وحەتا ژن یا گونەهكار نەبت..
ئەڤێن بۆری ئەو حالەت بوون یێن زەلام تێدا دبتە ئەگەرا پەیدابوونا ئاریشە وگرفتاریان د ناڤــ مالێ دا، وهندەك حالەتێن دی یێن هەین ژن تێدا یا گونەهكار، یەعنی: تەخسیری د پەیدا بوونا گرفتاریان د ناڤــ مالێ دا بۆ وێ دزڤڕت، ڤێجا حەتا ئەو مالا خۆ ژ گرفتاریان بپارێزت وهاریكاریا زەلامێ خۆ د ڤێ چەندێ دا بكەت، هندەك خالێن گرنگ هەنە دڤێت ئەو ل بەرچاڤــ وەرگرت.. وئەو خال ئەڤەنە:
ئێك:
تەقوا خودێ وخۆ دویركرنا ژ گونەهان:
وئەڤە بۆ زەلامی ژی وەكی ژنكێ گەلەك یا گرنگە، هەر چەندە بارا پتر ژ ژن ومێران خۆ ل ڤێ چەندێ ئاگەهدار ناكەن، یەعنی: ئەو ژ بیرا خۆ دبەن كو كرنا گونەهێ دبتە ئەگەرا نەمانا بەرەكەتێ د مالێ دا، ودەمێ بەرەكەت ژ مالێ ڕادبت دەرگەه بۆ ئاریشە وگرفتاریان ل تاق دبت، زانایێ ناڤدار ( فوضەیلێ كوڕێ عیاضی ) دبێژت: دەمێ ئەز گونەهەكێ دكەم، ئەز كارتێكرنا وێ یا خراب ل سەر ڕەفتارێ ژنكا خۆ ودەوارا خۆ د گەل خۆ دبینم. یەعنی: كرنا وی بۆ گونەهەكێ دبتە ئەگەرا هندێ كو خودێ هەر زوی وی عقووبە بدەت، وئێك ژ وان عقووبان ئەوە ئەخلاقێ ژنكا وی یان حەتا یێ دەوارا وی د گەل وی نەخۆش دبت.
ژن یان مێر دەمێ خۆ ژ كرنا گونەهان نەدەنە پاش گەلەك جاران دبتە ئــەگــەرا هــنــدێ مــوشــكـیلە وگرفتاریێن عائلی بۆ پەیەدا ببن، چ ئێكسەر ژ بەر گونەهێ چ ب ڕەنگەكێ نە یێ ئێكسەر ، و چ ئەو گرفتاری د ناڤبەرا وان ب خۆ دا بت ، یان ژی د ناڤبەرا وان ومالەكا دی دا بت.
پێغەمەر ــ سلاڤــ لێ بن ــ د شیرەتەكا خۆ دا دبێژتە مە: [ احفظ الله یحفظك ــ تو خودێ بپارێزە ئەو ژی دێ تە پارێزت ] ( ترمذی ژ ئبن عەبباسی ڤەدگوهێزت)، مەعنا: ئەگەر مرۆڤەك خودێ نەپارێزت، خودێ ژی وی ناپارێزت، وئەگەر خودێ ئەو نەپاراست ئەو دێ تووشی هەمی ڕەنگێن گرفتاریان بت.
وهندەك ڕەنگێن گونەهان یێن هەین د ناڤــ ژنكان دا زێدە دبـــەلاڤـــن ودبنە ئەگەرا نەمانا بەرەكەتێ د مالێن وان دا مە دڤێت ل ڤێرێ ئیشارەتێ بدەینە هندەكان، وەكی:
ــ كـرنـا غـەیـبـەتێ وكێمكرن وتڕانەكرنا ب خەلكی ب تایبەتی ب دەر وجیرانان وكەس وكارێن زەلامی.
ــ دەركەفتنا زێدە ژ مالێ چ بۆ سەرەدانا هەڤالان بت چ ژی بۆ چوونا سویك وبازارن بت، كو دبتە ئەگەرا پەیدابوونا سستیێ د سەخبیركرنا مالێ دا.
ــ دژاتیكرنا زەلامی و ب جـه نەئینانا ژ قەستا بۆ داخوازیێن وی.
ــ بۆراندنا دەمێن درێژ ب بەرێخۆدنا ستران وفلمێن بێ هەتك ڤە، وچاڤلێكرنا وان د سەروبەر ئەخلاق وڕەفتاران دا.
ــ تێكەلیا بێ توخویب د گەل زەلامێن بیانی، ئەگەر خۆ ئەڤــ زەلامە پــســمــام وكوڕ خالەت وكوڕ مەت ژی، وڤەكرنا دەرگەهێ مـالـێ بـــۆ وان ب تایبەتی دەمێ زەلام نە ل مال، وتێكەلیا وان مال وخێزانێن زەلامی پێ نەخۆش بت ئەو تێكەلیا وان بكەت.
