كەنگی زەلام یێ بەرپرسیارە؟
تشتێ ژ هەمیان گرنگتر د مەسەلا ئاریشە وگرفتریێن مالێ دا ئەوە زەلام وژن هەدو بزانن كو چو دەردێن بێ دەرمان نینن، وچو گرفتاریێن بێ چارەسەری ژی نینن، وموشكیلە چەند یا مەزن ژی بت دویر نینە ئەو بێتە حەلكرن، ئەگەر هات وئنیەتێن هەردو لایان ددورست بن، وڤیانا چارەسەریێ ل نك وان هەبت، بەلێ پا تشتێ فەر ــ پشتی دورستكرنا ئنیەتێ ــ ئەوە هەردو لایان باوەری هەبت كو ئحتمالا خەلەتیێ وسەبەبێ گرفتاریێ ژ هەردو لایان دگرت، یەعنی: بلا زەلام هەر ژ دەسپێكێ هزر نەكەت كو ( مومكن ) نینە جارەكێ ئەو سەبەبێ خەلەتیێ بت، وهەر جارەكا گرفتاریەك د مالێ دا پەیدا بوو ئێكسەر سویچی بێختە ستویێ ژنكێ وبێژتێ: خەلەتی هەمی ژ تەیە.. وژن ژی هەر وەسا دڤێت ئحتمالا هندێ بدانت كو دبت خەلەتی ژ وێ بت، ونە هەر جارەكا قوسویریەك گەهشتە مالێ دڤێت سەبەب زەلام بت.
ئەگەر وان ب ڤێ رووحییەتێ بەرێ خۆ دا مەسەلێ دەمێ گرفتاریەك ڕوی ددەت ئەو هەردو پێكڤە دێ بەرێ خۆ دەنێ كانێ سەبەب ل كیڤەیە، وچارەسەری چیە؟ ژ خۆ ئەگەر هەر ئێك ژ وان ل وێ هــزرێ بـــوو كــو خەلەتی نە یا وییە وئەو نە یێ بەرپسیارە ژ وێ گرفتاریا ڕوی دای هنگی دێ گـــەلــەكا ب زەحمەتە بت ئەو ل خالەكا هەڤپشك بگەهنە ئێك، وهزرا چارەسەریەكا واقعی بكەن.
و ل ڤێرێ مە دڤێت ب كورتی هندەك ژ وان حالەتان دەسنیشان بكەین یێن كو زەلام تێدا یێ بەرپسیار ژ ڕویدان وپەیدا بوونا گرفتاری وئاریشەیان د مالێ دا، یان بلا بێژین: ئەو خەلەتیێن زەلام دكەت ودبنە ئەگەرا چێبوونا گرفتاریان د مالێ دا، وڤان خەلەتیان دێ ب كورتی بێژین:
خەلەتیا ئێكێ:
پویتەنەدانا ب فێركرنا ژنێ:
ب تایــبــەتــی فێركرنا مەسەلێن دینی یێن پەیوەندیەكا موكم ب ژنێ ودەورێ وێ ڤە هەی، وژن ئەگەر د دینێ خۆ دا یا شارەزا نەبت، ونەزانت كانێ خودایێ وێ چ واجب ئێخستیە ستویێ وێ د دەر حەقا مال ومێر وعەیالی دا، مسۆگەر ئەو وی واجبی ب جـه نائینت یان سستیێ دێ تێدا كەت، وپتر جاران ئەگەرا ڤێ نەزانینا وێ زەلامە، چ بابێ وێ بت بەری ئەو شوی بكەت، یان زەلامێ وێ پشتی شویكرنێ..
ــ چاوا؟
ــ زەلامەكی دێ بینی دەمێ دبینت ژنكا وی زادەك نەخۆش یێ لــێــنـــای، یان مال باش پاقژ نــەكــــریــــە، ل نــــك وی مانع نینە كو ( حەربەكا عالەمی ) د مالێ پەیدا كەت سەرا ڤێ ( جەریما مەزن )، بـــەلـێ دبت ئەو ببینت ژنكا وی نزانت نڤێژێ ب دوستی بكەت، و د گەل هندێ ژی مویەكی ژ خۆ شاش ناكەت، وئحتمالە بێژت: ئەو موشكیلا وێ یە!
ئحتمالە هەیڤەكێ د گەل نەئاخڤت سەرا سستیەكا وێ د دەر حەقا وی دا كری، بەلێ دێ بینت ئەو هندەك كار وگۆتنان یا دكەت ودبێژت دبنە ئەگەرا شركێ، یان ئەو یا هندەك شۆلان دكەت سەدێ سەد دژی ئەمرێ خودێ وپێغەمبەریە، بەلێ د گەل هندێ ژی ئەو خۆ ناڤچاڤێن خۆ ژی لێ ناكەتە گرێ!
ووە نەبت بێتە هزركرن كو ژن ب خۆ ژی ژ ڤێ خەلەتیێ یا بێ بارە، نە.. گەلەك ژنكان دێ بینی ڕۆژا خۆ هەمیێ ب چێكرنا زادی ڤە، یان گەڕیانا ل نك ڤی خەیاتی وڤێ هەڤالا خۆ ڤە دبۆرینت، ونابێژت: ڕۆژێ بلا نیڤــ سەعەت ژ دەمێ من بۆ خۆ فێركرنا دینی بت، گوهدانا وەعزەكی یان خواندنا كتێبەكا دینی یا وێ فێری دینێ وێ بكەت.. وهوین چ هزر دكەن، تو بێژی ئەو ژنكا حەقێ خودایێ خۆ ژ سەر خۆ ڕانەكەت، وگـوهــداریا ئـەمرێ وی نەكەت، دێ د خەما هندێ بت حەقێ زەلامێ خۆ ژ سەر خۆ ڕاكەت یان گوهداریا ئەمرێ وی كەت؟!
