دا بزانین كانێ
حالێ قهبری چییه؟
گهلهك جاران مرۆڤ د گهل خۆ پسیارهكێ دكهت: ئـــهرێ كـــیـــژ هـــــهردووان د حهقیقهتا خۆ دا ڕاستییه، ئهو تشتێ مرۆڤ پێ كهیفخۆش دبت یان ژ بهر غهمگین دبت؟
مرۆڤهكی دێ بینی د حالهتهكێ خۆ دا تامهكا خۆش ژ تشتهكی دبینت، پاشی حالهتهكێ دی دێ ب سهر دا ئێت ههر ئهو مرۆڤه وههر ئهو تشته بهلێ نه ههر ئهو تامه، یان ژی ئهو ل دهمهكی دیمهنهكی دێ بینت د چاڤا دا گهلهك دێ یێ جوان بت، پاشی ل دهمهكێ دی ههر ئهو مرۆڤه وههر ئهو دیمهنه ژی بهلێ ههر ئهو جوانی نینه.. ڤێجا تو بێژی ئهڤه ژ ڕهنگێ وێ سویراتییا شرینه ئهوا د خهیالێ دا دئێته سهر هزرا مرۆڤی و د واقعی دا نهشێت ببینت؟
وهــنــدهك جارێن دی مرۆڤ پسیارهكا دی ژ خۆ دكهت: ئهرێ كیژ ههردووان د حهقیقهتا خۆ دا درهوه، ژین یا نوكه ئهم دبینین، یـــان مــــرن ئهوا ئهم ب غار ب نك ڤه دچین؟
شاعرهكێ مهزن جارهكێ خۆشتڤییهكێ وی مر.. ڕابوو شعرهكا نازك پێ ڤههاند، د مالكهكێ دا ژ ڤێ شعرێ دبێژت:
نصیبك فی حیاتك من حبیب
نصیبك فی منامك مـن خیال
یهعنى: بارا ته ژ خۆشتڤییهكێ د ژینا ته دا وهكــــی بارا ته یه ژ خهیالهكێ د خهونێ دا..
ڤێجا تو بێژی وی ژین دیت بت خهونهكا درهوین یا مهزن، مرۆڤ ب مرنێ ژێ هشیار دبت؟
دویر ژ ڤێ (تهشائوما شاعری) دێ بێژم: ڕاستییهكا مهزن ههیه ئهم ههمی دبینین وسهح دكهین، ویا غهریب ئهوه ئهم ژ ههر ڕاستییهكا دی پتر لێ دگهڕیێین ڤێ ڕاستییێ ژ بیـرا خۆ ببهین، ئهو ژی ئهڤهیه: ژینا دنیایێ سهربۆڕهكا زهمهنییه، چهند درێژ بت یان كورت بت، بڤێت نهڤێته دێ گههته دویماهییێ، بهلێ گهلهك جاران مه نهڤێت ههما ههر هزرا خۆ د ڤێ دویماهییێ دا بكهین.. بۆچی؟ ئهڤه جهێ حنێرێ یه ل نك مرۆڤی!
ئهم لهیلانێ (سهرابێ) ل سهر ڕوییێ عهردی دبینین دتهیست، وههر چهنده ئهم باش دزانین كو ئهڤ سهرابا ل بهر چاڤێن مه وهكی ئاڤێ دیار دبت ئهگهر ههمی بێته كۆمكرن كاچكهكێ ب تنێ ژی تژی ناكهت، بهلێ د گهل هندێ ژی ئهم چانتكێ هیڤییێن خۆ یێن بهرفرههـ پێڤه دهلاویسین!
ههر تشتهكێ مرۆڤ ژێ بتـرست دێ ژێ ڕهڤت و ل پشت خۆ هێلت، تشتهكێ ب تنێ تێ نهبت هندی تو پتـر ژێ بڕهڤی تو پتر خۆ نێزیك دكهی، ئهو ههر وههر یێ ل جهێ خۆ، وتو ههر وههر ب نك ڤه دچی، تشتهكێ ئهڤه ژ وێ ڕۆژێ وهره یا مرۆڤ تێدا ل ڤی عهردی بوویه مێڤان نه ناڤێ وی ونه ڕهنگێ وی نههاتییه گوهاڕتن.. وئهز دبێژم نوكه ههوه ههمییان زانی كو ئهو تشتێ ئهم ل ڤێرێ بهحس ژێ دكهین (قهبره)!