ــ هەڤالینیا وان ژنكان یێن ( ئلتزامەكا باش ) ب دینی نەكەن، ب وێ هێجەتێ كو ئەڤە هەڤالێن وان یێن كاری یان مەدرەسێنە، وئەم هەمی دزانین كو ئەخلاق ــ وەكی ئێشان ــ یێ ڤەگرە.
ــ سستیا د كرنا هندەك عیبادەتان دا وەكی نڤێژێ وڕۆژیێ.
دوو:
نیاسینا زەلامی:
ئێك ژ مە ئەگەر جارەكێ بچتە سەفەرەكێ ووی هەڤالەك د گەل دا بت، دێ بەرگەڕیانێ كەت بەی سەفەرا وان دەست پێ بكەت، هەڤالێ خۆ بنیاست، وتبعەتێ بزانت، وتەحلیلا كەسینی وشەخصیەتا وی بكەت، دا بشێت سەرەدەریەكا دورست د گەل وی بكەت، و ل وی دەمێ ئەو د گەل ئێك تووشی چو گرفتاریان نەبت.
هەر وەسا ل جهێ كاری.. ئەگەر ئێك ژ مە هەڤالەك هەبت هەر زوی دێ لـێ گــەڕیــێــت تـبـیـعـەتێ وی بزانت، دا ب ڕەنگەكێ واقعی تەعامولێ د گەل بكەت، وتشتەكێ ئاشكەرایە گەلەك جاران تتەكێ تە پێ نەخۆش بت تو دكەی یان قەبویل دكەی بۆ هندێ دا هەست وشعوورا هەڤالێ تە نەشكێت.
ئەڤە د گەل كەسەكێ ڕۆژێ بیست خەبەرەكان تو دبینی، بەلێ دەمێ مەسەلە دبتە مەسەلا ناڤخۆییا مالێ مخابن ئەم دبینین سوحبەت دئێتە گوهاڕتن، ژن ومــێـــرەك چـــەنـــد ســـالان دێ د گەل وئێك ودو دژین، وئێك ژ وان لێ ناگەڕیێت شەخصیەتا یێ دی باش بنیاست، دا ل سەر بناخەیێ وێ نیاسینێ سەرەدەریێ د گەل بكەت، لەو دێ بینی دەم بۆ دەمی لێكدان د ناڤبەرا وان دا پەیدا دبن سەرا هندێ كو ئێك ژ وان تشتەكی دكەت یان دبێژت یێ دی پێ نەخۆشە.
ژنكا شارەزا وتێگەهشتی ئەوە یا ( دبلووماسییەتێ ) د تەعامولا خۆ دا د گەل زەلامی ب كار بینت، هەر ژ سەری خۆ د شەخصیەتا وی دا شارەزا بكەت، بزانت وی چ دڤێت چ نەڤێت، حەز ژ تێكەلیا كێ دكەت یا كێ ناكەت، دا خۆ ژ ( موصادەما ) د گەل وی بپارێزت، وشعارێ وی وەكی یا وان ژنكێن نەزان ئەو نەبت: ئەز دێ وی تشتی كەم یێ من دڤێت، وبلا ئەو وی تشتی بكەت یێ وی دڤێت!! ب ڤێ سیاسەتێ مال دێ ژ بەرێك چت، وعەیالێ وان ژی هنگی دێ وی تشتی كەت یێ وان دڤێت، و د ڤی حالەتی دا مال دێ بتە ئەو سجنا هەر ئێك ژ وان ژێ دڕەڤت.
سێ:
گوهداریا زەلامی وتێكەلیا باش دگەل وی:
پشتی ژن زەلامێ خۆ ب دورستی دنیاست وخۆ د كەسینیا وی دا شارەزا دكەت، دڤێت ئەو ل سەر بناخەیێ ڤێ نیاسینییێ سەرەدەری وتەعامـولـێ د گەل وی بكەت، ئەگەر هات ووێ ڤیا ژیانەكا تەنا ورحەت د گەل وی ببەتە سەری، ودەمێ ئەم دبێژین: دڤێت ڤێ چەندێ بكەت، مەعنا وێ ئەو نینە كو زەلام ڤێ چەندێ نەكەت، نەخێر! زەلامی ژی وەكی ژنكێ پێتڤی ب نیاسینیا كەسینیا شریكا ژینا خۆ هەیە، دا ئەو ژی ل سەر بناخەیێ ڤێ نیاسینیێ سەرەدەریێ د گەل بكەت، بەلێ گومان تێدا نینە ل ڤێرێ دەورێ ژنێ پتر دئێتە پێشچاڤــ.
وژن دەمێ ڤێ چەندا هە دكەت وهندەك جاران پێخەمەت پاراستنا مالێ وڕێگرتنا ل بەر ئاریشە وگرفتاریان ( تەنازولێ ) بۆ زەلامی دكەت، بلا هزر نەكەت ئەو كێماسیەكێ یا ل سەر خۆ قەبویل دكەت، یان ژی یا ئعترافێ ب شكەستنەكێ دكەت، پێغەمبەر ــ سلاڤــ لێ بن ــ د گۆتنەكا خۆ دا دبێژت: [ أیُّمَا امْرَأة مَاتَتْ ، ۆزَوْجُهَا عَنْهَا رَاض دَخَلتِ الجَنَّة ــ هەر ژنكەكا بمرت وزەلامــــێ وێ یــێ ژ وێ رازی بت دێ چتە بەحەشتێ ] (ترمذی ژ (أم سلمە) ڤەدگوهێزت ).
