دەستنڤێژ ب چ دكەڤت
و ب چ ناكەڤت ؟
ئەو تشتێن دەسنڤێژ پێ دكەڤت ئەڤەنە :
1 ـ هاتنا هەر تشتەكێ هەبت ژ ڕێكا عەدەتی یا دەسنڤێژا ستویرا یان زراڤ تێڕا دئێت .
2 ـ نڤستنا كویر .
3 ـ دەستكرنا عەورەتی .
4 ـ نەمانا عەقلی ژ بەر هەر ئەگەرەكا هەبت .
وهندەك تشت هەنە دەسنڤێژ پێ ناكەڤت هەر چەندە وەسا یا بەلاڤە ل نك گەلەك كەسان كو دەسنڤێژ پێ دكەڤت ، ژ وان تشتان :
دەستكرن د ناڤبەرا ژن ومێران دا ، دل ڕابوون ، هاتنا خوینێ ژ لەشی ژبلی جهێ دەسنڤێژا ستویر وزراڤ .
بانگ
بانگدان ئێك ژ وان ( شەعائرانە ) یێن ئیسلامێ بۆ موسلمانی داناین ئەگەر هات ودەمێ نڤێژا فەرض هات ، وهندەك زانا دبێژن : بانگدان تشتەكێ واجبە وهندەكێن دی دبێژن : ئەو سوننەتەكا ( موئەككەدە ) ، وتشتێ كو مە دڤێت ئەم ل ڤێرێ بەحس ژێ بكەین ئەوە :
سوننەتە بۆ مرۆڤێ موسلمان ـ چ ژن بت چ مێر ـ گاڤا گوهــ ل بانگی بۆ ئەو ژی وەكی ( موئەززنی ) بێژت ، ب تنێ هنگی تێ نەبت گاڤا ئەوی گۆت : ( حي علی الصلاة) و ( حي علی الفلاح ) ، هنگی ئەو دێ بێژت : ( لا حول ولا قوة إلا بالله ) ، وپشتی بانگی یا سوننەت ئەوە مرۆڤ ( صلاوەتان ) بدەتە سەر پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ پاشی بێژت : (اللهم ربَّ هذه الدعوةِ التامةِ والصلاةِ القائمةِ آتِ محمداً الوسيلةَ والفضيلةَ وابعثه مقاماً محموداً الذي وعدته ) ئەوێ ڤێ چەندێ بكەت د حەدیسان دا هاتییە : پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دبێژت : ل ڕۆژا قیامەتێ مەهدەرا من دێ بۆ وی حەلال بت .
ویا باشە پشتی بانگی وبەری قامەتێ مرۆڤ گەلەك دوعایان بكەت ، چونكی ئەو ژ وان دەمانە یێن دوعا تێدا قەبویل دبن .
وهندەك خەلەتی یێن هەین پـەیــوەنــدی ب بـانـگی ڤە هەیە ل ڤێرێ ئەم ب كورتی دێ ئیشارەتێ دەینە هندەك ژ وان :
1 ـ هندەك هزر دكەن بانگ بەس ل مزگەفتێ دئێتەدان ، وئەو ب خۆ تشتەكێ ئاشكەرایە د شریعەتی دا كو دورستە بۆ مرۆڤێ موسلمان ، بەلكی سوننەتە ژی هەر جهەكێ ئەو لێ بت ونڤێژ ببت ، ئەگەر خۆ ل چۆلی بت ویێ ب تنێ ژی بت ئەو بانگ بدەت ، ئەحمەد وئەبوو داوود ونەسائی ژ عوقبەیێ كوڕێ عامری ڤەدگوهێزن ، دبێژت: من گوه ل پـێـغـەمبەری بوو ـ سلاڤ لـێ بن ـ دگۆت : [ خودایێ تە ژ وی شڤانی عەجێبگرتی دبت ئەوێ ل بەتەنا چیای بانگ ددەت ونڤێژێ دكەت ، خودێ دبێژت : بەرێ خۆ بدەنە ڤی عەبدێ من یێ بانگ ددەت وقامەتێ دگرت ژ من دترست ! من گونەهێن عەبدێ خۆ بۆ وی ژێبـرن ، وئەز دێ وی بەمە بەحەشتێ ] .