قهبر ئهگهر ب ئهزمان كهفتبا من باوهره ئهو حالێ مه مرۆڤان ئهوێن ئهم قـۆچانێ ل سهر دنیایێ دكهین وهسا دا مه تهصویر كهت وهكی كهرێ پهزی دهمێ بۆ سهربڕینێ دبهنه قهصابخانێ، و ل وی دهمێ ئهو سرایێ بۆ سهربڕینا خۆ دگرن هندهك ژ وان سهرا مستهكا ئالفی یان فڕهكا ئاڤێ قۆچانێ د گهل هندهكان دكهن، و ژ بیر دكهن كانێ بۆچی یان ژ بهر چ ئهو ل ڤی جهی هاتینه ئامادهكرن.
جارهكێ ئهگهر تو ل هنداڤ قهبرهكی یان كۆمهكا قهبران ڕاوهستی وپسیارێ ژێ بكهی: كانێ مال وحال؟ كانێ جوانی وحهسهب ونهسهب؟ كانێ هێز وحهشامهت؟
تو هزر دكهی دێ چ بهرسڤێ دهته ته؟
یا ژ من ڤه ئهو دێ بێژت: ئهڤ ڕهنگ وڕوییێن هوین كێشان وپیڤانێ پێ دكهن هندهك (تهصویرن) ئهز نانیاسم، چونكی هوین بێی وان دئێنه نك من، وئهڤه ڕۆژا ئهز ههیم ومن هوین نیاسین هێشتا من نهدیتییه كهسهك هاتبته نك من ههستییێن وی ژ زێڕی بن، یان عهضهلاتێن وی ژ ئاسنی بن، یان چهرمێ وی ژ ئاڤرمیشی بت، چو زهنگین نههاتینه نك من قاصهك د هناڤێن وی دا بت یان ڕوییێ وی ژ مهرمهری بت!
قهبر.. ئهگهر ل دهسپێكێ هاتبا نه ل دویماهییێ بهلكی وی مرۆڤ باش فێری (موساوات) ویهكسانییێ كربا وئهو تێ گههاندبان كو میر وفهقیر ژ تشتهكی یێن چێبووین ودێ بۆ تشتهكی زڤڕن.. ڤێجا چ مهعنا بۆ ڤێ جوداهییێ ههیه؟!
قهبر ب جیهانا خۆ یا بێ دهنگ ڤه دو جاران بهرێ مه ددهته یهكسانییێ، جارا ئێكێ ئهو بوو یا نوكه مه بهحس ژێ كری.. وجارا دووێ ئهوه دهمێ ئهو كهسهكی ژ ناڤ مرۆڤێن وی دڤهقهتینت ئهو وان -بۆ دهمهكی- ژ خۆشی وشهههواتێن رحێن وان ژی دڤهقهتینت ووان د خهم وكۆڤانان دا وهكی ئێك لێ دكهت، بـــهرێ خــــۆ بــدێ ههر مرییهك دهمێ د قهبری دا دئێته داهێلان، بلا ئهو د چاڤێن خهلكی دا چهند یێ نزم بت یان چهند یێ بلند بت، ههمی جوداهییێن ئینسانی د ناڤبهرا ساخان دا دئێنه لادان، زمان دبته زمانێ ڕۆندك ونالین ودلكوزرینێ.. ئهڤهیه ههمی سهرمالـێ وان.
بوخاری ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: خودێ دبێژت: (ما لعبدی المؤمن عندی جزاء إذا قبضت صفیه من أهل الدنیا ثم احتسبه إلا الجنة ـ عهبدێ من یێ خودان باوهر ئهگهر من رحا خۆشتڤییێ وی ژ خـــهلكێ دنیایێ ستاند ووی بۆ خۆ ب خێر حسێب كر جزایهك ل نك من نینه ژ بهحهشتێ پـێـڤهتر).