وئەو د گۆتنەكا دی دا دبێژت: [ المرأە إذا صلت خمسها، وصامت شهرها، وأحصنت فرجها، وأطاعت زوجها، فلتدخل من أي أبواب الجنة شاءت ــ ژنكێ ئەگەر هەر پێنج نڤێژێن خۆ كرن، وهەیڤا خۆ گرت، ونامویسا خۆ پاراست، وگوهداریا زەلامێ خۆ كر، كیژ دەرگەهێ بەحەشتێ یێ وێ بڤێت بلا تێڕا بچتە ژۆر ] (دەیلەمی ژ ئەنەسی ریوایەت دکەت )، مەعنا: گوهداریا ژنكێ بۆ زەلامێ وێ ئەگەرا چوونا وێیە بۆ بەحەشتێ، چونكی ئەو خێرەكە ئەو پێ ڕادبت ژبلی كو ئەو حەقەكە ژ حەقێن زەلامی ل سەر ژنكێ وپێغەمبەر ــ سلاڤــ لێ بن ــ د گۆتنەكا خۆ دا دبێژت: [ لوْ كُنْتُ آمِراً أحَداً أنْ یسْجُدَ لأحَدٍ لأمَرْتُ المَرأة أنْ تَسْجُدَ لزَوجِهَا ــ ئەگەر من فەرمان ل ئێكی كربا كو بۆ ئێكی بچتە سـوجــدێ ئەز دا فەرمانێ ل ژنكێ كەم بۆ زەلامێ خۆ بچتە سوجدێ ] (ترمذی ژ ئەبوو هورەیرەی ڤەدگوهێزت ).
وهەژیە بێژین: ژن دڤێت گوهداریا زەلامێ خۆ بكەت هندی ئەو فەرمانێ ب بێ ئەمریا خودێ ل وێ نەكەت، وهەر جارەكا زەلامی فەرمان ب گونەهێ وبێ ئەمریا خودێ ل وێ كر دڤێت ئەو گوهداریا وی نەكەت، وهنگی ئەو یا گونەهكار نابت.
چار:
قەناعەت وموراعاتا حالێ زەلامی:
ئێك ژ مەزنترین ئەگەرێن پەیدا بوونا گرفتاریان د مالێ دا یێن كو بۆ ژنێ دزڤڕن ئەوە ژنێ قەناعەت نەبت و ب حالێ خۆ یا رازی نەبت، وبۆ چاڤلێكرن یان ژ بەر گۆتنێن خەلكی بارەكێ گران بێختە سەر ملێن زەلامی وداخوازێن زێدە ژێ بكەت، پێغەمبەر ــ سلاڤــ لێ بن ــ د گۆتنەكا خۆ دا دبێژت: [ أَعْظمُ النِّسَاء بَرَكَة أَیْسَرُهُنَّ مَئُونَة ــ ژنكا ژ هەمیان پـتـر بەرەكەت تێدا هەی ئەوە یا مەصرەفا وێ یا كێم بت ] (ئەحمەد ژ عائیشایێ ڤەدگوهێزت ).
وژنكێن صەحابیان دەمێ ئێك ژ وان زەلامێ وێ سپێدێ دچوو سەر كارێ خۆ ل بەر دەری دا بێژتێ: تەقوا خودێ بكە، چو پاریێن حەرام بۆ مە نەئینە، ئە دشێین تەحەممولا برسێ بكەین، بەلێ ئەم نەشێین تەحەممولا ئاگرێ جەهنەمێ كەین.. نە وەكی ژنكێن ڤی زەمانی ئەوێن دبێژنە زەلامێن خۆ: تو ژ كیڤە دئینی بینە، ( المهم ) ئەم ژ كەسێ دكێمتر نەبین!
ژن دڤێت حالێ زەلامی یێ ماددی ب بەرچاڤــ وەرگرت، وئەگەر هات وجارەكێ ئەو كەفتە تەنگاڤیەكێ صەبرێ د گەل وی ل سەر نەخۆشیێ بكێشت، وبارێ وی ل بەر سڤك بكەت، دا د چاڤێن وی دا مەزن ببت وبهایێ وێ گرانتر لێ بێت.
پێنج:
خەمخوارنا ژ سەخبیریكرنا مالێ:
ژ وان ئەگەران یێن گرفتاریان ژ مالێ دویر دئێخت خەمخوارنا ژنكێ یە ژ سەخبێریكرنا مالێ وپەروەردەكرنا عەیالـی، هــنــدەك ژنـــك هـەنـە هندێ ژ دەمێ خۆ نادەنە زەلام ومال وعەیالێ خۆ هندی ددەنە ژ دەرڤەی مالا خۆ، ئێك ژ وان دبت مانعی نەبت پێنج شەش سەعەتان ل نك هەڤالەكا خۆ ڕوینت وئاخفتنێن زێدە وبێ مەعنا بێژت، بەلێ نەشێت نیڤ سەعەتێ كارێ مالا خۆ بكەت، یان سەروبەرێ عەیالێ خۆ دورست بكەت.
