ژینا دنیایێ
ب دیتنا خودان باوهری و كافری
بێی پسیار ژ مه بێتهكرن ئهم دئێینه ڤێ دنیایێ، ل سهری دهمێ هێشتا ئهم زارۆك ئهم چو ژ ڤێ دنیایێ نزانین، ڕۆژ بۆ ڕۆژێ هزرا مه بهرفرههـ دبت، و دیتنا مه بۆ ڤێ ژینا ئهم د دنیایێ دا دبۆرینین كویر دبن، دبت ل دهمێ جحێلینییێ ژی ژ خوین گهرمی ئهم هند دهلیڤهیێ نهدهینه مهژییێ خۆ ل دویڤ ڕاستییا ڤێ دنیایێ بگهڕیێت، گاڤا عهقلێ مه تمام بوو و هشێن مه ب دورستی هاتنه سهرێ مه و ب دیتنهكا ڕهخنهیی مه بهرێ خۆ دا ڤی وارێ ئهم بێ هلبژارتن لێ بووینه مێڤان، پسیارا بهری ههمییان ئهم ژ خۆ دكهین -چ ب دهنگ چ بێ دهنگ- ئهڤهیه: ئهرێ بۆچی ژینا دنیایێ یا تژی نهخۆشییه؟ بهلا، موصیبهت، ئاتاف، نهخۆشی، نساخی، مرن.. بۆچی گهلهك جاران خۆشییا دنیایێ د چاڤێن مرۆڤی دا ڕهش دكهن و د گهڕوییێ دا تال و ترش دكهن؟ ما چاوا بوو ئهگهر ئهڤ نهخۆشییه د دنیایێ دا نهبانه؟
پسیارهكه هزرا گهلهك مهزن و فهیلهسووف و شاعر و خودان دلان وهستاندییه، و كهنگی؟
دهمێ موصیبهتهكا دنیایێ ب خافلهتی ڤه دلێن وان دهژینت و خۆشییهكێ ژێ دستینت!
و ئهڤ پسیارا غهریب یا گهلهك جاران گهلهك ژ مه دكهن من ڤیا بكهمه دهرگههـ بۆ بابهتهكێ گرنگ و فهر، یێ كو دڤێت ئهم خۆ تێدا شارهزا بكهین دا ژینا مه د ڤێ دنیایێ دا ب وی ڕهنگی بچته سهری یێ خودێ ڤیای، ئهو ژی بابهتێ دیتنا مهیه بۆ ڤێ دنیایێ، ئهم -خودان باوهر- چاوا ڤێ دنیایێ دبینین، و چ جوداهی د ناڤبهرا دیتنا مه و یا كافران دا بۆ ڤێ دنیایێ ههیه؟ و ئهگهر مه بهرسڤا ڤێ پسیارێ ب دورستی زانی ئهم دێ زانین كانێ دهورێ مه یێ دورست د ڤێ دنیایێ دا چیه؟
و چونكی دیتنا مه بۆ دنیایێ ژ قورئانێ یا وهرگرتییه دڤێت ل سهری بهرێ خۆ بدهینه قورئانێ كانێ چاوا دنیایێ بۆ مه ددته ناسین..
خودان باوهر دهمێ چاڤێن خۆ د ڤێ دنیایێ دا ڤهدكهت وهسا د دنیایێ دگههت كو ئهو جهێ بهلایێ و جهڕباندنێیه، د ڤێ دهلیڤهیێ دا قورئان دبێژت:(لتبلون في أموالكم وأنفسكم ولتسمعن من الذين أوتوا الكتاب من قبلكم ومن الذين أشركوا أذى كثيرا وإن تصبروا وتتقوا فإن ذلك من عزم الأمور)(آل عمران: 186) هوین ب مالێ ههوه، و د نهفسێن ههوه ژی دا دێ ئێنه جــهڕبــانـــدن، و هــــهوه ژ وان یــێــن بــهری ههوه كیتاب بۆ هاتی كو جوهی و فهلهنه، و ژ بوتپهرێسان ژی دێ گوهـ ل گهلهك ژ وان تشتان بت یێن ههوه پێ نهخۆش دبت، و ئهگهر هوین بێهنا خۆ ل سهر وێ چهندێ فرههـ بكهن، و تهقوایا خودێ بكهن، ئهو ژ وان كارێن موكمه یێن كو دڤێت مرۆڤ بكهت، و لهزێ تێدا بكهت.