زەلام دڤێت گرنگیێ بدەتە فێركرنا ژنێ، وێ فێری خواندن ونڤیسینێ بكەت، فێری قورئانێ وحەدیسان بكەت، ومەسەلێن شەرعی ب تایبەتی یێ پەیوەندی ب فقهێ ژنێ ڤە هەی نیشا بدەت، كتێب وكاسێت وسیدیێن پێتڤی بۆ پەیدا بكەت، وبەرسڤا پسیارێن وێ یێن دینی بدەت ئەگەر بزانت، ئەگەر نە بۆ پسیارا كەسەكێ زانا بكەت، وئەگەر خەلەتیەك د كرنا عیبادەتەكی دا ل نك دیت وێ لێ ئاگەهدار بكەت ویا دورســت بـــۆ بـــێـــژت، ودڤـێــت ئـــەو بـــزانــت كو كرنا گونەهان چ ژ لایێ وی ڤە بت چ ژ لایێ ژنكێ ڤە بت گەلەك جاران دبتە ئەگەرا هندێ كو خودێ بەرەكەتێ ژ مالا وان ڕاكەت، وموشكیلە وگرفتاری وبەلایان بدەتە وان، ڤێجا بلا هەردو تەقوا خودێ كەن، وخۆ د دینێ خۆ دا شارەزا بكەن، دا هەر ئێك ژ وان حقووق وواجباتێن خۆ بزانت وپێك بینت.
وزەلام بلا خۆ ژ هندێ بێنتەنگ نەبینت دەمێ ژنكا وی خۆ د دینی دا شارەزا بكەت، ووان حەقان بزانت یێن خودێ داینێ، چونكی گەلەك زەلام یێن هەین گاڤا گوهــ ل ئێكی دبن دبێژت: فلان تشت حەقەكێ خودێ یێ دایە ژنێ، ب عێجزی ڤە دبێژن: ڤان تشتان نەبێژن.. بلا ژنك نەزانن، دا ئێكجار هار نەبن!! حەق حەقە ودڤێت بێتە گۆتن، وئەوێ حەز بكەت حەقێ خەلكی ل بەر ڤەشێرت بلا عێجز نەبت ئەگەر خەلكی حەقێ وی ژی خوار یان ڤەشارت..
وپێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ ڕۆژەك ژ حەفتیێ دەسنیشان كربوو وەعزەك تێدا تایبەت ل ژنكان دكر، وئەو تشت بۆ وان دگۆت یێ شەریعەتێ خودێ پێ هاتی، بێی بەرێ خۆ بدەتە هندێ كانێ زەلامان پێ خۆشە یان نە!
خەلەتیا دووێ:
دویچوونا هێجەتان:
ومــەخــســەدا مە ب ڤێ چەندێ ئەوە زەلام هەردەم یێ ب هێجەت بت د گەل ژنكا خۆ، وكارێ خۆ بكەتە ئەو ل خەلەتی وكێماسیێن وێ گەڕیێت وبدەتە ناڤــ چاڤان، وهندەك تەصەرروفاتێن وەسا بكەت ژنك ئحساسێ بكەت كو ئەو یێ لێ دگەڕیێت خەلەتیان سەر كۆم بكەت.
ئەڤــ خەلەتیا هە یا هندەك زەلام دكەڤنێ دبتە ئەگەرا هندێ ژن هزرەكا خەلەت ژ زەلامی بكەت، وئەگەر ژنێ هزرەكا هۆسا ژ زەلامێ خۆ باوەری د ناڤــبــەرا ان دا نامــیــنــت، ودەرگەه هنگی بۆ موشكیلێ دێ ل تاق بت، و ژ بەر حەساسییەتا ڤی بابەتی پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ نەهیا زەلامان یا كری كو ئێك ژ وان دەمێ دچتە سەفەرەكێ ب شەڤێ بزڤڕتە مال.. ( موسلم ژ جابری ڤەدگوهێزت)
ــ بۆچی؟
ــ چونكی ئەگەر زەلام ب شەڤێ زڤڕی مال، بێی مەوعد وئاگەهداركرنا ژنكێ، ئحتمالە ژنك وێ هزرێ بكەت كو زەلامێ وێ باوەری پێ نینە، یان دڤێت وێ بجەڕبینت، ومەسەلە چ یا وەسا بت یان یا وەسا نەبت گاڤا ژنێ قــەنــاعــەت بـــۆ چــێــبــوو كو زەلامێ وێ باوەری پێ نینە پەیوەندی د ناڤبەرا وان دا دێ خراب بت، ومەسەلە حەتا نەگەهتە ڤێ دەرەجێ پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ زەلام ژ هندێ دا پاش ئەو ب شەڤــ وبێ مەوعد ژ سەفەرێ بزڤڕتە مال .