وهندەك ژنكێن دی هــەنە خەمێ ژ مالێ خۆ دخون بــەلـێ نــزانــن ب دورستی كارێ خۆ ڕێك بێخن، لەو گریگیدانا وان ب تشـتەكی ل ســـــــەر حــــسـێبا تشتەكێ دییە، یەعنی: دبــــت زێدە ئهتمامێ ب عەیالی وپاقژكرنا وان بــكـــەت ڤـــێـــجـــا زەلامـــێ خـۆ ئیهمال بكەت، یان ژ بەر زەلامی ئاگەهــ ژ عەیالی نەمینت، یان ژ بەر پــاقـــژكــرنا مالێ بێنتەنگیێ ل نك زەلامی وعەیالی پەیدا بكەت.. و د ئەنجام دا گرفتاری د مالێ دا پەیدا دبن.
وهندەك ژن هەنە ژ خۆمەزنكرن یان ژ نەزانین خۆ فێری كارێ مالێ ناكەن، لەو گەلەك كێماسیان د مالا خۆ دا پەیدا دكەن، تشتێ دبتە ئەگەرا هندێ گەلەك جاران لایەكێ دی ــ وەكی دەیك وخویشكێن زەلامێ وێ بۆ نموونە ــ مایێ خۆ د مالا وێ دا بكەن، و ( تەحریضا ) زەلامێ وێ دژی وێ بــكەن، ب هــێــجـــەتــا هـــنــدێ كـو ئــەو ژنەكا ب كێر نەهاتیە، و ل شوینا ئەڤــ ژنكە محاوەلـێ بـكەت وان كێماسیان ل نك خۆ نەهێلت ژ كەربان دا پتر ئیهمالێ دێ كەت، وهنگی گرێ شوینا كە ڤەببت پتر ئالۆز دبت.
فایدێ ژنكێ ناكەت ئەو دختۆرەكا سەركەفتی بت، یان ئەندازیارەكا ناڤدار بت، یان ڕەوشەنبیرەكا بێ بەڤل بت، ئەگەر كابانیەكا فاشل بت، وزیرەكیا وێ ژ دەرڤەی مالێ چەند یا مەزن بت مەهدەرێ بۆ وێ ناكەت كو بەرێ زەلامێ وێ ژ وێ بێتە وەرگێڕان ئەگەر هات وئەو د مالا خۆ دا یا تەنبەل وخەمسار بت.
شەش:
قەدرگرتنا مرۆڤێن زەلامی:
ب تایبەتی دەیك وبابێن وی وپتر دەیكا وی، كو نێزیكترین مرۆڤە بۆ وی.. وتبیعەتێ ژنكێ ــ یێ خودێ ئەو ل سەر دای ــ یێ وەسا گەلەك جاران دەیك ئەوا زێدە زەحمەتێ ب كوڕێ خۆ ڤە دبەت حەتا مەزن دكەتە ودكەتە زەلام، هزر دكەت دەمێ كوڕێ وی ب ژن دكەڤت ئەڤە هەڤڕكەك بۆ وێ پەیدا بوو هندەكێ یان بارا پترێ ژ ڤیانا كوڕێ وێ ژ وێ دستینت، لەو ئحساسا ب غەدرێ د دلێ وێ دا پەیدا دبت، هزر دكەت ئەو زەحمەتا وێ هندە ب كوڕێ خۆ ڤە بری نوكە هەما ب ساناهی د بەر ئاڤێ دا چوو چونكی ژنكەكا دی هات ب ساناهی كوڕێ وێ بر! وئەو ژ بیر دكەت كو سوننەتا ژیانێ ب ڤی ڕەنگیە، وبەری هنگی وێ ب خۆ ژی ئەڤــ چەندە یا كری، دەمێ شوی ب زەلامێ خۆ كری وئەو ب ساناهی ژ دەیكا وی ستاندی.