و ل جههكێ دی قورئان دبێژت:(ولنبلونكم بشيء من الخوف والجوع ونقص من الأموال والأنفس والثمرات وبشر الصابرين(155)الذين إذا أصابتهم مصيبة قالوا إنا لله وإنا إليه راجعون(156)أولئك عليهم صلوات من ربهم ورحمة وأولئك هم المهتدون(157)(البقرة: 155-157) ب هــنــدهك تـــرســا ژ دوژمــنــی, و بـرسێ, و كێمكرنا مالی و رحێ, و ب كێمكرنا بهرههمێ دارقهسپ و مێو و دان و دكاكان، یان خرابكرنا وان , ئهم دێ هــهوه جــهربینین. و تــو -ئهی موحهممهد- مزگینییێ ب كهیف و خــۆشـیـیا دویماهییێ ل دنیایێ و ئاخرهتێ بده وان یێن بێنفرههییێ ل سهر ڤێ چهندێ دكهن. ژ سالۆخهتێن ڤان بێنفرههانه ئهگهر نهخۆشییهك گههشته وان ئهو دبێژن: ئهم بهنییێن خودێینه و ملكێ وینه, ئهو مه ب ڕێڤه دبهت, ویا وی بڤێت ئهو د گهل مه دكهت, و ئهم ب مرنێ پاشی ڕابوونا بۆ جزادانێ دێ زڤڕینه نك وی. ئهو بێنفرههێن هه مهدح و دلـۆڤــانییهكا مــهزن ژ خودێ بۆ وان ههیه، و ئهو ئهون یێن ل سهر ڕێكا ڕاست.
مهعنا: دنیا وارێ جهڕباندنێیه، خۆشی و نهخۆشی تێدا تێكهلی ئێك دبن، مرۆڤ ب مــرۆڤــی دئێته جهڕباندن، نــهخــۆشـی ب سهری دئێت دا صهبرێ بكێشت، و بۆ خۆ ب خێر حسێب بكهت، و خۆشی ژی دگههتێ دا شوكرێ بكهت و بهطران نهبت و پێ دسهر دا نهچت، خودایێ مهزن دبێژت: (وجعلنا بعضكم لبعض فتنة أتصبرون وكان ربك بصيرا)(الفرقان: 20) مه هندهك ژ ههوه بۆ هندهكان یێن كرینه فتنه و جهرباندن، كانێ هوین دێ صهبرێ كێشێن، و وێ كهن یا خودێ ل سهر ههوه واجب كری، و شوكرا وی كهن، یان نه، و خودایێ ته یێ بینهر بوویه.
و ل جههكێ دی دبێژت:(ونبلوكم بالشر والخير فتنة وإلينا ترجعون)(الأنبیاء: 35) و ئهم د دنیایێ دا ههما ب خۆشی و نهخۆشییێ ههوه دجهڕبینین، و زڤڕینا ههوه یا دویماهییێ بۆ حسێبێ و جزادانێ بۆ نك مهیه.
ژ بهر ڤێ چهندێ دهمێ نهخۆشییهك دگههته خودان باوهری ئهو صهبرێ ل سهر دكێشت و بۆ خۆ ب خێر حسێب دكهت، و دهمێ خۆشییهك دگههتێ ئهو شوكرا خودێ سهرا دكهت و د سهر دا ناچت، و د گهل ڤێ ههمییێ ژی وی باوهری ههیه كو ڕۆژهك ههیه ئهو دێ تێدا بهرانبهر خودایێ خۆ ڕابتهڤه، دا جزایێ كریارێن خۆ و( كل نفس ذائقة الموت وإنما توفون أجوركم يوم القيامة فمن زحزح عن النار وأدخل الجنة فقد فاز وما الحياة الدنيا إلا متاع الغرور)(آل عمران: 185) ههر نهفسهك دڤێت تام بكهته مرنێ، و ب ڤێ چهندێ ههمی خهلك دێ زڤڕنه نك خودایێ خۆ، دا ئهو حسێبێ د گهل وان بكهت. و ههما خێرێن ههوه ل دویڤ كریارێن ههوه ب تمامی و بێ كیماسی ل ڕۆژا ڕابوونێ دێ بۆ ههوه ئێنهدان، ڤێجا ههچییێ خودایێ وی قهدرێ وی بگرت و وی ژ ئاگری ڕزگار بكهت و ببهته بهحهشتێ ئهو گههشته وێ یا وی ڤیای. و ژینا دنیایێ ههما ب تنێ خۆشییهكا بهروهخته، ڤێجا هوین پێ نهئێنه خاپاندن.