ونێزیك ژ ڤێ مەسەلێ یان ڤێ خەلەتیێ ئەوە زەلام ژنكا خۆ بجەڕبینت دا بزانت ــ وەكی ئەو هزر دكەت ــ كانێ ئەو یا باشە وحەز ژ وی دكەت یان نە، وەكی كو ڕاببت تەلەفوونێ بۆ بكەت بێی خۆ بۆ بدەتە نیاسین، یان نامەیەكێ بۆ بهنێرت، یان بێژتە هەڤالەكێ خۆ ڤێ چەندێ بكەت، ئەڤــ كارە ژی ــ ئەگەر هات وژنكا وێ پێ حەسیا ــ دێ بتە ئەگەرا هندێ كو ژنكێ ئێدی باوەی پێ نەمینت.
وهندەك زەلامێن دی هەنە بۆ هندێ دیسا دا كو ژنكێن خۆ بجەڕبینن ئـێـك ژ وان دێ ڕابــت ژ درەو كـاغـەزەكێ ب ناڤێ ژنكەكێ نڤیست وكەتە د بەریكا خۆ دا، یان دێ ئتتفاقێ د گەل ئێكی یان ئێكێ كەت كو هەردەم تەلەفوونا وی بكەت ونەئاخڤت، وهندەك تەصەرروفاتێن ب ڤی ڕەنگی .. بۆ هندێ دا ژنكا خۆ وە تێ بگەهینت كو ئەو یێ ( خۆشتڤیە ) !!
ئەڤــ كارە ژ لایێ زەلامی ڤە ئەگەر خۆ ب یاری ژی ڤە بت، دێ بتە ئەگەرا هندێ ژنكێ باوەری ب وی نەمینت، ونەدویرە ئەو ژی ژ كەربێن زەلامی دا بەرێ خۆ بدەتە هندەك ژ ڤان كارێن خەلەت، و د هەمی حالەتان دا ئنعكاسا ڤێ خەلەتیێ ل سەر مالێ دێ ئاشكەرا كەت، ودێ بتە ئەگەرا هندێ مال ببتە هێلینا موشكیلە وگرفتاریان.
خەلەتیا سیێ:
خەلەت ب كارئینانا عقووبێ:
ئەم هەمی دزانین كو ژ خودێ پێڤەتر كەس نینە خەلەت نەبت، ودبت هندەك جاران د مالێ هندەك خەلەتی ڕوی بدەن، وسەبەبێ ڤان خەلەتیان ژن بت، وجارێ دویر ژ مەسەلا هەلسەنگاندنا ڤان خەلەتیان وچاوانیا سەرەدەریكرنا د گەل وان وڤەدیتنا چارەسەریێ، مە دڤێت بێژین: هندەك زەلام هەنە دەمێ خەلەتیەكێ یان تشتەكێ وان پێ نەخۆش بت ژ ژنكێ دبینن، ئێكسەر پەنایێ دبەنە بەر عقووبە وجزادانێ، وگەلەك جاران ڕەنگێ وێ عقووبێ یا ئەو ب كار دئینن یا گونجای نینە د گەل ڕەنگێ خەلەتیێ، یەعنی: دبت مەسەلە ب گۆتنا نەرم وشیرەتكرنێ چارەسەر ببت، ئەو دێ ڕابت گۆتنێن زڤر یان خەبەران یان حەتا قوتانێ ب كار ئینت، یان دێ كارەكێ وەسا كەت خەلكێ مالێ یان حەتا جیران وكەس وكار بزانن كو د ناڤبەرا وی وژنكا وی دا یا نەخۆش بووی، وبێ گومان ڤێ چەندێ كارتێكرنەكا خراب ل سەر مالێ وعەیالی هەیە.
زەلام دڤێت بەرگەڕیانێ بكەت كو ئەو خیلافاتێن كو دبت هندەك جاران د ناڤبەرا وی وژنكا وی دا ڕوی ددەن، ئەگەر خۆ سەبەب ژن ژی بت، ژ چارچووڤەیێ مەزەلكا وان دەرنەكەڤت، دا ئاریشە ئالۆز نەبت وپتر گرێ نەكەڤنێ .. خودایێ مەزن د ئایەتەكێ دا دەمێ بەحسێ وان عقووبەیان دكەت یێن زەلام د گەل ژنكا خـــۆ ب كار دئینت، ئەگەر هات ووێ خــەلــەتـیــەكــا ئاشكەرا د دەر حەقا وی یان مالا وی دا كر دبــێـــژت: [ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ ] یەعنی: ل سەر جهی پشتا خۆ بدەنێ، ل سەر جهی نە كو خۆ ژێ سل بكەت وبچت ل مەزەلەكا دی بنڤت یان ژ مال دەركەڤت، بۆچی ؟
ژ بەر چەند ئەگەرەكان ئێك ژ وان ئەڤەیە: دا مەجالێ صولحێ وئاشتبوونێ پتر هەبت، یا دی ژ بەر هندێ دا خۆ عەیالێ وان ژی نەزانت كو خیلافەكا د ناڤبەرا دەیك وبابێن وان دا هەی!