هەر چاوا بت ژن ئەگەرا یا شارەزا بت دێ بەرگەڕیانێ كەت كو مالا خەسویا خۆ وە تێ بگەهینت كو ئەو یا هاتی دا شانەكا نوی ل ڤێ مالێ زێدە بكەت، وتامەكا نوی بدەتێ، نە كو دا ئێكی ژ ئێكی بستینت یان ئێكی ل بەر ئێكی ڕەش كەت، وباشترین ڕێك بۆ وێ ئەو ڤێ چەندێ بكەت ئەوە ئەو قەدر وئـحـتـرامەكا زێدە بدەتە مرۆڤێن زەلامێ خۆ چ ئەو د گەل وان دا بن د ئێك مالێ دا، یان ژی دجودا بن، وبلا ژنك باش بزانت كو قەدرگرتنا وێ بۆ مرۆڤێن زەلامی نیشانا ڤیانا وێیە بۆ وی، چونكی ئەگەر مرۆڤی ئێك ب دورستی بڤێت دێ حەز ژ مرۆڤێن وی ژی كەت، ئەڤە ژ لایەكی ڤە، ژ لایەكێ دی ڤە ژن دڤێت باش بزانت كو جودابوونا وێ ژ خەسوی وخزویران، وڤەكرنا مالەكا نوی، مەعنا وێ ئەو نینە خەسوی وخەزویران چو حەق د مالا وێ دا نینە، ب شریعەت دەیك وبابان حەقێ هەی هندی وان بڤێت وكەنگی وان بڤێت ئەو ژ مالێ كوڕێ ڕاكەن وبۆ خۆ ببەن یێ جودا بت یان نە، و ب دلێ وی بت یان نە، عەبدللاهێ كــوڕێ عــەمـری دبێژت: جارەكێ مرۆڤەك هاتە نك پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ وگۆتێ: بابێ من یێ هەوجەی مالێ من بووی؟ پێغەمبەری ــ سلاڤــ لـێ بــن ــ گـۆتـێ: [ أنْتَ ومَالك لأبِیكَ ــ تو ومالێ خۆ یێن بابێ خۆنە ] (ئەحمەد ڤەدگوهێزت ).
ڤێجا بلا ئەو هزر نەكەت دەمێ زەلامێ وێ تشتەكی ددەتە دەیك وبابێن خۆ ئەڤە قەنجیەكە یان منەتەكە ئەو ل وان دكەن، بێژت: مانێ ئەم یێن جودا بووین وان چو حەق د مالێ مە دا نەمایە! نە.. حەقێ وان دمینت هندی ئەو دساخ بەلكی خۆ پشتی دمرن ژی.
وپشتی هنگی بلا ئەو ژ بیر نەكەت كو ئەگەر ئەڤرۆكە ئەو بویكا ئێكێ بت، سوباهی ئەگەر خودێ عەمر دایێ ژنكەك دێ بتە بویكا وێ، وخودێ یا ڤــی دەستی بــۆ ڤـــی ناهێلت، ل دنیایێ نەبت ل ئاخرەتێ.. وپێغەمبەر ــ سلاڤــ لێ بن ــ دبێژت: [ لا یُؤمِنُ أحَدُكُمْ حَتَّی یُحِبَّ لأخِیهِ مَا یُحبُّ لِنَفْسِهِ ــ باوەریا ئێك ژ هەوە تمام نابت حەتا ئەو بۆ برایێ نەڤێت یێ بۆ خۆ بڤێت ] (بوخاری و موسلم ژ ئەنەسی ڤەدگوهێزن ).
حەفت:
پشكداریا زەلامی د مەشاعرێن وی دا:
ئـەڤـە ئێك ژ وان ئەگەرانە یێن سەركەفتنێ ب دەست ژنكێ ڤە دئینت د ژیانا وێ یا عائلی دا، وئەو ژنكا پشكداریا زەلامێ خۆ د خۆشی ونەخۆشی وكەیف وخەمێن وی دا بكەت مەعنا وێ ئەوە ئەو ژنكەكا تێگەهشتی وشارەزایە، وئەو ژنكا ب وی ڕەنگی بت مسۆگەر ئەو حەتا حەددەكێ مەزن دێ مالا خۆ ژ گرفتاریان پارێزت.
وبەرانبەر ڤێ ژنكا سەركەفتی ژنكەكا دی یا سەرنەكەفتی هەیە ئەو ژی ئەوە یا هەڤدژیا مەشاعرێن زەلامێ خۆ دكەت، یەعنی: دەمێ ئەو دبینت زەلامێ وێ یێ ب خەمە یان ژ بەر ئەگەرەكێ ژ ئەگەران یێ بێنتەنگە دێ وەسا د خۆ ئینتە دەر كو ئەو یا كەیفخۆشە، یان بەروڤاژی ڤێ چەندێ دەمێ ئەو دبینت زەلامێ وێ یێ كەیفخۆشە دێ ڕابت نەعیما خۆ ترش كەت ووەسا د خۆ ئینتە دەرێ كو ئەو یا عێجز وبـێــنــتــەنــگـە، وئەو ب ڤی كارێ خۆ ــ دبت بێی ب خۆ بحەسیێت ــ خۆ ل بەر زەلامێ خۆ سار دكەت! وئەو ژنكا بڤێت د چاڤێن زەلامێ خۆ دا یا مەزن بت دڤێت هندی ژێ بێت ضــەغطـــێ ل سەر مەشاعرێن خۆ بكەت، دا پشكـداریــێ د مەشـاعرێن زەلامێ خۆ دا بكەت، ڕاستە ئەڤە كارەكێ ب ساناهی نینە بەلێ دڤێت ژ بیر نەكەین كو هەر سەركەفتنەكا هەبت باجەكا مەزن پێ دڤێت.