ئێك ژ مهزنتـرین موصیبهتان یێن د دنیایێ دا دئێنه سهرێ مرۆڤی ئهوه رحا خـــۆشتڤییهكێ مرۆڤی بێته ستاندن، و ژ ڤـــێ دنیایێ وهغهر بكهت، لهو صهبرا ل سهر ڤێ موصیبهتێ ژی گهلهك یا مهزنه، ب تایبهتی ل دهسپێكا هاتنا ڤێ موصیبهتێ، وههر ژ بهر ڤێ چهندێ جزایێ صهبرا ل سهر ڤێ موصیبهتێ ژی گهلهك دێ یێ مهزن بت، د ڤێ حهدیسا قودسی یا بۆری دا خودایێ مهزن بۆ مه ئاشكهرا دكهت كو عهبد ئــهگــهر یێ خودان باوهر بت، وصهبرێ ل سهر موصیبهتا ژ ڤی ڕهنگی بكهت، وباوهرییا وی ب خودێ ئێكا هند ژێ چێ بكهت كو ئهو ڤێ موصیبهتێ بۆ خۆ ب خێر حسێب بكهت، ڕۆژا قیامهتێ جزایێ وی دێ بهحهشت بت.
وتشتێ ژ ههمییێ مهزنتـر یێ كو دڤێت مرۆڤ صهبرا خۆ پێ بینت دهمێ موصیبهتا مرنا خۆشتڤییهكی ب سهر مرۆڤی دا دئێت ئهوه مرۆڤ بزانت ئهڤ خۆشتڤییێ هه وهكی مه ههمییان وههر تشتهكێ ههی ملكێ خودێ بوو، وی ئهو دا بوو، وئێمانهتێ وی بوو ل نك مه، وخودانێ ئێمانهتی ههر جارهكا بڤێت حهقێ ههی ئێمانهتێ خۆ بزڤڕینت، و ژ بهر ڤێ چهندێ قورئان بهرێ مه ددهته هندێ كو چی گاڤا موصیبهتهك ب سهرێ مه هات، ب تایبهتی موصیبهتا مرۆڤهكێ مه یێ نێزیك، ئێكهمین ئاخفتنا ئهم دبێژین، ئهو بت ئهم بێژین: (إنا لله وإنا إلیه راجعون ـ ئهم ملكێ خودێینه، وئهم دێ زڤڕینه نك وی) مهعنا: مادهم ئهم ملكێ وینه، وئهم ههر دێ زڤڕینه نك وی، چ زوی چ درهنگ، نه ژ عهقلییه دهمـێ مرۆڤ دبینت ئێك ژ مه زویتـر بزڤڕته نك خودانێ خۆ یێ ژ ڕاستی.. خۆ تهنگاڤ بكهت یان نهرازی بكهت.
ئیمام مالك ژ زانایێ تابعییان یێ مهزن (قاسـمـێ كوڕێ موحهممهدێ كوڕێ ئهبووبهكری) ڤهدگوهێزت، دبێژت: جارهكێ دهمێ ژنكهكا من مری (موحهممهدێ كوڕێ كهعبێ قورهضی) هات تهعزیــیـــا مـن بكهت (وبۆ زانین ئهڤ موحهممهده ژ صهحابییێن پێغهمبهری بوو سلاڤ لـێ بن)، گۆت: وی گۆته من:
د ناڤ بهنی ئسرائیلییان دا زهلامهكێ زانا وعیبادهتكهر وتێگههشتی هـهبوو، ژنكهكا وی ههبوو، وی گهلهك حهز ژێ دكر وكهیف پێ دهات، جارهكێ ژنكا وی مر، ئینا ئهو گهلهك پۆسیده بوو، وسهرا وێ ب خهم وكۆڤان كهفت، حهتا گههشته وێ دهرهجێ ئهو چوو د مال دا ودهرگههـ ل خۆ گرت، وخۆ ژ خهلكی ڤهشارت دا ئهو كهسێ نهبینت، وكهس وی نهبینت.
ژنكهكێ سوحبهتا وی گوهـ لـێ، ڕابوو چوو نك وگۆته وان كهسێن ل بهر دهری: من دڤێت فلان زانای ببینم دا پسیارهكێ ژێ بكهم، وان گۆت: تو نهشێی وی ببینی چونكی ئهو ناهێلت كهس وی ببینت، ژنك ما ل بهر دهری وگۆت: ئهز ژ ڤێرێ ناچم حهتا وی نهبینم.
