سیاسهتا ئیسلامى
یان ئـیسلاما سـیـاسـی
پێشهكى:
وهكى ژ ناڤ ونیشانێ پهیڤا مه ئاشكهرا مه گـۆتـنـا مه ڤێ جارێ پهیوهندیكا ئێكسهر ب بابهتێ (ئیسلامێ) و (سیاسهتێ) ڤه ههیه، وئهو -ب هزرا من- دو بابهتێن گرنگن بۆ ڕهوشهنبیرێ مه ئهڤرۆ بێی بهرێخۆدان بۆ بیر وبۆچوونێن وى، چونكى ئهو ژ وان بابهتانه یێن دان وستاندن ل دۆر زێده یا گهرم.
و ل دویڤ وی عهدهتێ ژ زانایێن مه یێن بهرێ گههشتییه مه دهمێ ئێك ژ وان ڤیابا بهحسێ زانینهكێ یان بابهتهكی بكهت ل دهسپێكێ دا دهست دهته شرۆڤهكرنا ناڤ ونیشانێ بابهتی بۆ هندێ دا ههر ژ سهرى خواندهڤان یان گوهدار بزانت كانێ ئهو بابهتێ ئهو دێ خوینت یان گوهدارییێ بۆ كهت چیه.. ل دویڤ ڤی عهدهتی من دڤێت ل ســهرى ڕۆنكرنــهكـــێ بــدهمـــه ناڤ ونیشانێ بابهتێ خۆ بهری ب فرههی ب ناڤ دا بچم.
دهمێ ئهم دبێژین: (سیاسهتا ئیسلامی) مهعنا ئهم ڕهنگهكێ سیاسهتێ سالۆخ ددهین (وهصف دكهین) كو ئهو یا ئیسلامییه، و ژ ڤی (صفهت ومهوصووفى) بۆ مه ئاشكهرا دبت كو سیاسهتهكا دی ژی ههیه ژبلی ڤێ سیاسهتێ بهلێ نه ب ڤی سالۆخهتییه، یهعنى: نه سیاسهتهكا ئیسلامییه.. وپسیار ل ڤێرێ ئهڤهیه: ئهرێ سیاسهتهك ههیه بێژنێ: سیاسهتا ئیسلامی؟ یان ئهگهر ته بڤێت پسیارێ دهرنشیڤ بكه وبێژه: ئهرێ ئیسلامێ -وهك دینهكێ عهسمانی- تشتهك تێدا ههیه ئهم بێژینێ: سیاسهت؟
و ل ڤێرێیه ڕێ جودا دبن، وههڤڕكى گهرم دبت، وجهدهل دشاریێت.. و د گهرم گهرما ڤێ ههڤڕكییێ دا زاراڤهكێ (غهریب) ژ ڕوشهنبیرییا مه یا (ئیسلامی) دكهفته سهر ئهزمانان، وقهلهم پێ دگهڕیێن، وڕهنگهكێ (تهصنیفكرنا) خهلكی پێ دئێتهكرن ئهو ژى: (ئیسلاما سیاسییه)، ووهك ههر كهسهكێ زانا ب ئهزمانی دزانت ئهڤ (تهعبیره) هندێ دگههینت كو ڕهنگهكێ ئیسلامێ ههیه دبێژنێ: ئیسلاما سیاسی، ومهعنا وێ ئهوه دڤێت ڕهنگهكێ دی ژی یێ ئیسلامێ ههبت دورست بت ئهم بێژینێ: ئیسلاما نه یا سیاسی، وئهڤهیه (بیت القصید) -وهكى عهرهب دبـێـژن- وئـهوه ئـهو ئارمانجا ڤــهشـــارتـــی یا هــنـدهكان د پشت ب كارئینانا ڤى زاراڤێ غهریب ڕا ههى چ ب دهڤی بێژن یا نه! وههر چاوا بت ئهڤ زاراڤه پشتى كهفتییه (بازارا سیاسی) وكهفتییه سهر ئهزمانێ دو ڕهنگه (ئتجاهێن ههڤدژ) و (سیاسیێن ههڤڕك) بــــۆ تــشـتهكێ فـــــهر ل سهر ههر كهسهكێ خهمخور (ومهعنى) ب گازییا ئیسلامێ ب تایبهتى ژ زانایێن دینی گرنگییێ بدهنه ڤی بابهتی ووی بێخنه ژێر ڤهكۆلینێن بنهجهـ وڕهسهن، دا ڕهوشهنبیرێ موسلمان ب ڕۆناهی بدهته ڕێ..
