واجبێ زانایێ موسلمان ل ڤى دهمى
ل ڤى دهمێ هۆسا، دهمێ خهلك خهلهت د دینى دگههن، و ئهڤ خــهلــهتــیـیـه بهرێ وان ددهنه توندییێ، توندییا چوونا بهر ب دینى ڤه یان ڕهڤینا ژ دینى.. هندهك واجب ههنه دكهڤنه سهر ملێ زانایێ موسلمان، ل ڤێرێ ئهم ب كورتى دێ ئیشارهتێ دهینێ:
جارێ زانا و ڕهوشهنبیرێ موسلمان، وهك تاكهكێ موسلمان، بێى بهرێخۆدانا سالۆخهتێ زانینێ ل نك وى، هندهك واجبێن وى ههنه، ئهو ژى ئهڤهنه:
1- ل ههر دهمهكێ ههبت، و ب تایبهتى دهمێ گرفتارى دژوار دبن، دڤێت ئهو گهلهك یێ ل خۆ هشیار بت، و مهنههجێ (تهثهببوتێ) د وهرگرتنا زانینێن خۆ دا، یێن حوكم ل سهر دئێنه ئاڤاكرن ب كار بینت، خودێ دبێژت: (يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِن جَآءَكُم فَاسِقُۢ بِنَبَإٖ فَتَبَيَّنُوٓاْ أَن تُصِيبُواْ قَومَۢا بِجَهَٰلَةٖ فَتُصبِحُواْ عَلَىٰ مَا فَعَلتُم نَٰدِمِينَ )(الحجرات: 6)، ئهڤه بۆ هندێ دا ئهو ب نهزانین ڤه بهر ب زۆردارییێ ڤه نهچت، ئهوا سهرى دكێشته پهشێمانییێ، و ئهڤه ب دو ڕێكان دبت:
- كو ئهو خۆ ژ وى تشتى پشتڕاست بكهت یێ بۆ دئێته ڤهگوهاستن، دا ل نــك وى مــســۆگــهر بـبـت كو ئهوا نوكه د واقعى دا چێ دبت، ئێك ژ وان فتنه و گرفتارییانه یێن نصووصێن شهرعى پێ ههین.
- نه ههر تشتهكێ دگههته گوهێ وى و ئـهو وهردگرت، دورسته بۆ وى ئهو وى ڤهگێڕت، و د ناڤ عامییان دا بهحس ژێ بكهت، ئهگهر خۆ تشتێ وى وهرگرتى یێ ڕاست ژى بت؛ چونكى دبت ئهو ب ڤى كارى ببته پشكهك ژ گرفتارییێ بێى ب خۆ بحهسیێت.
2- ئهگهر بۆ وى مسۆگهر بوو كو ئهوا نوكه د واقعى دا ههى ئێك ژ وان گرفتارییانه یێن نهصصهكا شهرعى پێ ههى، دڤێت ئهو ل سهر دینى خۆڕاگرتى بمینت، و ئهڤ گرفتارییه باوهرییا وى نهلهقینت، و ئێكا هند ژێ چێ نهكهت ئهو ژى خۆ ب دویڤ فتنێ دا بهردهت، و ببته لایهك تێدا.
3- دڤێت وى باوهرى ههبت كو ئهڤ گرفتارییه جهڕباندنهكه ئهو و ئوممهت ههمى تێ دبۆرت، لهو دڤێت ئهو صهبرێ ل سهر بكێشت، و ڤێ نهخۆشییێ بۆ خۆ ب خێر حسێب كهت، و بیرا خهلكى ژى ل ڤێ چهندێ بینته ڤه، دا ئهو بێ مفا ژ ڤێ سهربۆڕا نهخۆش دهرنهكهڤن.
