وان، وههم وخهیاله بهلێ ئهو هزر دكهن ڕاستیه.
ماددێ پێنجێ
( یوسوس في صدور الناس)
ئێك ژ چهكێن ئبلیسى یێن مهزن، یێن ئهو د شهڕێ خۆ دا دژى ئادهمى ودووندهها وى ب كار دئینت (وهسواسه)، ووهسواس ئهو ڕێكه یا شهیطان خۆ پێ دگههینته هزرا مرۆڤى ودلێ وى دا وى تشتى بكهته تێدا یێ وى دڤێت، ڤێجا (وهسواس) چیه؟
زانایێن زمانى دبێژن: وهسواس ئهو پست پسته یا هێدى و ب دهنگهكێ نزم ڤه دئێته مرۆڤى، وئهو ب خۆ د ئهصل دا دهنگێ چهكێن ژنكێیه، وان زێڕان یێن ئهو دكهته بهر خۆ، ڤێجا دهمێ دئێت ودچت یان دلڤت دهنگ ژ چهكێ وێ دئێت، لهو زانا دبێژن: وهسواس ئهو دهنگێ نزمه یێ مرۆڤى پێ خۆش بت، وپێ دسهردا بچت!
وخودێ هند شیانا دایه ئبلیسى كو تشتێ وى بڤێت ئێكسهر بهاڤێته د دلێ مرۆڤى دا، یان ژى ئهو وى تشتى ب ڕێكا ههڤالهكێ خۆ ژ ئهجنان یان مرۆڤان بگههینته مرۆڤى.. هزرێن خۆ بكه پتر جارا كهسهكى دهمێ دڤێت بهرێ ته بدهته كارهكێ خراب دێ ئێت د گوهێ ته دا وى تشتى بێژت، دا كهسێ گوهـ لێ نهبت.. بۆچى؟
چونكى ئێك ژ ماددێن دستوورێ ئبلیسى یێ بهردهوام دبێژت: وهسواس باشترین ڕێكه تو فهسادا خۆ پێ بهلاڤ كهى، بێى خهلكى ب خۆ بحهسینى، ودژى خۆ ڕاكهى!!
ودانهرێ دستوورى ب خۆ ژى ئهڤ ڕێكه ب كار ئینابوو دهمێ بۆ جارا ئێكێ بهرێ ئادهم وحهووایێ دایه خوارنێ ژ وێ دارێ یا خودێ گۆتیێ: ژێ نهخۆن! ئایهت دبێژت: (فوسوس لهما الشيطان ليبدي لهما ما ووري عنهما من سوآتهما وقال ما نهاكما ربكما عن هذه الشجرة إلا أن تكونا ملكين أو تكونا من الخالدين)(الأعراف: 20) شهیطان هێدى د گوهێ ههر دووان دا ئاخفت، حهتا قهناعهت بۆ وان چێكرى ئهو ژ دارێ بخۆن.
وئێك ژ ناڤێن خودێ بۆ شهیطانى د قورئانێ دا داناین (الوسواس)ه، چونكى ئـهو ب كـارێ وهسـواسـێ ڕادبت، ودڤێت ژ بیر نهكهین كو نهفسا مرۆڤى ب خۆ ژى گهلهك جاران ب ڤى دهورى ڕادبت، وبۆ شهیطانى دبته هاریكار، وبهرێ خودانى ددته وان شههوهتان یێن ئهو پێ نزم دبت، وئهڤهیه یێ ئهم دبێژینێ: (ههوایێ نهفسێ).
ماددێ شهشێ
( ينزع عنهما لباسهما ليريهما سوآتهما)
وگاڤا شهیطانى بهرێ خۆ دایێ ڕێك ل بهر وى ئاسێ بوو، وهندهك مرۆڤێن ههین ئهو نهشێت وان ب ڕێكا كـوفـرێ، گـونـههـێ، دسهردابرنێ، هیڤیێن ژ درهو، ووهسواسێ، بێخته داڤێن خۆ، ئهو پهنایێ دبهته بهر چهكهكێ دى یێ دژوار، یێ كێم كهس خۆ ل بهر بگرن، د ئایهتهكێ دا خودایێ مهزن گازیهكێ ئاراستهى دووندهها ئادهمى دكهت، وبیرا وان ل كارهكى ژ وان كارێن خراب دئینته ڤه یێن شهیطانى د گهل دهیك وبابێن وان یێن ئێكێ كرى، ودبێژت: ( يا بني آدم لا يفتننكم الشيطان كما أخرج أبويكم من الجنة ينزع عنهما لباسهما ليريهما سوآتهما)(الأعراف: 27).