مەعنا: لسەر زەلامی پێتڤیە ئەو پتر ئەعصابێن خۆ بگرت، وبەری هزرێ د عقووبەدانا ژنكێ دا بكەت، ئەگەر عقووبەدان یا پێتڤی بوو، بەرێ خۆ بدەتێ كانێ ئەڤــ عقووبە یا وی دڤێت ب كار بینت یا گونجایە د گەل وێ خــەلــەتــیــا ژنـكـێ كری، وكانێ ئەو عقووبە ئەگەر هات ووی ب كار ئینا دێ فایدەی دەت یان مەسەلە دێ خرابتر لێ ئێت؟
خەلەتیا چارێ:
چڕیكیا زەلامی د نەفەقێ دا:
خەلەتیا چارێ: چڕیكیا زەلامی د نەفەقێ دا:
نەفەقە یان مەصرەفكرنا ل مال وعەیالی ئەڤە واجبەكە خودێ ئێخستیە د ستویێ زەلامی دا، وئـەڤـەیـە دەمێ خودێ دبێژت: [ الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ ] و ( قــیــوامـــەتــا ) زەلامـــی مـەعنا وێ ئەو نینە ئەو ژ ژنكێ چێترە، وەكی هندەك زەلام بۆ خۆ تەفسیر دكەن، نە .. مەعنا وێ ئەوە زەلام یێ مەجبوورە مەصرەفی ل ژنكێ بكەت، جلكی خوارن وڤەخوارنێ ژینەكا خۆش بۆ دابین بــكـەت، وئەگەر ئەو ڤێ چەندێ د خۆ ڕا نــەبــیــنـــت دڤـــێـــت هــەر ژ سـەری هزرا ژن ئینان ودورستكرنا مالەكی ژ سەرێ خۆ بینتەدەر .. !
وئەڤــ مەصرەفا زەلام ل ژن وعەیالی دكەت د گەل كو ئەو واجبەكە خودێ ئێخستیە ســەر مـلـێـن وی ونەكو قەنجیەكە یان منەتەكە ئەو ل ژن وعەیالـی دكەت، بەلێ د گەل هندێ ژی خودێ ــ ژ كەرەما خۆ ــ وی مەصرەفی بۆ وی ب خێر دنڤیست، پێغەمبەر ــ سلاڤــ لێ بن ــ د گۆتنەكا خۆ دا دبێژت: [ دِینَارٌ أنْفَقْتَهُ فی سَبیلِ اللهِ ، ودِینار أنْفَقْتَهُ فی رَقَبَة ، ودِینارٌ تَصَدَّقْتَ بِهِ عَلی مِسْكِینٍ ، ودِینَارٌ أنْفَقْتَهُ عَلی أهْلِكَ ، أعْظمُهَا أجْراً الَّذی أنْفَقْتَهُ عَلی أهْلِكَ ــ دینارەكێ تو د ڕێكا خودێ دا خەرج بكەی ، ودینارەكێ تــو د ئازاكـرنـا گـەردەنـەكێ دا خەرج بكەی ، ودینارەكێ تو ب خـێـر بـدەیە هەژارەكی ، ودینارەكێ تو ل عەیالێ خۆ خەرج بكەی ، یا ژ هەمیان خێرا وێ مەزنتر ئەوە یا تو ل عەیالێ خۆ خەرج بكەی ] (موسلم ژ ئەبو هورەیرەی ڤەدگوهێزت ).
وئەگەر هات وخودێ رزقێ ژنكەكێ ئێخستە د گەل زەلامەكێ بەخیل, یێ كو تەخسیریێ د نەفەقا وێ وعەیالێ وێ دا بكەت، شریعەتی ڕێكا دایە وێ ئەو بێی زانینا زەلامی هندێ ژ مالێ وی ڕاكەت هندی تێرا وێ وعەیالێ وێ بكەت نە زێدەتر، عائیشا دبـــێـــژت: جــــارەكـــێ هــنـدا كچا عوتبەی پسیار گۆتە پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ: هندی ئەبوو سوفیانە زەلامەكێ بەخیلە هندێ نادەتە من وعەیالێ من كو تێرا مە بكەت، وەسا تێ نەبت ئەز هندەك مالی بۆ خۆ ڕاكەم بێی ئەو پێ بحەسیێت، پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ گۆتێ: [ خُذي مَا یكْفِیكِ وولدَكِ بِالمَعْرُوفِ ــ هندی تێرا تە وعەیالێ تە بكەت ب قەنجی بۆ خۆ ڕاكە ] (بوخاری و موسلم ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزن ).
وهەر چاوا بت تەخسیریا زەلامی د خەرجكرنا نەفەقێ دا ل سەر مالا خۆ گەلەك جاران دبە ئەگەرا پەیدا بوونا ئاریشە وگرفتاریان، وئەو زەلامێ بڤێت مالا خۆ ژ گرفتاریان بپارێزت بلا خۆ ژ ڤی سالۆخەتێ كرێت بدەتە پاش.