پشتى ڤێ چهندێ سالۆخهتێ وى وهك زانا یان مرۆڤهكێ ڕهوشهنبیر و تێگههشتى، هندهك كارێن دى ل سهر وى واجب دكهت، ئهو ژى ئهڤهنه:
1- دڤێت گۆتن و بۆچوونێن وى ب مهنههجێ ئیسلامى یێ دورست ڤه ئهوێ ئاڤاكرى ل سهر كیتاب و سوننهتێ دگرێدایى بن، نه كو ب سیاسهت و ئههواء و مهصلحهتێن بهروهخت ڤه؛ و چێ نابت واقع -ئهگهر خۆ یێ دژوار ژى بت- گڤاشتن و پێبهستێ ل سهر ئهحكامێن وى بكهت، یان ئنفعالاتێن وى بئارینت، جارهكێ ل مهكههێ گرفتارى ل سهر صهحابییان زێده دژواربوو، حهتا ئێك ژ وان كو خهبباب بوو، ب ئنفعالهكا گهرم و دلهكێ سۆتى گۆته پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن-: بۆچى تو داخوازا سهركهفتنێ بۆ مه ژ خودێ ناكهى؟ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ب زانین و حكمهت، نه كو عاطفه و ئنفعال، بهرسڤا وى دا وگۆتێ: د ئوممهتێن بهرى ههوه دا، زهلامهكى دا ئینن كۆركهكێ بۆ د عهردى كۆلن، و مشارى دا ئینن داننه سهر سهرێ وى، و وى كهنه دو پرت، و ڤێ چهندا هه ئهو ژ دینێ وى نهددا پاش.. و ئهز ب خودێ كهمه خودێ دێ ڤى دینى تمام كهت حهتا سویار ژ مهدینێ دێ چته حهضرهمهوتێ و ئهو ژ تشتهكى ناترست ژ بلى خودێ، و گورگى ل سهر پهزێ خۆ، بهلێ هوین لهزێ دكهن( ئهحمهد ژ خهببابى ڤهدگوهێزت).
مهعنا: چێ نابت بۆ مرۆڤێ زانا ب حهماسهتا عامى و جحێلان سهرگهرم ببت، و وهكى وان یێ ب لهز بت، ئهو لهزا گهلهك جاران بهرێ خودانى ددهته تێچوونێ.
2- مرۆڤێ زانا دڤێت یێ جودا بت ژ عامییان، و وهكى وان ب گۆتنێن عاطفى و سهرپێ دسهردا نهچت، و حوكمێ وى ل سهر تشتى دڤێت یێ ئاڤاكرى نهبت ل سهر بناخهیێ (مهظههر) و تشتێ سهرڤه سهرڤه، و چێ نابت بۆ وى ئهو واقعى ب ڕێكا لافیته و دوریشمێن بلندكرى بسهنگینت.. ههر وهسا ڤێت ئهو ب هێجهتا تێگههشتنا واقعى نهبته شكهفتهكا خالى ههر دهنگهكێ گههشتێ لێ ڤــهدهت، یان ئیسفهنجهكى هـــهر ئاڤهكا هـهبـت بمێژت. پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: ( مَنْ حَدَّثَ بِحَدِيثٍ وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ كَذِبٌ ، فَهُوَ أَحَدُ الْكَاذِبَيْنِ)( ئهحمهد ژ موغیرهیێ كوڕێ شوعبهى ڤهدگوهێزت) و ههر چهنده دبت ئهڤه بهحسێ حهدیسێ بت، بهلێ چو مانعى نینه ئهو ژ ههر گۆتنهكا دى ژى بگرت.