ئادهم وحهووا وهكى قورئان بۆ مه ڤهدگوهێزت، دهمێ چووینه د بهحهشتێ دا عهورهتێ ئێك ودو نهددیت؛ چونكى ئهو یێ ستارهكرى بوو، ودهمێ شهیطانى بهرێ وان دایه بێ ئهمریا خودێ، ووان گوهداریا وى كرى، وان هند دیت جلكێ وان ژ بهر بوو، وعهورهتێ وان ئاشكهرا بوو.. وههر وهكى ئهڤه ئێك ژ ئارمانجێن ئبلیسیه: بهرێ مرۆڤى بدهته گونههێ، وجلكێ وان ژ بهر وان بكهت، ووان ڕویس ورسوا بهێلته ل بهر چاڤ!
هاڤێتنا جلكى وخۆ ڕویسكرن وئاشكهراكرنا وى جهى یێ دڤێت نهئێته ئاشكهراكرن ل پێش چاڤێن خهلكى، ب چـى نـاڤ وهــێــجــهتــا هـــهبــت، ئــێـك ژ گرنگترین (ماددێن دستوورێ ئبلیسى یێ بهردهوامه) یێن كو ئهو پال ددهته سهر بۆ ڤهكرنا گرێكێن ئاسێ، ودسهردابرنا وان كهسان یێن ڕێكێن بۆرى د گهل فایدهى نهكهن، ئهڤێ ژبیر نهكهن!
ماددێ حهفتێ
( ولأمرنهم فليغيرن خلق الله)
ئێك ژ وان ئارمانجێن ئبلیسى ل بهرا خۆ داناین، وههر ژ ڕۆژتا ئێكێ كار بۆ كرى، وهكى وى ب خۆ گۆتى: (ولأمرنهم فليغيرن خلق الله)(النساء: 119) یهعنى: ئهز دێ فهرمانێ ل دووندهها ئادهمى كهم كو ئهو وى تشتى یێ خودێ ئافراندى بگوهۆڕن، چاوا ئهو دێ ڤێ چهندێ كهن؟
ههر تشتهكێ خودێ دابت، وى ئهو بۆ ئارمانجهكێ یێ داى، وههمى ئارمانج د خزمهتا مرۆڤى دا دگههنه ئێك، بهلێ شهیطان كارێ خۆ دكهته ئهو، ئهو ڤى تشتێ بۆ ئارمانجهكێ هاتیه چێكرن، دێ گوهۆڕت دا ئارمانجهكا دى پێ ب جهـ بێت، ئارمانجهكا وهسا نه ئهو بت یا خودێ ئهو ژ بهر داى، بۆ نموونه: خودێ ڕۆژ، ئاگر، دار وبهر یێن داین دا مرۆڤ مفایى بۆ خۆ ژێ وهربگرن، چى گاڤا ته دیت مرۆڤهكى ئهو بۆ خۆ كرنه خودا وپهرستن بۆ كر، ئهو وى ئهو گوهاڕتن، نه كو (خهلقێ) وان گوهاڕت، نه.. خهلقێ خودێ نائێته گوهاڕتن: (لا تبديل لخلق الله)(الروم: 30) بــهلـێ ئــهو ئارمانج گوهاڕت یا ئهو ژ بهر هاتینه دان وچێكرن.
خودێ زهلام وژن یێن داین، وههر ئێك ژ وان دهورهكێ ئیجابى یێ دایێ كو د ژیانێ دا بگێڕت، دا ژیان ب دورستى ب ڕێڤه بچت، ئهگهر ته زهلامهك دیت خۆ وهكى ژنكێ لێ كر، د سهر وبهرێ خۆ دا، یان د جلك وطبیعهتێ دا، یان ئـهگـهر تــه دیـت ژنــهكــێ خــۆ وهكــى زهلامــان لێ كـر، تو بزانه ئهو یێ ماددهكى ژ دستوورێ ئبلیسى ب كار دئینن، ووان دڤێت خهلقێ خودێ بگوهۆڕن! وڤـێــجـا ل سهر ڤى بناخهیى قیاسێ بكه.
ماددێ ههشتێ ونههێ
(الشيطان يعدكم الفقر ويأمركم بالفحشاء )
وئهڤه دو ماددهنه ژ دستوورێ ئبلیسى یێ بهردهوام، ئبلیسى ب خۆ ئعلان نهكرینه، بهلكى خودایێ مهزن وان بۆ مه ڤهدگێڕت، دهمێ دبێژت: (الشيطان يعدكم الفقر ويأمركم بالفحشاء والله يعدكم مغفرة منه وفضلا والله واسع عليم)(الــبــقـــــرة: 268) یهعنى: شهیطان ههوه ب فهقیریێ دترسینت، وبهرێ ههوه ددهته قهلسیێ، وئهو فهرمانێ ب كرنا خرابیێ وبێ ئهمرییا خودێ ل ههوه دكهت.. ئهڤه ڕێكا شهیطانیه، وڕێكا خودێ یا چاوایه؟ ئایهت دبێژت: خودێ سهرا دانا ههوه بۆ خێران سۆزێ ب لێبۆرينێ وبهرفرههكرنا ڕزقى ددهته ههوه، وخودێ خودانێ قهنجییا بهرفرههه، وئهو ب كار وئنيهتان يێ زانايه.