عائیشا د گۆتنەكا خۆ دا دبێژت: غیرەت بۆ من ل سەر ژنكەكێ چێ نەبوویە هندی بۆ من ل سەر خەدیجایێ چێبووی، هەر چەندە ئەو مر بوو بەری ئەز شوی ب پێغەمبەری بكەم ژی، هندی هند پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ بەحسێ وێ دكر، ئینا من جارەكێ گۆتێ: هەر وەكی ژ خەدیجایێ پێڤەتر چو ژنك د دنیایێ دا نەبوویە؟ خودێ ئێكا ژ وێ چێتر دا تە! گۆت وی ب عێجزی ڤە گۆت: [ خودێ كەسێن ژ وێ چێتر نەداینە من، وێ باوەری ب من ئینا دەمێ خەلكی كوفر ب من كری، وئەز ڕاستگۆ درێخستم دەمێ خەلكی ئەز درەوینم دەرێخستیم، و ب مالێ خۆ هاری من كر دەمێ خەلكی هاریكاری ژ من ڤەبڕی، وخودێ عەیال ژ وێ دانە من ] پشتی پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ ئەڤ چەندە گۆتی، عائیشایێ د گەل خۆ سۆز دا ئێدی ئەو بەحسێ خەدیجایێ نەكەت.
و ژ ڤێ حەدیسێ بۆ مە ئاشكەرا دبت كو تشتێ خەدیجا د چاڤێن زەلامێ وێ دا مەزن كری كو پشتی مرنا وێ ژی ئەو تەحەممولا هندێ نەكەت ئێك بەحسێ وێ بكەت پشكداریا وێ بوو د مەشاعرێن زەلامێ وێ دا، هەر وەسا هاریكاریا وێ بوو بۆ وی.
هەشت:
سوپاسیا زەلامی ل سەر قەنجیا وی:
جارەكێ پێغەمبەری ــ سلاڤــ لـێ بــن ــ وەعــزەك ل ژنكان كر وگۆتێ: [ تَصَدَّقْنَ فَإِنَّ أَكْثرَكُنَّ حَطبُ جَهَنَّمَ ــ خێران بكەن بارا پتر ژ هەوە پێهلكریێ ئاگرینە ] ژنكەكێ گۆتێ: بۆچی ئەی پێغەمبەرێ خودێ؟ پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ گۆت: [ لأنَّكُنَّ تُكْثرْنَ الشَّكَاة وتَكْفُرْنَ الْعَشِیرَ ــ چونكی هوین گەلەك دەڤــ ب گـازنــدەنــە، وهــویــن كافــریــێ ب قەنجـیـا زەلامێن خۆ دكەن ] (موسلم ژ جابرێ کورێ عەبدوللاهی ڤەدگوهێزت ).
و د ریوایەتەكا دی دا هاتیە: [ لوْ أَحْسَنْتَ إِلی إِحْدَاهُنَّ الدَّهْرَ، ثمَّ رَأَتْ مِنْكَ شَیْئًا قَالتْ: مَا رَأَیْتُ مِنْكَ خَیْرًا قَط ــ ئەگەر عـەمـرێ خــۆ هـەمـیــێ تو قەنجیێ ل ئێك ژ وان بكەی، پاشی وێ تشتەك ژ تە دیت دێ بێژت: من خێرەكا ب تنێ ژی ژ تە نەدیتیە ] (ڤێ ریوایەتێ ژی موسلم ڤەدگوهێزت بەلێ ژ ئبن عەبباسی ).
ژ ڤێ حەدیسێ دیار دبت كو ژ بیركرنا قەنجیێن زەلامی ژ بەر كێماسی یان تەخسیریەكا وی ژنكێ د چاڤێن خودێ دا دشكێنت، ووێ هێژای چوونا ئاگری دكەت.. ئەڤە ل ئاخرەتێ، و د دنیایێ ژی ئەو ل نك زەلامی بێ قیمەت دبت، و ژ لایەكێ دی ڤە ئەڤــ چەندا هە دبتە ئەگەرا پەیدا بوونا گرفتاری وئاریشەیان د مالێ دا.
ڤێجا ئەو ژنكا ب وژدان بت چێ نابت قەنجیێن زەلامێ خۆ هەمیان گۆری خــەلـــەتـــی ونـەقـەنـجـیـەكا وی بكەت، پێغەمبەر ــ سلاڤــ لـێ بــن ــ دبێژت: [ لا ینْظرُ اللَّهُ تَبَارَكَ وتَعَالی إِلی امْرَأَة لا تَشْكَرُ لِزَوْجِهَا وهِی لا تَسْتَغْنِی عَنْهُ ــ خودایێ پاك وبلند بەرێ خۆ نادەتە وێ ژنێ یا سوپاسیا زەلامێ خۆ نەكەت ئەو نەشێت خۆ ژ وی بێ منەت بكەت ] (بەززار ژ عەبدوللاهێ کورێ عەمری ڤەدگوهێزت ).