ژ ئهڤا بۆری ئاشكهرا دبت كو مه دڤێت د ڤێ پهیڤا خۆ دا -ب كورتی- ڕۆناهییێ بدهینه سهر دو زاراڤان: (سیاسهتا ئیسلامی) و (ئیسلاما سیاسی) و (مهفهوومێ) وان ههر دووان، دا پشتى هنگی بۆ مه ئاشكهرا ببت كانێ كی ژ وان یێ (ئهصیله) وكی ژ وان یێ (دهخیله).. هیڤییا مه ئهوه ئهم بشێین سهری ژ وێ گرێكا ئالۆزا ببهینه دهر یا گهلهك دهمان دبته ئهگهرا هندێ ئهم ههمى كاغهزان د ناڤێك هل دكهین، وتهڕ وهشكان پێكڤه دسوژین!
دو پێناسهیین فهر:
وئهز ل ڤێرێ فهر دبینم بهری ب دورستی بچمه د ناڤ بابهتێ خۆ دا كو وان هـــهردو پــهیڤێن د ناڤ ونیشانێ بابهتی دا هاتین ب كورتی بدهمه ناسین، دا مهسهله ل بهر مه پتر یا ئاشكهرا، وئهو ههردو پهیڤ ئهڤهنه: (سیاسهت) و (ئیسلام).
سیاسهت -وهك زمان- ههر تشتهكه یێ ب كارئینانا وی مفایهكى بگههینته خودانی، یان زیانهكێ ژێ بدهته پاش، و ژ ڤێیه دهمێ ئهم دبێژینه وی كهسی یێ مهصلحهتا خۆ باش بزانت: ئهڤه یێ ب سیاسهته.. و د كتێبێن فقهزانێن مه یێن كهڤن دا سیاسهت پهیڤهكه بۆ وان ههمی ئهحكامان دئێته گۆتن یێن ب كارئینانا وان دبته ئهگهرا ب دهستڤه ئینانا پهرژهوهندیهكا گشتی بۆ جڤاكێ یان پاشڤهبرنا زیان وخرابییهكێ ژ وان، چ ئهڤ ئهحكامه ب دهلیلهكێ تایبهت هاتبنه بنهجهكرن یان ب ئجتهادێ، و چ وان پهیوهندی ب كاروبارێن دهولهتێ ڤه ههبت یان نه، وئهگهر ئهم بهرێ خۆ بدهینه توراثێ زانایێن خۆ دێ بینین وان گهلهك كتێب ل دۆر سیاسهتێ ب ڤێ مهعنایێ داناینه، وهكى: (السیاسة الشرعیة) یا (ابن تیمیه)ی، و (الجوهر النفیس فی سیاسة الرئیس) یا (محمد بن منصور)ی، و (سیاسهتنامه) یا (طووسی)، وگهلهكێن دى..
بهلێ د زهمانێ مه یێ نوكه دا پهیڤا (سیاسهتێ) ڕهنگه (تهخهصوصهك) وهرگرتییه، ههر چهنده گهلهك ژ ڕامانا خۆ یا ئهصلی دویر نهكهفتییه، وههر چهنده گهلهك پێناسهیێن ژێك جودا ئهڤرۆ بۆ سیاسهتێ دئێنه گۆتن بهلێ نێزیكه ههمى ل سهر هندێ كۆم ببن كو سیاسهت: (زانینا ههر تشتهكییه یێ پهیوهندی ب هۆنهرێ حوكمدارییا دهولهتێ وڕێڤهبرنا وێ ڤه ههى ژ لایێ ناڤخۆیی ڤه بت یان ژ لایێ دهرڤهیی)(مارسيل بريلو: (علم السیاسة) ترجمة محمد برجاوي، من منشورات عويدات، بيروت (ص 11).