خەلەتیا پێنجێ:
زڤری د تەعامولێ وئاخفتنێ دا:
گومان تێدا نینە ئەو مرۆڤێ د تەعامولا خۆ دا د گەل خەلكێ مالا خۆ یێ ڕەق وزڤر بت، و د ئاخفتنا خۆ دا یێ دەق شكێن بت، دێ بتە ئەگەرا هندێ ئەو گەلەك ئاریشە وگرفتاریان پەیدا بكەت، پێغەمبەر ــ سلاڤــ لێ بن ــ د گۆتنەكا خۆ دا دبێژت: [ أكْمَلُ المُؤمِنِینَ إیمَاناً أحْسَنُهُمْ خُلُقاً، وخِیارُكُمْ خیاركم لِنِسَائِهِمْ ــ خودان باوەرێ ئیمانا وی ژ هەمیان كاملتر ئەوە یێ ئەخلاقێ وی باشتر، وچێترینێ هەوە ئەوە یێ بۆ ژنكا خۆ چێتر بت ] ( ترمذی ژ ئەبوو هورەیرەی ڤەدگوهێزت)
مەعنا: باشی وچێتریا خودان باوەری ب هندێ نینە ئەو گەلەك ڕۆژیان بگرت یان گەلەك نڤێژان بكەت، بەلكی ب هندێیە ئەخلاقێ وی وتەعامولا وی ب تایبەتی د گەل ژنكا وی یا باش بت.
و ژ ئەخلاقێ باشە ئەو ب گۆتنەكا جوان د گەل باخڤت، و د تەعامولا خۆ دا یێ زڤر نەبت، ب جوانترین ناڤــ گازی بكەت، ودلێ وێ خۆش بكەت، پێغەمبەر ــ سلاڤــ لێ بن ــ دبێژتە سەعدێ كوڕێ ئەبوو وەققاصی: [ إِنَّكَ مَهْمَا أَنْفَقْتَ عَلی أَهْلِكَ مِنْ نَفَقَة فَإِنَّكَ تُؤجَرُ فِیهَا حَتَّی اللُّقْمَة تَرْفَعُهَا إِلی فِي امْرَأَتِكَ ــ هەر تشتەكێ هەبت یێ تو ل سەر عەیالێ خۆ خەرج بكەی دێ بۆ تە ب خێر ئێتە نڤیسین، خۆ ئەوی پاریێ تو بلند دكەی ودكەیە د دەڤێ ژنكا خۆ دا ] (بوخاری و ئەحمەد ڤەدگوهێزن ) مەعنا: ژ تەعامولا باش ونەرمیا د گەل ژنكێ ئەوە ئەو پاری بكەتە د دەڤی دا، ئەڤە خێرەكە پێغەمبەر ــ سلاڤــ لێ بن ــ بەرێ زەلامی ددەتێ نەكو كێماسیەكە د زەلامینیا وی دا وەكی هندەك زەلام هزر دكەن.
خەلەتیا شەشێ:
نەهاریكاریا ژنێ د كارێ مالێ دا:
وهندەك زەلامێن نەزان هەنە هزر دكەن ئەگەر ئێك ژ وان جارەكێ هاریكاریا ژ نكا خۆ د كارێ مالێ دا بكەن، ئەڤە كێماسیەكە دگەهتە زەلامینیا وان، لەو دێ بینی ئێك ژ وان ئحتمالە بچویكەكێ وی خۆ بكوژت ژ گریان دا وئەو وی ڕاناكەت، دبێژت: خۆنە ئەز ژنكم دێ بچویكی كەمە د كۆشا خۆ دا، ژ خۆ كارێن دی یێن مالێ هەما شەرمە هەر وی بەحسی بكەت!
وحالێ پێغەمبەرێ خودێ ــ سلاڤــ لێ بن ــ یێ وەسا نەبوو، جارەكێ پسیار ژ عائیشایێ هاتەكرن: ئەرێ پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ چ دكر دەمێ ل مال؟ وێ گۆت: ئەو د خلمەتا خەلكێ مالا خۆ دا بوو، وگاڤا بانگ دهاتەدان وی دەسنڤێژا خۆ دشویشت وچوو نڤێژێ (بوخاری ژ ئەسوەدێ کورێ یەزیدی ڤەدگوهێزت ).
وجارەكا دی پسیار هەر ژ عائیشایێ هاتەكرن كانێ پێغەمبەرێ خودێ ــ سلاڤــ لێ بن ــ ل مال چ دكر؟ وێ گۆت: وەكی هەر ئێك ژ هەوە وی جلكێن خۆ پنی دكرن، ونەعالا خۆ ددوری (ئیمام ئەحمەد ڤەدگوهێزت ).
یەعنی: وی كارێ خۆ ب دەستێ خۆ دكر، وهاریكاریا ژنكێن مالا خۆ دكر، جلك ددورین، وخزمەتا مالا خۆ دكر.. ووی ئەڤ چەندا هە حسێب نەدكر تشتەكێ ب شەرم یان كێماسی بۆ زەلامینیێ!
وژن دەمێ دبینت زەلامێ وێ هاریكاریێ وێ یە د كاروبارێ مالێ دا، ئەڤــ چەندە دێ بتە پالدەر بۆ وێ كو ئەو ب چاڤەكێ بلند بەرێ خۆ بدەتێ، وبێ گومان هنگی گرفتاری د مالێ دا گەلەك كێم بن.
خەلەتیا حەفتێ:
بەلاڤكرنا كێماسیێن ژنكێ:
ئەڤە ژی ژ وان خەلەتیانە یێن هندەك زەلام دكەڤنێ ودبتە ئەگەرا پەیدا بوونا ئاریشە وگرفتاریان د مالێ دا، دێ بینی زەلامەك چ ژ نەزانین ودلەكێ صافی یان ژی ژ ئنیەتەكا خراب دێ ڕابت د ناڤــ خەلكێ مالێ ومرۆڤێن خۆ یێن نێزیك دا بەحسێ كێماسی وخەلەتیێن ژنكا خۆ دكەت، ووان وەكی طەعنێ ددەتە ناڤچاڤان، ودبت هندەك وێڤەتر بچن وئەسرار ونهێنیێن ژنكێ بەلاڤــ بكەن!