مرۆڤى ب تبیعهتێ خۆ هندهك قهلساتى د گهل دا ههیه، وئهو حهز دكهت تشتێ باش بۆ وى بت، گهلهك جاران شهیطان د ڤى دهرگههى ڕا دئێتێ، دئێخته سهر دلێ وى كو چى گاڤا وى خێر كرن، ومالێ خۆ یێ باش دا خهلكى ئهو ژى دێ فهقیر بت، وههوجهى خهلكى بت، لهو یا باش بۆ وى ئهوه ئهو دهستێ خۆ بگرت، وهندهكێ یێ چڕیك بت دا خهلك نهعهلمنێ، وجڤاك دهمێ وه لێ هات مرۆڤێ دهولهمهند گوهـ نهدا مرۆڤێ ههژار، وبهخیلى د گهل كر، هنگى بزانه ئهو جڤاكهكه كارى ب دستوورێ ئبلیسى دكهت!
وئهو ب خۆ ئێك ژ دووانه: یان مهردینى وهاریكاریا ههژاران، وئهڤه ڕێكا خودێیه، یان ژى بهخیلى وفاحیشه وئهڤه ڕێكا شهیطانیه، وههر ئێك بلا وێ ڕێكێ بۆ خۆ هلبژێرت یا وى دڤێت. وئهو دهزگههێن شهیطان بۆ بهلاڤكرنا (فاحیشێ) د ناڤ خـهلكـى دا ڤـهدكـهت، وبهرێ خهلكى ددهتێ گهلهكن، ودڤێت ژ بیر نهكهین كو شهیطان دهمێ دهزگهههكى بۆ (فاحیشێ) ڤهدكهت چو جاران نابێژت: ئهڤه بۆ بهلاڤكرنا فاحیشێیه! چونكى عهدهتێ شهیطانى وههڤالێن ویه ئهو ناڤان دگوهۆڕن، ڕۆژا خودێ گۆتیه ئادهمى: ئهڤ داره یا حهرامه بۆ ته ژێ نهخۆ، وئبلیسى ڤیاى وێ دارێ پێ بدهته خوارن، نهگۆتێ: ڤێ دارا حهرام بخۆ، بهلكى ناڤێ دارێ گوهاڕت، وگۆتێ: ( قال يا آدم هل أدلك على شجرة الخلد)(طه: 120) (شجرة الخلد!!) ودهمێ وى دڤێت دووندهها ئادهمى بێ ئهخلاق بكهت وپهردێ شهرمێ ژ سهر دێمێ بهاڤێت نابێژتێ: وهرن خۆ بێ ئهخلاق بكهن، بهلكى دبێژتێ: ب ڕێكا هۆنهرى خۆ پێش بێخن!
د فهرههنگا ئبلیسى دا: ریبا فایدهیه، ئهو ڤهخوارنێن مرۆڤى دئیننه ڕێزا حهیوانى ڤهخوارنێن رووحینه، درهو زارڤهكرنه، ئاراندنا (شههوهتێن نهجس) هۆنهرێ سترانێیه، خۆ ڕویسكرن وتێكهلیا ل سهر مهزههبێ چێل وگۆلكان ئازادى وپێشكهفتنه.. وپێتڤى ناكهت هێشتا عهجێبیێن ڤێ فهرههنگێ بۆ ههوه بێژم، چونكى هوین ژ من چێتر دزانن!
ماددێ دههێ
( لأحتنكن ذريته إلا قليلا)
دهمێ ئبلیسى ئهو قهدر وقیمهت دیتى یێ بۆ ئادهمى هاتیهدان، ژ كهرب وحـهسـویـدى ڤـه گـۆت: ( قال أرأيتك هذا الذي كرمت علي لئن أخرتن إلى يوم القيامة لأحتنكن ذريته إلا قليلا)(الإسراء: 62) یهعنى: ژ بهر كو ته قهدر وبهایێ ڤى ب سهر یێ من ئێخست، ئهگهر تو من بهێلیه ساخ حهتا ڕۆژا قیامهتێ، ئهز دێ دووندهها وى خڕینم و ب دویڤ خۆ ڕا كێشم، كتهكا كێم ژ وان تێ نهبت.. وپهیڤا (أحتنكن) ژ (تحنیك) یا هاتیه وهرگرتن، وئهو ب خۆ بۆ لغاڤكرنا دهوارى دئێته گۆتن، دهمێ دهڤێ دهوارى دئێته لغاڤكرن ب ههڤسارى دا خۆ ب دهست وى كهسى ڤه بهردهت یێ وى دهاژۆت.. وبهرێ خۆ بدهنه (دققهتا) ڤێ (تهعبیرێ) یا وى ب كارئیناى، ئبلیس سویند دخۆت كو ئهو مرۆڤان وهكى دهوارێن لغاڤكرى وههڤساركرى ل دویڤ خۆ بكێشت وبهرێ وان بدهته وێ ڕێكێ یا وى دڤێت!