یهعنی: دهمێ پهیڤا سیاسهت دهمێ نوكه دئێته ب كارئینان هزر ئێكسهر بۆ وان مهسهلان دچت یێن پهیوهندى ب سهروبهرێ ڕێڤهبرنا دهولهتێ ڤه ههى.
ئهڤه پهیڤا ئێكێ.. وپهیڤا دووێ ئیسلامه، وئیسلام -وهكی ئهم ههمی دزانین- ئهو (دینه) یێ خودایێ مهزن كیتابا خۆ یا دویماهییێ كو قورئانه، وپێغهمبهرێ خۆ یێ دویماهییێ كو موحهممهده -سلاڤ لێ بن- پێ هنارتی، وئهڤ دینه وهكى ژ ههردو ژێدهرێن وى یێن سهرهكی دئێته زانین بۆ هندێ ب تنێ نههاتییه دا پهیوهندییێ د ناڤبهرا مرۆڤی وخودایێ وى دا دورست بكهت، بهلكى ئهو یێ هاتی دا پهیوهندییێ د ناڤبهرا مرۆڤ ومرۆڤان ژى دا دورست بكهت، وئاشكهاترین دهلیل ل سهر ڤێ چهندێ قورئان ب خۆیه.. ههر كهسهكێ پیچهكێ ژی زمـانـێ عهرهبان بزانت وبهرێ خۆ بدهته قورئانێ دێ بینت ئهو یا پێكهاتییه ژ (بیر وباوهر، وعیبادهت، وئهخلاق، وموعامهلاتان)، ووهكى ئهم دزانین (بیر وباوهر وعیبادهت) د ناڤبهرا مرۆڤی وخودایێ وى دانه، و (ئهخلاق وموعامهلات) د ناڤبهرا مرۆڤی ومرۆڤان دانه.. وههر كهسهكێ ئیسلامێ ل سهر هندهك (دینێن) دی قیاس بكهت وبێژت: ئیسلام دینهكێ رووحییه وچو پهیوهندى ب ژین ودنیایا مرۆڤـی ڤـه نینه، دڤێت ئهو ب دههان ئایهتێن قورئانێ و ب سهدان حهدیسێن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بهاڤێژت، چونكى ئهو بهحسێ وان ئهحكامان دكهن یێن پهیوهندی ب ژیانا جڤاكى وئابۆری وسیاسی یا مرۆڤان ڤه ههی.
پسیارهك وئاڤڕهكا دیرۆكی:
وئهڤ تێگهها بهرفرههـ بۆ ئیسلامێ بهرێ مه ددهته هلێخستنا پسیارهكا (نوى دهركهفتى) یا كو ل سهر مه فهر ئهم ئاڤڕهكا ب لهز بدهینه سهر دیرۆكا خۆ، دا كاودانێن پهیدابوونا ڤێ پسیارێ ب دورستی ل بهر مه ئاشكهرا ببن.. وپسیار ئهڤهیه: ئهرێ ئیسلامێ -وهك دین- پهیوهندیهك ب سیاسهتێ ڤه ههیه؟ یان ژی بلا بێژین: ئهرێ تشهك ههیه ئهم بێژینێ: سیاسهتا ئیسلامى؟ یان ئیسلام ژى -وهكی هندهك دینێن دى- دینی ودنیایێ ژێك ڤهدكهت ودبێژت: دین یێ خودێیه ودنیا یا قهیصهرییه؟
ب ڕاستی ئهگهر ئهم ل كتێبێن زانایێن خۆ یێن حهتا بهری كێمتر ژ سهد سالان بزڤڕین ئهم چو دان وستاندنێ ل سهر ڤێ ڕهنگه پسیارێ وبهرسڤا وێ نابینین، ژ بهر ئهگهرهكێ (بهسیط) ئهو ژى ئهڤهیه: چونكى د ناڤ موسلمانان دا كهسهك نهبوو خۆ ب موسلمان بزانت و ل وێ باوهرێ بت كو ئیسلام دینهكه بۆ هندێ هاتییه دا كو لایێ مرۆڤی یێ رووحی ب تنێ دورست بكهت ووی چو پهیوهندی ب ڕێكخستنا لایێن ژینا مرۆڤى نینه.. ژ بهر كو وان ددیت ئیسلام ب ڕهنگهكێ (عهمهلى) -ژبلى یێ (نهظهری)- یا دین ودنیایا وان كهسان ب ڕێڤه دبهت یێن كو ل ژێر حوكمدارییا وێ ههین.