ئەو ب خۆ دڤێت ئەم ژ بیرا ۆ نەبەین كو چو كەسێن بێ كێماسی نینن وكا چاوا زەلام هندەك كێماسیان ل نك ژنكا خۆ دبینت، دبت ژنك ژی هەر وەسا هندەك كێماسیان ل نك زەلامێ خۆ ببینت، وئەگەر زەلام حەقی بدەتە خۆ بەحسێ كێماسێن ژنكێ ل نك كەس كارێن خۆ بكەت، ووێ پێ بشكێنت، ژن ژی دێ وی حەقی دەتە خۆ، وئەڤە هنگی موشكیلە مەزنتر لـێ هـات، پشتی هنگی بەحسكرنا هەر ئێك ژ وان بۆ كێماسیێن یێ دی ل نك هندەك كەسێن ( نە چو تێ ونە چو ژێ ! ) وان كێماسیان ڕاناكەت ونابتە هاریكاری ژی بۆ ڕاكرنا وان كێماسیان، بەلكی مەسەلێ خرابتر لێ دكەت ونەڤیانێ پەیدا دكەت، وئەگەر ئنیەتێن وان د صافی بن بلا هەردو ب تنێ د گەل ئێك ڕوینن، ودان وستاندنێ ل سەر كیماسیێن خۆ بكەن، ب ئنیەتا نەهێلانا وان كێماسیان، ئەگەر نە.. ما خەلكێ وێڤەتر دێ چ بۆ وان كەت؟
و د ڤێ دەربارێ دا حەدیسەكا پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ هەیە تێدا هاتیە: [ إنَّ مِنْ أشَرِّ النَّاسِ عِنْدَ اللهِ مَنْزِلەً یوْمَ القِیامَة الرَّجُل یُفْضي إِلی الْمَرْأة وتُفْضي إِلیْهِ، ثمَّ ینْشُرُ سِرَّهَا ــ مـرۆڤـێ جهێ وی ژ هەمیان خربتر ل نك خودێ ڕۆژا قیامەتێ ئەو زەلامە یێ ب تنێ د گەل ژنكا خۆ مینت وژنكا وی ب تنێ د گەل دمینت، پاشی سڕا وێ بەلاڤــ دكەت ] (موسلم ژ ئەبوو سەعیدێ خودری ڤەدگوهێزت ).
یەعنی: ئەگەر هات وباوەری د ناڤبەرا ژن ومێران دا، وئێك ژ وان هند پـشــت ڕاســت نــەبــوو كـو یێ دی سڕا وی ناڤەشێرت، هنگی پەیوەندی د ناڤبەرا وان دا یا طەبیعی نابت، وگرفتاری دێ زێدە بن.
خەلەتیا هەشتێ:
كێمبوونا غیرەتێ ل نك زەلامی:
ئەو ب خۆ دو ڕەنگێن غیرەتێ هەنە، ڕەنگەك یێ دورست نینە، وڕەنــگــەك دڤــێــت هــەبــت، ڕەنــگــێ نە یێ دورست ئەوە زەلام موبالەغێ د غیرەتێ دا بكەت، وبگەهتە دەرەجەكێ یێ دل خەلەت بت وهەر تشتەكێ ژ ژنكا خۆ دیت خەلەت تەفسیر بكەت، وهەردەم هزرا خەلەت ژێ بكەت، وژیانا وێ بكەتە جەهنەم.. ئەڤە هزرا خەلەتە ئەوا ب عەرەبی دبێژنێ: ( سوء الظن ) وئەڤە كارەكێ گونەهە، ودبتە ئەگەرا هندێ كو موشكیلە د ناڤبەرا ژن ومێران دا زێدە ببن، ودویر نەگرە هندەك جاران مـەســەلــە ســەری بـكـێـشـتـە كرنا جەریمەكێ ژ لایێ ئێك ژ هەر دووان ڤە ب تایبەتی ژ لایێ زەلامی ڤە.
وبەرانبەر ڤێ غیرەتا نەدورست ڕەنگەكێ بێ غیرەتیێ ل نك هندەك زەلامان هەیە، چ ب ناڤێ ( ئنفتاح ومەدەنییەتێ ) بت چ ب ناڤێ باوەریا زێدە وخەمساریێ بت، دێ بنی هندك زەلام دەرێ مالا خۆ ل بەر هەڤال وزەلامێن بیانی ڤەدكەت، وئەڤــ زەلامە بێ توخویب تێكەلی مالا وی دبن، و د گەل ژن وعەیالـێ وی بــستە دبن، یان ژی ئەو ژ باوەریا خۆ یا زێدە ب ژن وعەیالی ئازادیەكا بێ توخویب ددەتە وان كو وەكی وان دڤێت وجهێ وان دڤێت بێن وبچن، وهێجەتا وی ئەو گۆتنا خەلەت بت ئەوا گەلەك كەس دوبارە دكەت كو ( مرۆڤێ باش چی جهێ لێ بت دێ یێ باش بت ) و ژ بیرا خۆ دبەت كو ئەگەر شڤانی پەزێ خۆ هێلا ب ڕەخ زیانی ڤە ئحتمالا ژ هەمیێ نێزیكتر ئەوە پەزێ وی بدەتە ناڤــ وی زیانێ. وچەند بەلایێن مەزن ــ مە گوهــ لێ بوویە ــ یێن ڕویداین ژ ئەگەرا نەبوونا غیرەتێ ل نك زەلامی ل سەر خەلكێ مالا وی، ل سەری بێ حسێب مەجالـی دێ دەت، وگاڤا دیت مەسەلە ژ هەمیێ دەركەفت ژ نوی غیرەت دێ خۆ ل سەری دەت، وسەرگەرمیا عەشیرەتینیێ دێ ئێتێ، و د ئەنجام دا بۆ ( رەد ئعتبار وشویشتنا عارێ ) دێ ڕابت عارێ ب خۆ وسێ جیلێن بنەمالا خۆ دا كەت! زەلام دڤێت هـــەر ژ ســـەری یێ ب عار وغیرەت بت، نەهێلت سوحبەت بگەهتە ( شویشتا عارێ ) چونكی عەقلدار باش دزانن كو عار نە چو جاران هاتیە شویشتن ونە چو جاران دئێتە شویشتن!