2 ـ ئـەو ڕەنـگـێ بانـگ پـێ دئـێـتـە دان ڕەنگەكێ ( تەوقیفی ) یە ونە یێ ( ئجتهادی ) یە ، یەعنی : بانگ دڤێت ب وان پەیڤا بێـتەدان یێن ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لێ بن ـ هاتینە ریوایەتكرن ، وبۆ مە چێ نابت ئەم ژ نك خۆ تشتەكی ل بانگی زێدە بكەین ، ئەگەر خۆ ئەو تشتێ ئەم زێدە دكەین تشتەكێ دورست و ب خێر ژی بت ، وئەو ڕەنگێ ژ پێـغـەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ هاتییە ڤەگوهاستـن وەكی د كتێبێن حەدیسێ دا هاتی ئەڤەیە : ( الله أكبر ) چار جاران ، ( اشهد أن لا إلە إلا الله ) دو جاران ، ( أشهد أن محمداً رسول الله ) دو جاران ، ( حي علی الصلاة ) دو جاران، ( حي علی الفلاح ) دو جـاران ، ( الله أكبر ) دو جاران ، ( لا إلە إلا الله ) جارەكێ ، و د بانگێ سپێدێ دا پشتی ( حي علی الفلاح ) دو جاران ( الصلاة خیر من النوم ) دئێتە گۆتن ، ب ڤی ڕەنگی بلالی ل سەر دەمێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ بانگ ددا ، وهەر كەسەكێ تشتەكێ دی بەری بانگی یان پشتی بانگی ل بانگی زێدە كەت ، ئەو وی موخالەفا ڕێكا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ كر ، وكارێ وی یێ خەلەتە و ژێ نائێتە قەبویلكرن .
3 ـ بەری نـوكــە مــە دیار كربوو كو سوننەتە بۆ وی مرۆڤێ گوهــ ل بانگی دبت صلاوەتان بدەتە سەر پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ووێ دوعایێ بێژت یا مەشهوور ( اللهم رب هذه الدعوة .. ) وئەڤ چەندە گەلەك یا ب خێرە ، بەلـێ ئەم دبینن بارا پتـر ژ خەلكی ڤێ دوعایێ دبێژن ، بەلـێ صلاوەتان ژ بیـر دكەن ، وئـەڤـە خەلەتە ، دڤێت ئەم خۆ لـێ هشیار كەین وڤێ خێرێ ژ دەست خۆ نەكەین .
4 ـ گەلەك ( موئەززن ) یێن هەین دەمێ بانگ ددەن دەنگێ خۆ ڤەدلەرزینن ووەكی ستـرانا لێ دكەن ، ل نك وان ئەوە دێ ب ڤێ چەندێ دەنگێ خۆ خۆش كەن ، وهندەكان دێ بینی ( مەددان ) هند درێژ دكەن، دا لەحن بێت ، كو ژ مەعنایێ دبەتە دەرێ ، ئەڤە خەلەتە .
5 ـ نەدانا جابا بانگی ژ لایێ گەلەك كەسان ڤە ، ژ وان خەلەتییانە یێن زێدە د ناڤ مە دا دبەلاڤ ، دی بینی بانگ یێ دئێتە دان ومرۆڤەك ب سوحبەتێ ڤە یێ موژیلە ، وهەر خۆ تێ ناگەهینت كو بانگ یێ دئێتەدان ، سوننەتەكا گەلەكا ب خێرە دەمێ مرۆڤی گوهــ ل بانگی دبت مرۆڤ ژی وەكی ( موئەززنی ) بێژت ، خۆ ئەگەر قورئانێ بخوینت یا باش ئەوە خواندنا خۆ ڕاوەستینت وجابا بانگی بدەت ، چونكی خێرا جابدانا بانگی گەلەكە .