وئهگهر ئهم ل دیرۆكا ئیسلامێ بزڤڕین ههر ژ ڕۆژا ئێكێ یا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- تێدا گههشتییه مهدینێ ئهوا بوویه پایتهختا ئێكێ یا دهولهتا ئیسلامێ وى مهنصبێ دینی كو پێغهمبهرینییه، ویێ دنیهوى ژى كو مهزنییا دهولهتێیه، ژێك جودا نهكرن وههردو د دهستێ خۆ دا كۆمكرن، ووى صهحابیێن خۆ ژى ل سهر هندێ پهروهردهكرن كو ل ژێر شریعهتێ ئیسلامێ دین ودنیا ژێك جودا نابن، وكانێ چاوا ئیسلام عهقیده وعیبادهته وهسا ئهو شریعهت وسیاسهته ژى، ووهسا ئهو ئهخلاق وجڤاكه ژى، وزانین شارستانییه ژى، وئهو دینێ ئیسلام پێ هاتی د ناڤ بناخهیێن خۆ دا قواعدان بۆ هزركرنێ ددانت، وڕێكێ بۆ زانینێ دنهخشینت، وژینا مرۆڤان ل سهر ئاستێ كت وكۆمێ ڕێك دئێخت، سهروبهرێ خێزانێ دورست دكهت، وقانوونهكا (مهدهنی وجهزائی ودهولى وئهخلاقی وجڤاكی) ددانت..
وپشتى پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ژ دنیایێ وهغهر كری صهحابییێن وى ژى ئهوێن ب ڤی ڕهنگى د ئیسلامێ گههشتین ههر ب ڤی ڕهنگی ئیسلام نیشا جیلێن پشتی خۆ دا، ودهمێ وان مهزنهك بۆ خۆ دانای ناسناڤێ وى كره: (خهلیفه) ووهكى ئهم ههمی دزانین پهیڤا (خهلیفه) ڕامانا جێگرییێ دگههینت، جێگرێ كێ؟ یێ پێغهمبهری، یهعنی: ههر ژ ڕۆژا ئێكێ موسلمان وه تێگههشتن كو (مهزنێ دهولهتێ) مهنصبهكێ دینییه بهرى كو یێ دنیهوى بت، وئهوێ دگههته ڤی مهنصبی دڤێت كارێ خۆ بكهته ب كارئینانا وی شریعهتی یێ ئهو پێغهمبهر پێ هاتی یێ ئهو جێگرییا وى دكهت..
ل سهر ڤى بناخهیی و ل درێژییا وێ دیرۆكێ یا شریعهتێ ئیسلامێ تێدا حوكمدار موسلمانان چو ڕهنگێن زهلامان نهنیاسینه ناڤێ وان (زهلامێن دینی) بت، وهندهكێن دى ناڤێ وان (زهلامێن دنیایێ) بت، چونكى موسلمان ههمی دڤێت زهلامێن دینی بن، بهلێ.. مه زانایێن دینى ههبوون، ئهوێن د دینی دا ژ خهلكێ دى دشارهزاتر، بهلێ مهعنا وێ ئهو نهبوو وان ب تنێ ماف ههیه دینی بزانن یان كارى بۆ بكهن، ومهعنا وێ ئهو نهبوو ئهڤ زانایه خۆ د ناڤ ههر چار دیوارێن مزگهفتێ ڤه گرێدهن وبێژن: ئهم زهلامێن دینینه ومه چو پهیوهندى ب دنیایێ ڤه نینه..