خەلەتیا نەهێ:
لەزكرنا د بەردانێ دا:
پەیوەندیا ژن ومێرینیێ پەیوەندیەكا موكم وپیرۆزە، خودێ دبێژت: [ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا ] ( النساء: 21 ) یەعنی: ژنكێن هەوە پەیمانەكا ستویر ژ هەوە وەرگرتیە، پەیمانا گرێدانا پەیوەندیا ژن ومێرینیێ، لەو ژ كارێن زێدە خەلەتە زەلام تەخسیریێ ژ پاراستنا ڤێ پەیمانێ دا بكەت، وهەر جارەكا تشتەكێ نە یێ ب دلێ وی چێبوو ئەو گەفێن نەهێلانا ڤێ پەیوەندیێ ل ژنكێ بكەت، یەعنی: ب بەردانێ تەهدیدێ ل ژنكێ بكەت، یان ژنك ( ئستهتارێ ) ب ڤێ پەیوەندیێ بكەت وگاڤا ئەو ژ تشتەكی عێجز بوو داخوازا بەردانێ بكەت.
بەردان خرابكرنە، پویچكرنا مەصیرێ مالەكێ یە ، ب تایبەتی ئەگەر ڤێ مالێ هندەك زارۆك تێدا هەبن، وپێغەمبەر ــ سلاڤــ لێ بن ــ د گۆتنەكا خۆ دا دبێژت: [ أَبْغَض الْحَلالِ إلی اللَّهِ الطلاقُ ــ حەلالێ ژ هەمیان پتر خودێ نەڤێت بەردانە ] (ئەبوو داود و ئبن ماجە ژ عەبدوللاهێ کورێ عومەری ڤەدگوهێزن ) و د ریوایەتەكا دی دا هاتیە: [ ما أحلَّ اللَّه شیئا أبغض إلیه من الطلاق ــ تشتەك خودێ حەلال نەكریە ل بەر وی نەخۆشتر ژ بەردانێ ].
مەعنا: بەردان چارەیا دویماهیێ یە بۆ وی دەردێ چو چارە بۆ نەبن، وهــەر ژ بــەر ڤــێ چــەنـدێ ژی شریعەتی گەلەك ئاستەنگ یێن ئێخستینە د ڕێكا بەردانێ دا، وگونەهەكا مەزن یا ئێخستیە ستویێ وی زەلامی یێ ژ قەستا ژنكا خۆ بەردەت، ووێ ژنكا ژ قەستا داخوازا بەردانێ ژ زەلامێ خۆ بكەت، و ژ خەلەتیێن مەزن یێن زەلامی ئەوە ئەو یاریان یان ئستهتارێ بۆ خۆ ب بەردانێ بكەت، وەكی وان یێن سویندێ ب طەلاقێ دخۆن، یان هەردەم گەفێ ب بەردانێ ل ژنكێ بكەن، ئەڤە دبتە ئەگەرا پەیدا بوونا ئاریە وگرفتاریان د مالێ دا، طەلاق بۆ هندێ نەهاتیە دورستكرن دا شــیـــرەكـــێ ڕاكــــری بــــت ل هنداڤــ سەرێ ژنكێ، یان ئامیرەتەكێ ( ضـەغطــێ ) بت كو ئەو وی تشتی بكەت یێ زەلامی پێ خۆش بت.
خەلەتیا دەهێ:
ئینانا پتر ژ ژنەكێ بێی ( ضەوابطــێن ) شەرعی:
بێ گومان دورستكرنا ئینانا پتر ژ ژنەكێ بۆ ئێك زەلامی كارەكە خودێ یێ ( تەشریع ) كری، وئەو تشتێ خودێ دورست بكەت چو مرۆڤان حەق نینە ( مەنعە ) كەت، ووە نەبت بێتە هزركرن كو ئیسلام دینێ ئێكانە ئەڤــ چەندە دورست كری، نەخێر.. هەمی دینێن بەری ئیسلامێ هاتین، چ ئەو بن یێن دبێژنێ: دینێن عەسمانی، وەكی جوهیاتی وفەلاتیێ، چ ئەو دینت بت یێن خەلكی بۆ خۆ چێكرین، هەمی ل سەر هندێ د (موتەفقن) كو دورستە بۆ زەلامی پتر ژ ژنەكێ بینت، بەلێ تشتێ بۆ ئیسلام ب كارەكی ئیجابی حسێب دبت د ڤێ دەربارێ دا ئەوە ئیسلامێ ئەڤــ ژنئینانە ب هژمارەكا دەسنیشانكری ڤە گرێدا، وهندەك شەرت ژی داناینە بێی وان حەرامە بۆ زەلامی پتر ژ ژنەكێ بینت، ونوكە سوحبەتا مە ل سەر ڤان شەرتان نینە.