و مرۆڤێ دیتنا وی بۆ دنیایێ یا ب ڤی ڕهنگی بت، دهمێ دئێته دنیایێ و ژینا خۆ لێ دبۆرینت خافلهتی ڤێ ناكهڤت ئهگهر نهخۆشییهك گههشتنێ، یان تشتهكێ بهرزه هاته ڕێكێ، بهلكی مهتهلا وی وهكی مهتهلا وی قۆتابی لێ دئێت یێ دچته د هۆلا ئمتحانێ ڤه، و (تهوهقوعا) ههر پسیارهكا ههبت دكهت.. ئهگهر ئهو تشت هاته سهری یێ وی پێ خۆش بت ب ڕوییهكێ گهش دێ پێشوازییێ لێ كهت و شوكرا وی خودایی كهت یێ ئهو قهنجی لێ كری، و هنگی دێ یێ خودان خێر بت، و ئهگهر ئهو تشت هاته سهری یێ وی پێ نهخۆش بت ب دلهكێ رازی دێ ل بهرانبهر ڕاوهستت و دێ صهبرێ كێشت و هنگی ژی دێ یێ خودان خــێـــر بت، و ئهڤهیه مهعنا وێ حهدیسا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئهوا تێدا هاتی: عجبا لأمر المؤمن، إن أمره كله له خیر، ولیس لأحد إلا المؤمن، إن أصابته سراء شكر فكان خیرا له، وإن أصابته ضراء صبر فكان خیرا له ( ئیمام موسلم ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزت) وهی بۆ كارێ خودان باوهری، كارێ وی ههمی بۆ وی خێره، و ئهڤه بۆ ئێكی نینه ژ خودان باوهری پێڤهتر، ئهگهر خۆشییهك گههشتێ دێ شوكرێ كهت ڤێجا دێ بۆ وی خێر بت، و ئهگهر نهخۆشییهك گههشتێ دێ صهبرێ كێشت ڤێجا دێ بۆ وی خێر بت.
ئهڤه خودان باوهر.. و كافر یان ژی بلا بێژین مرۆڤێ بێ باوهر دهمێ دئێته ڤێ دنیایێ د ڕێكا خۆشی و دلچوونێن خۆ ڕا دنیایێ دبینت و دنیاست، لهو وی دڤێت دنیا یا وهسا بت وهكی وی دڤێت، و ئهو ههمی هێز و شیانێن خۆ د ڤێ ڕێكێ دا دمهزێخت، خهباتهكا بهردهوام دكهت كو دنیایێ ل دویڤ دلێ خۆ ببهت و ڕهشهكا نهخۆشییێ ژ خۆ دویر بێخت، ڤێجا ئهگهر جارهكێ دنیایێ دربهك وهشاندێ و ئهو چێبوو یا وی پێ نهخۆش و وی دیت دنیا یا وهسا نینه وهكی وی دڤێت خافلهتی ب ڤی مرۆڤی دكهڤت، و ژ بهر كو وی باوهرییهكا وهسا نینه بهرێ وی بدهته صهبرێ دێ بینی نهفسییهتا وی ههر زوی دهلوهریێت و (ئنهیار) بۆ چێ دبت، د سهرژمێرییهكێ دا یا بهری دههـ پازده سالان ل ویلایهتێن ئهمریكی یێن ئێكگرتی هاتییهكرن هاتییه كو سالێ د ناڤبهرا (12) حهتا (13) هزار كهسان ژ قۆتابییێن زانكۆیێ یێن كوڕ و یێن كچ خۆ دكوژن.. ئهڤه د ناڤ تهخهیهكێ دا خۆ دهژمێرت ئێك ژ تهخهیێن ڕهوشهنبیر و خوین گهرم و حهژێكهر بۆ ژینێ، پا هوین بۆ تهخهیێن دی چ دبێژن؟