ومرۆڤێ گوهــ ل بانگی ببت وچو عوزرێن شەرعی نەبن دڤێت قەستا مزگەفتێ بكەت ونڤێژا خۆ ب جماعەت د گەل ئیمامی بكەت ، و ل دۆر چوونا مزگەفتێ بۆ كرنا نڤێژێ ب جـماعەت ، فقهزانێن موسلمان سێ بۆچوون هەنە ، هندەك دبێژن : چوونا جـماعەتێ سوننەتەكا موئەككەدە ، وهندەك دبێژن : ئەو ( فرض كفایە ) یە ، ئەگەر هندەك بچنێ گونەهــ ل سەر هەمییان ڕادبت وئەگەر كەس نەچوویێ هەمی دێ دگونەهكار بن ، وهندەك دبێژن : چوونا جـماعەتێ واجبە ویێ بێ عوزر نەچتە نڤێژێ یێ گونەهكارە ، وئەڤە د ناڤبەرا خۆ دا ل سەر دو بۆچوونا ژێكڤە دبن ، هندەك دبێژن : ئەوێ گوهــ ل بانگی ببت و ژ قەستا نەچتە جـماعەتێ نڤێژا وی نە یا قەبویلە ، وەكی ظاهری دبێژن ، وهندەك وەكی ئیمام ئەحمەدی دبێژن : نڤێژا وی یا قەبویلە بەلـێ ئەو یێ گونەهكارە ، وئەگەر مرۆڤ بەرێ خۆ بدەتە حەدیسان وكارێ صەحابییان دێ بینت كو ئەڤ بۆچوونا ئیمام ئەحمەدی ژ هەمی بۆچوونێن دی یا نێزیكتـرە بۆ حەقییێ ، یەعنی : چوونا مزگەفتێ بۆ كرنا نڤێژا ب جـماعەت واجبە ، ویێ بێ عوزر خۆ ژ جـماعەتێ بدەتە پاش دێ یێ گونەهكار بت ، بەلـێ مەعنا ڤێ ئەو نینە نڤێژا وی قەبویل نابت وەكی هندەك دبێژن ، چونكی جـماعەت نە شەرتەكە ژ شەرتێن نڤێژێ .
و ل دۆر خێرا چوونا مزگەفتێ بۆ نڤێژا ب جماعەت بوخاری وموسلم ژ ئەبو هوریرەی ڤەدگوهێزن ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ دگۆت : [ نڤێژا مرۆڤی ب جـمـاعـەت بیست وپێنج جاران ب خێرترە ژ نڤێژا وی ل مالا وی یان ل دكانا وی ، وئەڤە ژ بەر هندێ یە چونكی ئەگەر وی دەسنڤێژا خۆ باش گرت پاشی قەستا مزگەفتێ كر و ژ بەر نڤێژێ بچت نە ژ بەر تشتەكێ دی ، هەر پێگاڤەكا ئەو بهاڤێت دەرەجەیەكێ ئەو دێ بلند بت ، وگونەهەك دێ ژێ وەریێت ، ڤێجا ئەگەر وی نڤێژ كر ملیاكەت دێ دوعایان بۆ وی كەن هندی ئەو ل جهێ نڤێژا خۆ بمینت ، دبێژن : یا رەببی ڕەحـمێ پێ ببە ، وهندی ئێك ژ هەوە ل هیڤییا نڤێژێ بت هەر وەكی ئەو د نڤێژێ دا ] .