نەهــ:
ڤەشارتنا نهێنی وكێماسیێن زەلامی:
وەكی بەری نوكە ژی مە گۆتی چو مرۆڤێن بێ عەیب نینن، وكانێ چاوا یا فەرە ل سەر زەلامی كێماسی ونهێنیێن ژنكا خۆ د ناڤــ خەلكی دا بەلاڤــ نەكەت، ئەگەر خۆ ئەو خەلك مرڤێن وان یێن نێزیك ژی بن، هەر وەسا ــ وبەلكی پتر ژی ــ یا فەرە ل سەر ژنكێ ژی كێماسی ونهێنیێن زەلامی ڤەشێرت، ئەگەر وێ بڤێت مالا وێ یا بێ گرفتاری بت .
وچونكی ژن ومێر ژ هەمی كەسان پـتـر د نێزیكی ئێكن مسۆگەر ئەو ژ هـەمـی كەسان پـتـر دێ ب ســەر عـەیب وكێماسیێن ئێك ودو هـلـبـن، و ( نصووصێن شەرعی ) مە ل هندێ ئاگەهدار دكەن كو بەلاڤكرنا سڕ ونهێنی وكێماسیێن خەلكی ئێك ژ سالۆخەتێن كرێتە یێن خودێ وپێغەمبەرێ وی حەز ژێ نەكەن، وهێشتا پتر ئەگەر ئەو چەندە د ناڤبەرا ژن ومێران دا بت، وچونكی ژنك پتر ژ زلامی یا دەڤــ ب گازندە وبێنتەنگە ( تەشدید ) پتر یا ل سەر وێ هاتیەكرن د ڤی مەجالی دا.
عەبدللاهێ كوڕێ عەبباسی د سەرهاتیەكا درێژ دا ڤەدگوهێزت: كو جارەكێ ئیبراهیم پێغەمبەر هاتە مەكەهێ سەرا مالا كوڕێ خۆ ئیسماعیلی بدەت، دەمێ ئەو گەهشتە مالا وی، ئەو ل مال نەبوو، ژنكا وی ل مال بوو، ئیبراهیمی گۆتێ: كانێ زەلامێ تە؟ وێ گۆت: یێ چووی بۆ مە رزقەكی كۆم دكەت، ئیبراهیمی گۆتێ: حالێ هەوە چیە؟ وێ ــ بێی ئیبراهیمی بنیاست ــ گۆتێ: نە چ حالە، ئەم دبرسینە، مە چو نینە.. ودەست ب گازندەیان ژ سەروبەرێ خۆ كر، ئینا ئیبراهیمی گۆتێ: ئەگەر زەلامێ تە هاتەڤە سلاڤان لێ بكە وبێژێ: بلا دەرازینكا خۆ بگوهۆڕت! گاڤا ئیسماعیل زڤڕی وژنكا وی بەحسێ مێڤانێ وان یێ غەریب كری، وبەحسێ سەروبەرێ وی بۆ كری، ئیسماعیلی گۆتێ: ئەو بابێ منە، ووی فەرمانا ل من كری ئەز تە بەردەم، هەڕە مالا بابێ خۆ.. وپشتی دەمەكێ دی هەر ئەو سەرهاتی دوبارە بووڤە، بەلێ ژنكا ئیسماعیلی یا نوی گۆتێ: حەمد بۆ خودێ بت! حالێ مە یێ باشە، خودێ دێ قەتینت. ئینا ئیبراهیمی گۆتێ: ئەگەر زەلامێ تە هاتەڤە سلاڤان لێ بكە وبێژێ بلا دەرازینكا خۆ موكم بكەت ( ئیمامێ بوخاری ڤێ سەرهاتیێ ڤەدگوهێزت).
ژ ڤێ حەدیسێ ئاشكەرا دبت كو ب دیتنا ئیبراهیم پێغەمبەری ــ سلاڤـ لێ بن ــ ژن بۆ مالا خۆ وەكی دەرازینكێیە، وئەو ژنكا ناڤخۆییا مالا خۆ بۆ خەلكێ بیانی بێژت، وگازندەیان بكەت، ئەو یا ژ هەژی هندێ نابت كابانیا مالا پێغەمبەرەكی بت.
و ل ڤێرێ مەسەلەكا شەرعی هەیە دڤێت ئیشارەت بۆ بێتەدان: زەلامی ئەگەر هندەك ژ مافێ ژنكێ خوار، وزۆردری لێ كر، یان تەخسیری د خودانكرن ونەفەقا وێ دا كر، دورستە بۆ وێ ئەو گازندەیا خۆ بگەهینتە كەسەكێ پێڤە بێت حەقێ وێ بۆ بزڤڕینت، وەكی حاكمی یان مرۆڤەكێ مەزن، بەلێ ئەگەر ئەو گازندەیا خۆ ل نك ئێكێ چو پێڤە نەئێت بكەت، بۆ هندێ دا زەلامێ خۆ د ناڤــ خەلكی دا بشكێنت وبێژت: دێ تۆلا خۆ ب ڤە ڕەنگی لێ ڤەكەم.. ئەڤە كارەكێ نە یێ دورستە، وگونەهە.