ئهوێ باوهرییا وی ئهو بت كو ژین ههما ئهوه یا مرۆڤ د ڤێ دنیایێ دا دژیت، و دنیا دڤێت یا وهسا بت وهكی وی دڤێت، ههستا وی دێ چ بــــت دهمێ خــهونــێـــن وی د دنیایێ دا خاڤ دهردكهڤن و هیڤییا وی ل بهر چاڤان ئاڤا دبت؟ یان دهمێ دبینت جحێلینییا وی یا دچرمست و گاڤ بۆ گاڤێ یا بهر ب ئێڤارا پیراتییێ و شهڤا مرنێ ڤه دچت؟
و مهتهلا خودان باوهری و كافری د گهل ڤێ دنیایێ مهتهلا دو مرۆڤانه بهرێ وان بۆ نیڤا (نهفهقهكێ) هاتییهدان، باوهرییا ئێك ژ وان ئهوه پشتی ئهو ژ ڤێ نهفهقێ خلاس دبت بهرێ وی دێ كهفته مێرگهكا خۆش و بێنفرههـ، و یێ دی هزر دكهت ڤێ نهفهقێ چو دویماهی بۆ نینن، چونكی ل دویماهییا نهفهقێ گۆڕهكا ڕهش و تاری ههیه خــودانــی دادعــویــرت و بـــهرزه دكهت.. ڤێجا هزر بكهن پێشڤهچوونا ڤان ههردو كهسان د نهفهقێ دا چ كارتێكرن ل سهر ههستا وان دێ ههبت؟
ئهگهر ته ئهڤه زانی دێ زانی بۆچی هزرا خۆ ژ بیرڤهكرنێ ب ڕێكا ڤهخوارنێ و موخهددراتان بهری ههر تشتهكی خۆ ل سهرێ (جیلێ بهرزه) ددهت دهمێ د نهفهقێ دا بێنتهنگییهك دگههتێ.
و پشتی ئهڤ چهنده بۆ مه ئاشكهرا بووی پسیارهك ههیه خۆ ل هزرا گهلهك كهسان ددهت ئهو ژی ئهڤهیه: ئهرێ بۆچی خودێ وهسا نڤیسییه ئهڤ دنیایه وارێ نهخۆشی و تهنگاڤییان بت، بۆچی ڕۆژێن خۆشییێ د ڤێ دنیایێ دا ژ بهر گهفا ڕهشه شهڤێن بهلا و موصیبهتێ بێ تام دبن؟
بهرسڤ: چونكی حكمهتهكا مهزن خودێ د پشت ڤێ چهندێ ڕا ههیه، و ئهڤ حكمهته هنگی دێ بۆ مه ئاشكهرا بت ئهگهر هات و مه دو ڕاستی ل بیرا خۆ ئینانهڤه، و ئهو ههردو ڕاستی ژی ئهڤهنه:
ئێك:
خودێ ئهڤ دنیایه بۆ هندێ دایه دا ببته جهێ (تهكلیفێ)، و حهتا گۆتنا مه پتر نێزیكی تێگههشتنێ ببت دێ بێژین: دنیا وهكی وێ هۆلێیه یا ئمتحان لێ دئێتهكرن، و ئهو (تهكلیفا) د ڤێ دنیایێ دا ل مرۆڤی هاتییهكرن ئهوه مرۆڤ ب دلێ خۆ و بێی كوتهكی لێ بێتهكرن عهبدینییا خودایێ خۆ ب وی ڕهنگی بكهت یێ خودێ فهرمان پێ لێ كری، مهعنا: (عهبدینی) بهرههمێ (تهكلیفێ)یه، و (تـهكـلـیـف) وهكی ژ زمانی دئــێــتــه فامكرن بـێــی زهحـمــهت و وهسـتـیـــان نـابت، و ئــهڤ ژینا مرۆڤ تێدا ئهگهر ژ نهخۆشی و وهستیانێ یا ڤالا بت، و ههر جههكێ مرۆڤ بهرێ خۆ بدهتێ ژ خۆشییێ پێڤهتر تشتهكی لێ نهبینت، ئهرێ ب ڕێكا چ ڕهفتارێ ئهو عهبدینییا خۆ بۆ خودێ دێ ئاشكهرا كهت؟ ئهگهر چی تشتێ مرۆڤی ڤیا یێ ژێ كێم نهبت، و خهون و خیالێن وی ژی ههمی ب جهـ بێن چاوا (تهكلیف) دێ ل وی ئێتهكرن؟ و ب چ پالدهر ئهو دێ عهبدینییا خودایێ خۆ كهت؟
دوو:
دنیا وهكی بهری نوكه ژی مه گۆتی دهراڤهكه ئمتحان تێدا ب خودانی دئێتهكرن، و ئهڤ دهراڤه بهرێ وی ددهته وی دهری یێ مرۆڤی ڤهدگوهێزته ژینهكا دی ئهو ژینا دبــێــژنــێ: (بــــهرزهخ).. مهعنا: دنیا وارێ تێبۆرینێیه و نه جهێ لێمانێیه، ڤێجا ما ژ حــكــمــهتــێــیــه خـــودێ جــهــێ ئـمتحانێ و وارێ تێبۆرینێ ب ڕهنگهكێ وهسا بدهت چ نهخۆشی تێدا نهبن؟ ئهرێ هنگی مرۆڤ چهند ب دنیایێ ڤه دێ ئێته گرێدان، و حهتا چ دهرهجه دێ یێ ئاماده بت ژێ بار كهت؟
ژ رهحما خودێیه ب بهنییێن وی وی د دنیایێ دا هند قهنجی د گهل كرینه هندی ئهو ههوجه ببنێ كو بشێن پێ وی كاری بكهن یێ (تهكلیف) پێ ل وان هاتییهكرن، و هند شیان ژی دانه وان كو ئهو بشێن ب ڤی كاری ڕاببن، و د گهل هندێ ژی دهمێ ههڤالینییا وان د گهل ڤێ دنیایێ یا نوی، یهعنی: دهمێ هێشتا ئهو د گهنج و حجێل ڤیانا وان بۆ دنیایێ و گرێدانا وان پێڤه یا پتر و موكمتره، و چهند ئهو پتر ب ناڤ سال ڤه بچن دژوارییا گرێدانا وان ب دنیایێ ڤه سست دبت، چونكی ئهو غهریزه یا وان ب دنیایێ ڤه گرێددهت سار دبت، و دهمێ پیراتی دگههته كلۆڤانكێ مهتهلا خودانی وهكی مهتهلا وی مرۆڤی لێ دئێت یێ ل سهر سفرهكا وهسا ڕوینشتی یا ههمی ڕهنگێن خوارنێ یێن خۆش لێ ههین، و هند ژێ خواری كو تێر بووی و ئێدی دلێ وی نهچتێ كو خۆ تام بكهتێ ژی.
مهعنا پیراتی پشتی جحێلینییێ، و نهخۆشی پشتی خۆشییێ، و بهلا و موصیبهتێن دنیایێ ئهو كۆمكهرێ ههڤپشكه یێ ب سهرێ خودان باوهری و گونههكاری و كافری دا دئێت و دبته ئهگهرا هندێ پهیوهندییا وی د گهل دنیایێ ئهوا ل دهسپێكێ گهلهكا ب هێز و موكم ڕۆژ بۆ ڕۆژێ سست ببت و تێك بچت، دا دهمێ ئهو ژ ڤێ دنیایێ بار دكهت گهلهكێ پێڤه گرێدای نهبت.
و ل دویماهییێ دڤێت ژ بیر نهكهین ژی كو ئهو خۆشی و نعمهتێن ل دنیایێ دگههنه مرۆڤی نه ژێدهرێ دلخۆشییا مرۆڤینه، و ههر وهسا نهخۆشی و موصیبهت ژی ژێدهرێ دل نهخۆشی و خهمگینییا وی نینن، و دبت مرۆڤهك ههبت موصیبهتێ ڕێكا خۆ ل نك نهدیت بت و بهلایێ سهرا نهدا بت د گهل هندێ چی ئهگهر وی باخێڤی دێ بینی هــهر وهكـــی (شـــهقــائــا دنیایێ) ههمی یا ل نك وی كۆم بووی، و ئێكێ دی بارا وی ژ خۆشییێن دنیایێ چو نینه و مالا وی هندی هێلینا چویچكێیه بهلێ گڕنژینا ژ دل قهت ژ سهر دێمێ وی ناچت.. مهعنا دل، ئهو مهملهكهتا ژ خودانی پێڤهتر كهس نهشێت داگیر بكهت، ئهو ب تنێ ژێدهرێ (سهعادهتێ و شهقائێ)یه، ڤێجا تو و دلێ خۆ و یا ته دڤێت!(ئەڤ بابەتە ژ کتێبا (الحکم العطائیة شرح و تحلیل)یا سەیدا (د. محمد سعید رمضان البوطی) 1/ 334 ـــ 348 هاتییە وەرگرتن ).