وئیمام موسلم ژ ئەبوو هوریرەی ڤەدگوهێزت دبێژت : زەلامەكێ كۆرە هاتە نك پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتێ : من كەس نینە دەستێ من بگرت ومن بینتە مزگەفتێ ئەگەر تو دەستویرییێ بدەیە من ئەز نڤێژێ ل مال بكەم ، گۆتێ : بلا ، پاشی پێغەمبەری ـ سلاڤ لێ بن ـ گۆتێ : [ تە گوهــ ل بانگی دبت ؟ ] گـۆت : بـەلـێ ، گۆتێ : [ پا د جابا بانگی وەرە ] .
و ( ابن مسعود ) ی دگۆت : مە ـ یەعنی صەحابییان ـ نەددیت كەسەك خۆ ژ نڤێژا ب جـماعەت بدەتە پاش منافقەك تێ نەبت یان مرۆڤەكێ نساخ ، ومە ددیت ئێك ژ مە دهاتە نڤێژێ دو كەسان ملێن وی دگرتن .
وپسیارا زەلامەكی ژ ( ابن عباس ) ی هاتە كرن هەمی ڕۆژان یێ ب ڕۆژی یە و ب شەڤێ ژی ڕادبت نڤێژان دكەت ، بەلـێ نائێتە جـماعەت وخوتبان ؟ ( ابن عباس ) ی گۆت : ئەو یێ د ئاگری دا .
ژ بەر ڤێ چەندێ زانا دبێژن : چێ نابت مرۆڤێ موسلمان گوهێ بدەتە دایبابێن خۆ ئەگەر وان داخواز ژێ كر كو نەچتە نڤێژا ب جـماعەت ل مزگەفتێ وئەڤ كارێ وی ژ ( عقووقێ ) حسێب نابت .
وكرنا نڤێژێ ب جـماعەت ل مزگەفتێ واجبە ل سەر زەلامی ، وئەو زەلامێ ژ قەستا وبێی عوزرەكا شەرعی ( وەكـی : نساخـییـێ ، یان ترسا ژ ڕێكێ ، یان ل سەر خوارنێ بت ، وهتد ) نەچتە جماعەتێ دێ یێ گونەهكار بت ، ئەڤە ب نسبەت زەلامی ، بەلـێ بۆ ژنكێ : چوونا جماعەتێ ( خۆتبە بت یان نە ) دورستە ، بـەلێ نـە واجبە ، وئەگەر ئەو نڤێژێ ل مالا خۆ بكەت بۆ وێ ب خێرترە ، وهندەك شەرت یێن هەین حەتا چوونا ژنكێ بۆ مزگەفتێ یا دورست بت ، ژ وان شەرتان :
1 ـ وەلـییێ وێ دڤێت دەستویرییێ بدەتێ ، وئەگەر یا شویكری بت دڤێت زەلامێ وێ دەستویرییێ بدەتێ ، وئەگەر ئەو بێ دەستویرییا وان بچت دێ یا گونەهكار بت .
2 ـ ب چوونا وێ دڤێت چو گونەهان نە بۆ خۆ چێ كەت نە بۆ خەلكی ، یەعنی : بەرێ وێ نەمینتە ل زەلاما یێن بیانی وئێكا هند ژ خۆ چێ نەكەت كو بەرێ خەلكی بدەتە خۆ .
3 ـ ئەگەر ڕێك یا ئەمین نەبت ، وئەو بزانت دێ تووشی گونەهێ بت ، دڤێت نەچت ، وهنگی بۆ وەلـییێ وێ گونەهە دەستویرییێ بدەتێ كو بچتە مزگەفتێ .
و د هــەمــی حالەتان دا ، ئەگەر خـۆ چوونا وێ یا شەرعی ژی بت، یا ب خێرتر بۆ وێ ئەوە ئەو نڤێژێ ل مالا خۆ بكەت ، حەدیس دبێژت : [ لا تمنعوا نساءكم المساجد وبيوتهن خير لهن ـ هوین مەنعا ژنكێن خۆ ژ مزگەفتان نەكەن ومالێن وان بۆ وان ب خێرترن ] وەكی ئەبوو داوود ڤەدگوهێزت .