ژ لایەكێ دی ڤە مەسەلا ئینانا پتر ژ ژنەكێ هندی ئەم بێخینە دبــــن ئـــێــــك ژ( ئەحكامێن تەكلیفی ) ڤـە دێ بێژین: ئەو كارەكێ ( موباحە ) یان ( سوننەتە )، وتشتەكێ مەعلوومە ل نك زانایێن دینی كو چێ نابت بۆ مرۆڤەكی سوننەتەكێ بكەت ئەگەر هات وكرنا و بۆ وێ سوننەتێ بوو ئەگەرێ كرنا حەرامیەكێ یان نەكرنا واجبەكی، وخەلەتیا گەلەك زەلام دكەڤنێ ودبتە ئەگەر پەیدابوونا ئاریشە وگرفتاریان د مالێ دا ئەوە ئەو پتر ژ ژنەكێ دئینن ب هێجەتا هندێ كو ئەڤە تشتەكە خودێ یێ حەلال كری بێی ئەو پێگیریێ ب وان ( ضەوابطان ) بكەن یێن شریعەتی د ڤێ دەربارەیێ دا داناین.
دەرمان.. یێ كو ئەم هەمی دزانین ئێشا مرۆڤی چارەسەر دكەت، ئەگەر نساخ ژ نك خۆ ووەكی وی دڤێت ــ نە وەكی دختۆری گۆتیێ ونیشادای ــ ب كار بینت، ل شوینا ئەو دەرمان ئێشا وی چارەسەر بكەت دێ بتە ئەگەرا تێچوونا وی، وهنگی فایدێ وی ناكەت ئەو بێژت: مانێ دختۆری ئەڤــ دەرمانە بۆ من یێ دورستكری!
گوهێ خۆ بدەنێ خودایێ مەزن دەمێ ( تەعەددودێ ) دورست دكەت چ دبێژت: [ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً ] ( النساء: 3 ) ئەگەر هوین ترسیان كو هوین عەدالەتێ د ناڤبەرا ژنكان دا نەكەن ژنەكا ب تنێ بینن، ووەكی ئەم دبینین ئایەت دبێژت: ئەگەر هوین ترسیان عەدالەتێ نەكەن، ونــەگــۆت: ئەگەر هەوە عەدالەت نەكر.. یەعنی: هەما ب تنێ ترسیانا تە ژ هندێ كو دبت تو عەدالەتێ نەكەی، دێ بۆ تە حــەرام كـەت كو تو پـتـر ژ ژنكەكێ بینی.
پێغەمبەر ــ سلاڤــ لێ بن ــ د گۆتنەكا خۆ دا یا ئەبوو هورەیرە ژێ ڤەدگوهێزت، دبێژت: [ مَنْ كَانَتْ لهُ امْرَأَتَانِ فَمَال إلی إحْدَاهُمَا جَاء یوْمَ الْقِیامَة وشِقُّهُ مَائِلٌ ــ هەچیێ دو ژن هەبن ومەیلێ بۆ ئێك ژ هــەر دووان بكەت، ڕۆژا قیامەتێ دێ ئێت ولایەكێ وی یێ خوارە ] ( ئەحمەد و خودانێن هەر چار (سونەنان) ڤێ حەدیسێ ریوایەت دکەن)
یەعنی: كانێ چاوا ئــەو د دنــیــایــێ دا یــێ خوار بوو، دەمێ مەیل بۆ ژنكەكا خۆ دكر ل سەر حسێبا یا دی، ڕۆژا قیامەتێ ل پێش چاڤێن خەلكێ مەحشەرێ هەمیان دێ ئێت یێ ب ڕەخەكیە، دا ئەو هەمی بزانن ئەڤە ئەو زەلام بوو یێ عەدالەت د ناڤبەرا ژنكێن خۆ دا نەكری، ئەڤە بەری ئەو بچتە مەحكەما خودێ ئەوا هەر ئێكی حەقێ وی ب دورستی ددەتێ.
ڕاستە ( تەعەددود ) كارەكە خودێ یێ دورستكری، بەلێ ئەگەر هات وزەلامی ئەڤــ حەقە ب دورستی ب كار نەئینا، ل دویڤــ وان قەید وشەرتێن خودێ بۆ دانین، ئەو دێ بتە خرابكرنا مالێ، ودەربەدەركرنا ژن وعەیالی، وزێدەكرنا ئاریشە وگرفتاریێن مالێ، ڤێجا هەر زەلامەكێ بڤێت مالا خۆ ژ گرفتاریان بپارێزت، دڤێت بەری ئەو پێگاڤەكا ب ڤی ڕەنگی بهاڤێت هزرا خۆ د دویماهیێ دا بكەت، وخودێ رەحمێ ب وی ببەت یێ پییێ خۆ ل دویڤـــ بەڕكا خۆ درێژ بكەت.