وخۆ ل وان دهمێن كورت ژى یێن ئوممهت تێدا تووشى كهفتنان دبوو وهندهك كهس ژ دهرڤه دهاتن وحوكم ب تشتهكێ دى ژبلى شریعهتى لێ دكر، ئوممهتێ ههمییێ ئهڤ ڕهنگه حوكمه ب حوكمهكێ نهشهرعی دنیاسی، وباشترین نموونه ل سهر ڤێ چهندێ ئهو دهم بوو یێ (مهغوولییان) قانوونا خـــۆ ئهوا دگۆتنێ: (یاسق)(وپهیڤا (یاسا) ئهوا هندهك ئهڤرۆ ب كار دئینن بناخهیێ وێ ههر ژ ڤێ پهیڤێیه) ل سهر هــنـــدهك دهڤــهران ژ وهلاتێ موسلمانان ب كارئینای پشتى وان ئهو دهڤهر ئێخستینه بن دهستێ خۆ، وههر چهنده مهغوولییان پشهكهكا مهزن ژ وێ قانوونا خۆ ههر ژ ئیسلامێ وهرگرتبوو ژى، بهلێ چـونـكـى وان هندهك ژ قانوونێن خۆ یێن جاهلی ژى كربوونه د ناڤ دا موسلمانان ههمییان -زانایان وعامییان ژى- ئهو ب دهركهفتن ژ ئیسلامێ زانی، وحوكمێ وان ب حوكمهكێ شهرعی نهنیاسی..(ل دۆر ڤێ مهسهلێ بهرێ خۆ بده كتێبا (مجموع فتاوی ابن تیمیة) 9/290، دهمێ ئهو ب دهلیل ئاشكهرا دكهت كو ههر كهسهكێ ب حوكمێ (یاسق)ێ رازی ببت ئهو ژ شهریعهتێ خودێ وپێغهمبهرێ وى دهركهفت).
ئـهڤـه دیتنا وتێگههشتنا ئوممهتێ بوو بۆ ڤێ مهسهلێ وئێكهمین جار دهنگهكێ (نهشاز) د ناڤ ئوممهتا ئیسلامێ دا دهركهفتی و ب ئاشكهرایی گـۆتـی: ئیسلامێ وسیاسهتێ چـو د گهل ئێك نینه، یان ئیسلامێ چو سیاسهت تێدا نینه، دهنگێ ئێك ژ وان كهسان بوو یێن ژ زانایێن دینی دهاته هژمارتن و ژ دهرچوویێن ئهزههرێ ئهو ژى شێخ (عهلی عهبدررازق) بوو ئهوێ ل سالا 1344 مشهختی 1925 زایینی كتێبهك ب ناڤێ (الإسلام وأصول الحكم) بهلاڤكری وتێدا ڕاگههاندی كو ئیسلامێ چو پهیوهندی ب سیاسهتێ ڤه نینه، وكارێ دینی ب تنێ دورستكرنا پهیوهندییا مرۆڤییه ب خودێ ڤه، نه كو دانانا شێوه وسهر وبهرێ ب ڕێڤهبرنا ژینێ..
ودڤێت ژ بیر نهكهین كو ئهڤ كارێ وى سالهكێ پشتى وێ گوهۆڕینا مهزن بوو یا موصطهفا كهمالی ل توركی كرى دهمێ ل سهر وان شهرتان رازی بووى یێن سهرۆكێ وهفدا ئنگلیزی ل پهیمانا (لۆزان) هاڤێتینه بهر كو (لادانا خیلافهتێ بوو، وگوهاڕتنا شهریعهتى ب دستوورهكێ مهدهنی، ودهرێخستنا خهلیفهى ژ وهلاتی وبڕینا ههر پهیوهندییهكێ یا توركی ب ئیسلامێ ڤه گرێ بدهت) ئهڤ ههر چار شهرته یێن كو ب ناڤێ (شهرتێن كرووزن)ی دئێنه ب ناڤكرن(وكرووزن ناڤێ سهرۆكێ شاندا ئنگلیزی بوو ل پهیمانا لۆزانێ.. ڤێجا ب ڤێ چهندێ سهرێن داڤان ببینن! وبڕێنه: (الدولة العثمانیة عوامل النهوض وأسباب السقوط) یا د. علی محمد محمد الصلابی، پ 551).