ئینا مرۆڤهك چوو ژۆر ومهسهلا وێ بۆ وی زانای ڤهگێڕا، وگۆتێ: ئهو یا دبێژت: ئهز ژ ڤێرێ ناچم حهتا پسیارا خۆ ژێ نهكهم، زانای دهستویرییا وێ دا، گاڤا ژنك چـــوویــــه نـــك گۆتێ: ئهزا هاتیم پسیارهكێ ژ ته بكهم، گۆتێ: بێژه، چ پسیاره؟
ژنكێ گۆت: من هندهك زێڕ ژ جیرانهكا خۆ وهرگرت ئێمانهت، دا بكهمه بهر خۆ، پشتی دهمهكی وان هنارته زێڕێ خۆ، ئهرێ ئهز زێڕێ وان لـێ بزڤڕینم یان نه؟
زانای گۆتێ: ئهرێ ب خودێ دڤێت لـێ بزڤڕینی.
ژنكێ گۆتێ: بهلـێ ئهڤه دهمهكه ئهو زێڕ ل نك من؟
زانای گۆت: ئهها ژ خۆ فهرتر بوو تــــو لێ بزڤڕینی مادهم ئهڤه دهمهكه ئـــهو ل نك ته.
ژنكێ گۆتێ: خودێ رهحمێ ب ته ببهت، پا پا چاوا تو هنده كۆڤاندار بووی ل ســـهر وی ئیمانهتێ خودێ دایه ف ته پاشی ژ ته وهرگرتی، وئهو ژ ته حهقـتـر ب وی ئێمانهتی؟
گاڤا ڤی زانایی گوهـ ل گۆتنا ژنكێ بووی، وی زانی ئهو چ حاله ئهو كهفتییێ، ئینا وی مفا بۆ خۆ ژ گۆتنا وێ وهرگرت و ژ وی حالی دهركهفت.
ئهڤه ئێك ژ وان سهرهاتییێن مللهتێن بۆرین بوو، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بۆ صهحابییێن خۆ ڤهگێڕا بوو، وئهو باش تێگههشت بوون:
جارهكێ كوڕهكێ (موعاذێ كوڕێ جهبهلی) كهفته بهر سهكهراتێ هندهك ههڤالێن وی حازر بوون، ئهو نهشیانه چاڤێن خۆ ووان كره گری، ودهنگێ گرییا ئـێـك ژ وان بلند بـوو، مـوعـاذ لـێ زڤـڕی وگۆتێ: هش به، ئهز ب خودێ مه كو خودێ رازیبوونا من ل سهر ڤێ چهندێ ببینت ل نك من خۆشتڤیتـره ژ وێ ههمی جهادا من كری..
مهعنا: خێرا صهبرا ل سهر موصیبهتا مرنا خۆشتڤییهكی -ب دیتنا ڤی صهحابی- مهزنتـره ژ وێ ههمی جیهادا وی د گهل پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- وپشتی وی ژی كری.
بۆچی؟ چونكی جزایێ وێ بهحهشته، وهكی د و حهدیسا قودسی دا هاتی یا مه ل دهسپێكێ ڤهگێڕای.
•تێبینى
هـــژمـــارا مـــهزنـتر یا بابهتێن ڤێ پهرتۆكێ ب دهسكارى ڤه ژ چهند ژێدهرهكان یێن هاتینه وهرگێڕان، دا وهك بهرنامه ل سهر شاشا تهلهفزیوونێ بێنه پێشكێشكرن، وهندهك ژ وان هاتبوونه پێشكێشكرن، وهندهك ژى هاتبوونه ڕاگرتن! وچونكى ناڤێن وان ژێدهران یێن من ئهو بابهت ژێ وهرگرتین ل وى دهمى من قهید نهكربوون، وئهو نوكه ل بیرا من نینن و ل بهر دهستێ من نینن، من ل چهند جهان ئیشارهت پێ نهدایه، لهو ئهز داخوازا لێبۆرینێ ژ خودانێن وان نڤیسینان ههر وهسا خواندهڤانان ژى دكهم.