3- دڤێت زانایى تهصهوورهكا تمام بۆ وێ گرفتارییێ ههبت یا ڕوى ددهت، حــهتــا ئهو بشێت حوكمهكێ دورست ل سهر بدهت؛ چونكى دانا حوكمى ل ســهر هـهر تــشـتـهكى چهقهكه ژ تهصهوورا وى تشتى ب خۆ، وهكى قاعیدهیێ شهرعى دبێژت: ((الحكم على الشیء فرع من تصوره))، و بۆ وى چێ نابت ئهو ب ڕێكا هندهك زانینێن سهرڤه سهرڤه یێن كو ب ڕێكا گۆتنێن جادهیێ، یان دهزگههێن ڕاگههاندنێ دگههنێ، ئهو حوكمى ل سهر فتنێ بدهت، خودایێ مهزن دبێژت: (وَلَا تَقفُ مَا لَيسَ لَكَ بِهِۦ عِلمٌۚ إِنَّ ٱلسَّمعَ وَٱلبَصَرَ وَٱلفُؤَادَ كُلُّ أُوْلَٰٓئِكَ كَانَ عَنهُ مَسـُٔولٗا )(الإسراء: 36) چونكى ئهگهر ئهو بێ زانینهكا تمام باخڤت، ئهو دێ خۆ و خهلكى ژى دســـهردا بـــهت، و بــهلكى بــێـى ئهو ب خۆ بحهسیێت گۆتنێن وى ببنه پشكهك ژ فتنێ ب خۆ. و ل ڤێرێ دو مهسهله ههنه دڤێت ئهو ل بیرا خۆ بینت:
- دڤێت وى تهصهوورهكا دور
ست و تمام بۆ وێ مهسهلێ ههبت یا ئاخفتن ل دۆر دئێتهكرن.
- دڤێت ئــهو ب پـشـتـڕاستى و تــمــامـى حوكمێ خودێ و پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- د وێ مــهســهلــێ دا بــزانــت، دا بشێت حوكمهكێ شهرعى ل سهر ڕویدانێ بدهت.
4- دهمێ فتنه و گرفتارى پهیدا دبن، و ئوممهت پارچه پارچه دبت، ئالایێن درهوین دئێنه بلندكرن، و لافیته و دوریشمێن خاپینۆك دئێنه ڕاكرن، و باشى و خرابى تێكهلى ئێك دبن، و گهلهك جاران گۆتنهكا حهق بۆ نهحهقییێ دئێته گۆتن، و حهتا باطل خۆ ل بهر خهلكى شرین كهت كراسهكێ حهقییێ دكهته بهر خۆ، ب تایبهتى ل ڤى زهمانێ مه، زهمانێ كارێن جاسووسى و سیخورییێ تێدا بووینه علم و هۆنهرهكێ پێشكهفتى.. لهو دڤێت زانا وهكى عامییان یێ ساده و سهرگهرم نهبت، و ب گۆتنێن سهرڤه سهرڤه یێن ڤى لایى و لایێ دى دسهردا نهچت، و ئهحكامێن خۆ ب تهرازییا شریعهتى ب تنێ بـكـێـشت؛ دا ئهو د چاڤێن خهلكى دا نهبته لایهكێ مهسهلێ، و ڕاستگۆییا خۆ ژ دهست نهدهت.
و ل ڤێرێ نموونهیهكا كـورت دێ ڤـهگـێـڕم: د ئهنجامێ ستاندنا عیراقێ دا بۆ كوێتێ، ل سالا 1990، و هاتنا ئهمریكا د ههوارا دهولهتێن كهنداڤى دا، جــیــهــانـا ئیسلامى تووشى دوبهرهكییهكا هزرى بوو، هندهك كۆم و دهستهكان ب هێجهتا نهیارهتییا ئهمریكا پشتهڤانییا صهددامى كر، و ب هزاران خهلكێ ساده و سهرگهرم قولپاندنه سهر جادهیان ل درێژى و پانییا جیهانا ئیسلامى، و گۆتن: ئهڤا عیراق دكهت عهینى جیهادێیه..