وههر چاوا بت دهمێ ئهڤ كتێبا ناڤبۆرى هاتییه چاپكرن هژیانهكا مهزن ب مصرێ كهفت، وگهلهك زانایێن مهزن بهرهنگارییا ڤێ گازییێ كر وكتێب د رهددا وێ دا نڤیسین، ومـهســهلـه گههشته هـنـدێ ئــهزههرێ هنارته ب دویڤ وى ڕا ودان ستاندن د گهل وى ل سهر وان هزر وبیران كر یێن وى د كتێبا خۆ دا ئیناین، وبڕیار هاته دان (شههادا علمی) ئهوا ئهزههرێ دایێ ژێ بێته ستاندن، ووهزارهتا (حهقانێی) ژی ب (ئیجماعا دهنگان) بڕیار دا ئهو ژ قهضائا شهرعی بێته فهصلكرن..
وسوحبهتا من ل سهر ڤێ مهسهلێ نینه وهك دیرۆك، وكارێ من ئهو نینه ئهز ڤێ ڕویدانێ هلسهنگینم، ب تنێ من دڤێت ئهز تشتهكی ژ ڤێ ڕویدانێ وهرگرم ئهو ژى ئهوه ئوممهت ب زانا وعامی ڤه حهتا بهری حهشتێ سالان ژى یا بهرههڤ نهبوو ئێك د ناڤ وان دا ههبت ب ئهزمانێ وان ڤێ گازییا (نهشاز) بـهلاڤ بـكـهت، بــهلـێ ئێك پیدا بوو.. و ژ بهر گهلهك ئهگهران كو ڤـێـرێ نه جهێ هـژمارتـنـا وانه، ئهو ئێك بوونه دو وبوونه دههـ و د دهمـهكـێ گـهلـهكــێ كـورت دا بوونه هند گهلهك كو لایێ بهرانبهر بێته بێ دهنگرن ب تایبهتى پشتى ل پانی ودرێژییا وهلاتێن موسلمانان دهسههلات كهفتییه دهستێ وان دا یێن پشتهڤانییا ڤێ گازییا (نهشاز) دكهن و ب ناڤێ (قهومییهتێ) هندهك جاران، وهندهك جاران ژى ب ناڤێ (ئشتراكهتێ) یان (دیموقراطییهتێ) وگهلهك ناڤێن دی ڕێ ل وان دهنگان گرت ئهوێن دڤێن ئوممهتێ ل وێ ڕاستییێ هشیار بكهن ئهوا هزر وسێ سهد وچل سالان باوهری پێ ئیناى كو ئیسلام دین ودهولهته، عیبادهت وشهریعهته.. ویا ژ ههمییێ خرابتر ئهو بوو ڤان دهسههلاتان گهلهك جاران بزاڤ كر كو ب ئاگر وئاسنی ڤێ گازییێ چك بكهن..
و ل ڤێرێ ئهز بهحسێ دیرۆكا ڤێ ههڤڕكییێی ژى ناكهم، بهلێ من دڤێت بێژم د ئهنجامێ ڤێ ههڤڕكییێی دا هژماركا ڤهڕێژێن خراب پهیدا بوون ئێك ژ وان كو پهیوهندى ب بابهتێ مه یێ نوكه ڤه ههیه ئهو (ئتجاهێ سیاسی) بوو یێ نوكه ب ناڤێ (ئیسلاما سیاسى) دئێته ب ناڤكرن.
سیاسهتا ئیسلامی.. وهندهك روهنكرن:
وبهرى ئهز بهحسێ ئیسلام سیاسی بكهم وهك زاراڤ ووهك ئتجاهـ، من دڤێت هندهك روهنكرنێن سڤك بدهمه سهر بابهتێ سیاسهتا ئیسلامی، دا پشتى هنگی بشێین ب ساناهی جوداهییێ بێخینه ناڤبهرا (سیاسهتا ئیسلامی) و (ئیسلاما سیاسی).