مهعنا: ئاراندنا (نهفسا حهیوانى) ل نك مرۆڤى، وخڕاندنا وى ب وى لایى ڤه یێ ئبلیسى دڤێت، ئێك ژ مهزنترین هیڤى وئارمانجێن ئبلیسیه.
ماددێ یازدێ
(ولا تجد أكثرهم شاكرين)
ژ وان تشتێن ئبلیسى گهلهك پێ نهخۆش ئهوه مرۆڤ شوكرا خودێ سهرا قهنجیێن وى بكهت؛ چونكى شوكر نیشانا باوهریێیه، ووى پێ خۆش نینه مـرۆڤـهك بـبـتـه خودان باوهر، لهو ئێك ژ مهزنترین هیڤیێن وى ئهوه مرۆڤ بهر ب كوفرێ ڤه بچن وشوكرا خودێ نهكهن، د تهفسیرا ڤێ ئایهتێ دا ئهوا گۆتنا ئبلیسى ڤهدگوهێزت، دهمێ گۆتى: ( ولا تجد أكثرهم شاكرين)(الأعراف: 17) ئبن عهبباس دبێژت: یهعنى تو نابینى بارا پتر ژ وان باوهریێ بینن، چونكى كوڕێ ئادهمى ئهگهر باوهریێ نهئینت شوكرا نعمهتا خودێ ناكهت.
و ل دویماهیێ
پشتى ئبلیسى گهفێن خۆ كرین، وماددێن دستوورێ خۆ یێ بهردهوام ڕاگههاندین، وسۆز داى هندى ئهوێ زێندى بت ئهو كارى بۆ ب جهئینانا ئارمانجێن خۆ بكهت، بهرسڤ ژ بلندیێ گههشتێ: ( قال اذهب فمن تبعك منهم فإن جهنم جزاؤكم جزاء موفورا(63)واستفزز من استطعت منهم بصوتك وأجلب عليهم بخيلك ورجلك وشاركهم في الأموال والأولاد وعدهم وما يعدهم الشيطان إلا غرورا (64)إن عبادي ليس لك عليهم سلطان وكفى بربك وكيلا(65))(الإسراء: 63-65) خودێ بۆ گهفلێكرنا ئبليسى ودويكهفتیێن وى گۆت: ههڕه ههچیێ دويكهفتنا ته كر ژ دووندهها ئادهمى، وگوهێ خۆ دا ته، عهزابا ته ویا وان د جههنهمێ دا دێ يا مشهبت. وتو ب گازییا خۆ یێ تو بشێيێ ژ وان بۆ نهگوهداریا من گازى بكه ولهزێ لێ بكه، وهندى تو بشێى ژ لهشكهرێن خـۆ يـێـن سويار وپهيا ل وان كۆم بكه، وپشكهكێ ژ مالێ وان يێ كو ئهو ب حهرامى ب دهست خۆ دئێخن تو بۆ خۆ ڕاكه، وپشكهكێ ژ عـهيالی ژى ب ڕێكا شرينكرنا كرێتیێ وگونههێ وبێ ئهمریا خودێ ل بهر وان حهتا پويچاتى وخرابى بهلاڤ دبت، وتو ب پهيمانێن ژ درهو پهيمانێ بده دويكهفتیێن خۆ ژ دووندهها ئادهمى، وههمى پهيمانێن شهيتانى ژ قهستانه. هندى بهنیێن من يێن دلسۆزن ئهوێن گوهداریا من كرى ته چو شيان ل سهر خاپاندنا وان نينن، وخودايێ ته بهسه كو بۆ خودان باوهران ژ شهيتانى وخاپاندنا وى پارێزڤان بت.
وئـهگـهر بـهرێ ههر ئێكى لێ بت سهرۆكێ وى یێ وى دویكهفتنا وى كرى ل دویماهیێ خهلاتهكى بدهتێ، خهلاتێ ئبلیسى بۆ دویكهفتیێن وى ئهوه ئهو دویماهیێ دهستان ژ ههڤالێن خۆ دشۆت، وخۆ ژ وان بهرى دكهت: ( كمثل الشيطان إذ قال للإنسان اكفر فلما كفر قال إني بريء منك إني أخاف الله رب العالمين(16)فكان عاقبتهما أنهما في النار خالدين فيها وذلك جزاء الظالمين(17))(الحشر: 16-17).