لایێ دى ب هێجهتا پالدانا زۆردایــیــا صــهددامـــى ب فهتوایان ڕا چوون كو دورسته موسلمان هاریكارییێ ژ كافرى بخوازت، و ئهڤا دهولهتێن كهنداڤى دكهت عهینى شریعهتییه، و عیراق تــهعــداكـهره! و من نهڤێت ب درێژى ڤێ مهسهلێ بێژم، چونكى ئارمانجا من ب تنێ نموونهیه، بهلێ من دڤێت بێژم، زانایهكێ وهكى ناصرددینێ ئهلبانى، كو زانایێ حهدیسێ یێ ئێكێ ل وى دهمى ئهو بوو، ههردو لایێن ههڤڕكییێ بهرگهڕیانێن زێده كرن كو وى ب لایێ خۆ ڤه بكێشن، و فـهتـوایهكا ب دلێ خۆ ژێ چێ كهن، بهلێ ئهو نهشیان ڤێ چهندێ ژێ چێ كهن، چونكى ئهو ل وێ باوهرێ بوو كو ئهو هندهك حهقییا ل نك ههردو لایان حهقییهكا خوڕى نینه، و باطلهكێ سیاسى یێ د پشت ڕا ههى، لهو عاطفه و حهماسێ كار ل وى نهكر، و پاشهڕۆژێ دیاركر كو بۆچوونا وى ژ یا ههردو لایان دورستتر بوو.
5- دبت ئهو شوینوارێن ژ گۆتنهكێ پهیدا دبن ل دهمێ فتنێ، نه ههر ئهو شوینوار بن یێن ژ عهینى گۆتنێ پهیدا دبن ئهگهر ئهو نه ل دهمێ فتنێ دئێته گۆتن، ژ بهر ڤێ چهندێ دڤێت مرۆڤێ زانا ل دهمێ فتنێ ل گۆتنا خۆ یێ هشیار بت؛ چونكى نه ههر حهقییهكا ههبت و ئهو بزانت، بۆ وى ههیه ئهو وێ بێژت، ب تایبهتى ئهگهر وى دیت نهگۆتنا ڤێ حهقییێ چو (مهحضوورێن شهرعى) بۆ نینن، و گۆتنا وێ پتر فتنێ دئارینت، جارهكێ صهحابییێ پێغهمبهرى ئهنهسێ كوڕێ مالكى حهدیسهك ل دۆر كوشتنا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- بۆ هندهك مرۆڤان ژ (عورهنییان) بۆ حهججاجى گۆت، ئینا حهسهنێ بهصرى گازنده ژ وى كرن و گۆتێ: بۆچى تو ڤێ حهدیسێ بۆ حهججاجى دبێژى و تو دزانى ئهو مرۆڤهكه حهز ژ كوشتنێ دكهت، و ئهو دێ ڤێ حهدیسێ بۆ خۆ كهته هێجهت كو پتر كوشتنێ بكهت؟! هنگى ئهنهس پهشێمان بوو كو وى ئهڤ حهدیسه بۆ وى گۆتى.