دەهــ:
شارەزایی وخۆ دویركرنا ژ خەلەتیان:
وئەڤە ژی تشتەكێ فەرە بۆ ژنكێ دا مالا خۆ ژ ئاریشەیان بپارێزت، ومەخسەدا مە ب شارەزاییێ ل ڤێرێ ( ئەتەكێتێن دبلۆماسینە! ) یێن خۆ ژن دڤێت خۆ تێدا شارەزا بكەت، گەلەك مرۆڤێن هەین دتێگەهشتی وزانانە، بەلێ گرفتاریان وان یا مەزن ئەوە ئەو د كارئینانا ڤێ زانینا خۆدا نە د ( مووەففەقن )، چونكی زانینا خۆ د واقعی دا ب ڕەنگەكێ دورست ب جـه نائینن، یەعنی: دبت ژنكەك هەبت گەلەك یا ب كێرهاتی بت بۆ مــالا خـــۆ، ویـــا گــــوهــــدار بــــت بۆ زەلامێ خۆ، بەلێ داخوازێن خۆ بێختە د هندەك دەمێن نە یێن موناسب دا، وەكی دەمێ زەلام ژ كاری دزڤڕتەڤە هـێـژ یــێ وەســتـیای ل بەر دەرگەهی ( قائیمەكا ئەخبارێن نەخۆش ) بۆ ب ڕێز بكەت: فلان تشت نەمایە، ئەم دموحتاجی فلان تشتینە، تە بۆچی فلان تشت نەئینایە، پا تو دزانی فلان كەس ژی مر.. وهتد!
یان دەمێ د مال دا د گەل زەلامێ خۆ یا ب پیسترین سەروبەر بت، وگاڤا ژ مال دەردكەڤت دێ بێژی بویكا ل بن پەریێ یە وەسا خۆ دخەملینت.
یان ئەگەر بزانت زەلامێ وێ حەز ژ مرۆڤەكی یان مالەكێ ناكەت، یان پێ نەخۆشە ئەو تێكەلیا وان بكەت، ئەو ڕابت بیست وچار سەعەتان مەدحێن وان مرۆڤان ووێ مالێ بكەت.
ونموونە ل ســەر ڤـــێ چـــەنـــدێ گـەلـەكـن ئەم نەشێین هەمیان بێژین، ب تنێ مە دڤێت بێژین: ژن دڤێت ڤان مەسەلان ــ ئەوێن گەلەك كەس هزر دكەن دبچویكن ــ ژ بیر نەكەت، چونكی ئەو كارتێكرنەكا بەرچاڤــ ل سەر حالێ مالا وێ دكەن.
و ل دویماهیا ڤێ فەقەرێ مە دڤێت شیرەتەكا كۆمكەر بۆ هەوە ڤەگێڕین ژنكەكا تێگەهشتی ل كچا خۆ كربوو دەمێ وێ شویكری، وەكی كتێبێن ( توراثی ) بۆ مە ڤەدگوهێزن، ئەڤێ ژنكێ گۆتە كچا خۆ: " كچا من نوكە تو دێ وێ مالێ هێلی یا تو لێ مەزن بووی، وتو دێ چیە مالەكێ تو چو ژێ نزانی، ودێ چیە نك مرۆڤەكی تو نەعەلمتیێ، ڤێجا تو خۆ بۆ وی بكە خدام ئەو دێ بۆ تە بتە خولام، وتو دەه تشتان بۆ وی بپارێزە ئەو دێ بۆ تە بتە مال:
•یا ئێكێ ودووێ: یا قانع بە ب حالێ وی، وتشتێ بێتە تە تو گوهداریا وی بكە.
•ویا ســیــێ وچـارێ: جهێ چاڤــ ودفنا وی بپارێزە، بلا ئەو وێ تشتی ژ تە نەبینت وبێهن نەكەتێ یێ وی پێ نەخۆش بت.
•ویا پێنجێ وشەشێ: چاڤێ خۆ بدە دەمێ خوارن ونڤستنا وی، چونكی كەربا برسێ یا سوژەكە، وڤەڕەڤاندنا خەوێ یا ب قەهرە.
•ویا حەفتێ وهەشتێ: مالێ وی بپارێزە، وسەخبێریا عەیالێ وی بكە.
•ویا نەهێ ودەهێ: ئەمرێ وی نەشكێنە، وسررێن وی بەلاڤــ نەكە، چونكی ئەگەر تە ئەمرێ وی شكاند دلێ د دەر حەقا تە دا دێ تژی كەرب بت، وسررا وی ئەگەر تە بەلاڤكر تو ژ غەدرا وی یا ئێمن نابی.
پاشی هشیار بی! كەیفا خۆ ل نك نەئینی دەمێ ئەو یێ ب خەم، وخۆ ب خەم نەئێخی ل نك وی دەمێ ئەو یێ ب كەیف ".
ئەو شیرەتا ژنكەكا خودان سەبۆڕ بوو بۆ كچا وێ ئەگەر هات ووێ ڤیا د گەل زەلامێ خۆ یا دلخۆش بت، ومالا وێ یا بێ گرفتاری بت.