و ل دهمێ فتنه د ناڤ ئوممهتێ دا پهیدا بووى، ل سهر دهمێ صهحابییان، ئهبوو هورهیرهى دگۆت: ((دو ئامانێن تژى علم من ژ پێغهمبهرێ خودێ -سلاڤ لێ بن- وهرگرتینه، ئێك ئهوه یێ من بهلاڤكرى، و یێ دى ئهگهر ئهز بێژم ئهڤ ستوكوره دێ ئێته بڕین)). مهعنا: هندهك زانین (و ئهو حهدیسێن فتنێ بوون وهكى زانا دبێژن) ل نك ڤى صهحابى ههبوو، بهلێ وى ل دهمێ فتنێ ئهو بهلاڤ نهكر، چونكى بهلاڤكرنا وێ پتر دا فتنێ ئارینت، و وى نهگۆت: ما نێ ئهڤه علمه و حهدیسه دڤێت نهئێته ڤهشارتن. و ئهڤه مهنههجێ صهحابییان ههمییان بوو، ئبن مهسعوود دبێژت: ((ههر حهدیسهكا تو بۆ هندهك مرۆڤان بـێـژى، و عــهقـلــێ وان نــهگــههـتـێ، ئهو دێ بۆ هندهك ژ وان بته فتنه)). و ئاشكهرایه كو ل دهمێ فتنێ پتر ژ ههر دهمهكێ دى عهقل دئێنه گــرتـــن و عــاطـفــه و ســهرگهرمى ل سهر خهلكى زال دبت. لهو هندهك جاران ل دهمێ فتنێ گۆتنا حهقییهكێ یان كرنا وێ ب تایبهتى ژ لایێ زانایێن موعتهبهر ڤه دبته پتر ئاراندن بۆ وێ فتنێ، و ژ بهر ڤێ چهندێ گهلهك زانایێن سهلهفان ل دهمێ فتنێ نهئاخفتن باشتر ددیت، دگۆتن: سلامهتى (یا دینى و دنیایێ) پتر د وێ چهندێ دایه.
و د (صهحیحا بوخارى) دا ناڤبڕهك ههیه ل بن ناڤێ: (من ترك الاختیار مخافة أن یقصر الناس عن فهمه فیقعوا فی أشد منه) و وى حهدیسا عائیشایێ تێدا ئینایه ئهوا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- تێدا دبـێـژتــێ: ئــهگـهر نه ژ بهر هندێ بایه مللهتێ ته نوى هاتینه د ئیسلامێ دا، ئهز دا كهعبێ خراب كهم، و ب وى ڕهنگى ئاڤاكهمه ڤه یێ ئیبراهیمى ئهو پێ ئاڤاكرى..
6- و نێزیك ژ ڤى بابهتى دێ بێژین: گۆتارا زانایێن دینى و ڕهوشهنبیرێن موسلمانان ل دهمێ فتنێ دڤێت ل ئاستێ ڕویدانێ بت، و ئهو ئێك ژ مهزنترین پیلانێن علمانى و بێدینان (كو لێك ئێخستنا وانه) ژ بیرا خۆ نهبهن، چونكى ئهگهر هات و ڤێ پیلانێ جهێ خۆ كر، هنگى خرابییا فتنێ ل سهر ئوممهتێ دوجاركى لێ دئێت: جارهكێ چونكى ئهو فتنهیه، و جارا دى چونكى ئهو دبته ئهگهرا نهمانا باوهرییا خهلكى ب زانا و دینداران ژ بهر وێ گۆتارا وان یا ههڤڕكییێ سست و لاوازكرى، و قانعبوونا وان ب خیطاب و گۆتارا علمانییان ئهوێن ههر دهلیڤهیهكا ههبت بۆ خۆ ئستغلال دكهن دا دربێ خۆ بوهشیننه دینى و دینداران.
و باشترین نموونه ل سهر ڤێ چهندێ ئهو ههڤڕكییه یا د ناڤبهرا ئیخوان و سهلهفییان دا ب هاتنا داعش پهیدا بووى، دهمێ ههر ئێك ژ وان ل شوینا خهلكى تێ بگههینن كو داعشێ چو پهیوهندى ب ئیسلامێ و موسلمانان ڤه نینه، و ئهو ئالا و دوریشمێ دینى یێ وان ڕاكرى درهوه، ئهو ڕابوون كل و مل كار بۆ هندێ كر كو دهسههلاتێن بچویك و مهزن و بێدینێن خۆیانى و بیانى وه تێ بگههینن كو داعش چێكرى و دهرچوویێن لایێ دى یێ ئیسلامینه، و وان چو پهیوهندى ب مه ب خۆ ڤه نینه!
و مه دیت ب گۆتن و نڤیسین چاوا ڤى لایى بهلاڤكر كو مهزنێن داعشێ پهروهردهكرییێن ئیخوانانه و دهرچوویێن مهدرهسا وانه.. و هندهكان ژ لایێ دى ب هندێ رازى نهبوون كو داعشێ بۆ سهلهفییێن نوكه ب تنێ پالدهن، بهلكى ئهو ڕابوون (ئیسبات كر) كو ڕههـ و ڕیشالێن داعشێ یێن هزرى بۆ بیر و بۆچوون و كتێبێن ئیمام ئهحمهد و ئبن تهیمییه و محهمهدێ كوڕێ عهبدلوههابى دزڤڕن!
د ئهنجام دا -ژ دهولهت سهرێ ڤێ خیطابا مه یا دینى- ل دهمێ ئنترنێت و نهمانا توخویبان، كار بۆ هندێ هاتهكرن ل نك مه كتێبێن دههـ زانایان بێنه مهنعهكرن، ل وى دهمێ خهلك شهرم دكهن بهحسێ مهنعهكرنا كتێبان بكهن، و ئهڤرۆ ئهڤ دههه ژ ڤى لایى، و سوباهى دههێن دى ژ لایێ دى، و ههتا..
و ڤێ سوحبهتێ (نوكتهیهك) ئینا بیرا من: دبێژن: جارهكێ زهلامهكى گۆته ژنكا خۆ: تو وهكى چێلانى! وێ گۆت: نهخێر، ئهز وهكى خهزالانم! زهلامى گۆتێ: فهرق نینه، ههردو حهیوانن..
سهلهفى دبێژن: داعش ئیخوانن، و ئیخوان دبێژن: داعش سهلهفینه.. و علمانى دبێژن: فهرق نینه، ههردو ئیسلامینه!
7- دڤێت زانایێ دینى ژ بیرا خۆ نهبهت كو دبت هندهك جاران ل بن گڤاشتن و پێبهستا واقعهكێ دژوار مرۆڤ مهجبوور بـبـت تشتهكێ (مهرجووح) بكهت، یان نههییێ ژ (مونكهرهكى) نهكهت، ئهگهر هات و ئهو چهنده چێتر بـــت، و مــهعــنــا ڤـــێ ئــهو نینه وى تشتێ راجح نهڤێت، یان ئهو یێ رازییه ب مونكهرى، نهخێر.. بێدهنگى نه ههمى گاڤان نیشانا رازیبوونێیه، و نــههــهڕفـانــدنا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- بۆ كهعبێ و نوى ئاڤاكرنا وێ وهكى د حهدیسا عائیشایێ دا هاتى، باشترین دهلیله ل سهر ڤێ چهندێ.
8- لهزكرن د تهنزیلا حهدیسێن فتنێ دا ل سهر واقعى نه ژ كارێن مرۆڤێ زانایه، چونكى ئهم دبینین ههر جارهكا فتنهكێ د ناڤ ئوممهتێ دا سهرێ خۆ هلدا، هندهك كهس دێ لێ گهڕیێن هندهك حهدیسان ئینن چ ددورست بن یان نه، یان حهتا د مهوضووع ژى بن، و دێ بێژن: ئهڤه حهدیسه بهحسێ ڤێ فتنێیه یا نوكه د ناڤ مه دا پهیدابووى، و یا ژ وان ڤه ئهو ب ڤێ چهندێ خزمهتا حــهدیـسـێ دكهن، و ئعجازا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- بهرچاڤ دكهن، و ئهو ب خۆ ئهڤه نه ژ مهنههجێ سوننهتێیه، بهلكى یا واجب ل سهر زانایان ئــهوه ئـــهو هـــهردهم خهلكى ئاگههدار بكهن، و ژ فتنێ بدهنه پاش، و بیرا وان ل حـــهدیسێن فــتــنــێ بیننه ڤه بێى ئهو وان -ل دویڤ تهخمین و ئجتهادا خۆ- ل سهر واقعهكێ دهسنیشانكرى تهنزیل بكهن.