و ل سهری دێ بـێـژین: چونكی سیاسهتا ئیسلامی، یان (نظاما سیاسی یا ئیسلامی) ل دهمێ مه یێ نوكه ل پترییا وهلاتێن موسلمانان ڕهنگهكێ تمام نائێته ب كارئینان، ژ بهر هندێ دبت ئهڤ زاراڤه حهتا حهددهكی ل بهر گهلهك ژ مه یێ غهریبه، وڕامانا وی یێ ئاشكهرا نینه، لهو پێتڤییه بهرى ههر تشتهكى ئهم ڕامانا ڤى زاراڤی بزانین، وبهرى نوكه مه ئاشكهرا كر كانێ (سیاسهت) چیه، و (ئیسلام) چیه، ونوكه ئهگهر ئهم ڤان ههردو پهیڤان بگههینینه ئێك دێ چ ڕامانێ گههینت.. سیاسهتا ئیسلامی یان نظاما سیاسی یا ئیسلامی وهكى فقهزانێن موسلمان ددهنه ناسین: ئهو كۆما ئهحكامانه یا ژ ڤهڕێژان وان ئهو دهزگههـ و (موئهسهسه) وڕێكخستن پهیدا دبن یێن پهیوهندى ب دهولهتا ئیسلامى ڤه ههى ژ لایێ دانانا دهولهتێ ڤه، و ب ڕێڤهبرن وپاراستنا وێ ڤه، و ب جهئینانا وێ بۆ وان ئارمانجان یێن ئهو بۆ هاتییه دانان(بڕێنه: (مقدمة فی فقه النظام السیاسی الإسلامی) یا (محمد بن شاكر الشریف)، پ 9).
و د نظاما سیاسی یا ئیسلامی دا ئهحكام -ب ڕهنگهكێ گشتى- ل سهر دو پشكان دئێنه لێكڤهكرن:
- پشكهكێ پهیوهندى ب (تهشریعێ) ڤه ههیه، یهعنی: دانانا شریعهتی، وهكـى: حهلالكرن وحـهرامكرنێ، دورستكرن ونهدورستكرنێ، چ د گۆتنان دا بت یان د كریاران دا بت.. وئهڤه مافێ خودێ ب تنێیه وكهسێ دی ژبلی وى مافێ دانانا تهشریعێ نینه، نه چو كهسان ونه چو كۆم ودهستهكان، وخۆ خهلیفهی ودهولهتێ ژى ئهڤ مافه نینه.
- وپشكا دى ئهوه یا چو پهیوهندى ب تهشریعێ ڤه نهههى، بهلكی پهیوهندى ب لایێ ڕێكخستن وتهرتیبا كارى ڤه ههیه، كو وێ ئارمانجێ ب جهـ بینت یا ئهو ژ بهر هاتییه دانان، ودبت ئهڤه لایه ژ دهمهكی بۆ دهمهكى یان جههكى بۆ جههكى بێته گوهاڕتن، لهو نظاما سیاسی یا ئیسلامی چو قالبێن دهسنیشانكری بۆ ڤى لایێ نهدناینه، ومافێ دایه كهسێن بسپۆر ژ ئوممهتێ كو ئجتهادێ د ڤی لایى دا بكهن، ب وى شهرتی ئهڤ ئجتهادا وان دژی چو بناخهیێن شهرعی نهبت، ونموونه ل سهر ڤێ چهندێ ڕهنگێ دانانا خهلیفهیه.. وشكلێ ب ڕێڤهبرنا دهولهتێیه.
زانایێ مهزن (ابـن القیم) دبێژت: ((خـودایــێ مهزن ڕێكێن عهدالهتێ ونیشانێن وێ د ڕهنگهكێ ب تنێ دا كۆم نهكرینه، وڕێكێن دی ههمی یێن ئاشكهراتر ژ وێ ڕێكێ بهطال كرینه، بهلكی وى ب شریعهتێ خۆ دیاركرییه كو مهخسهدا وى ب جهئینانا حهقییێ وعهدالهتێیه وكو خهلك دادییێ ب كار بینن، ڤێجا ههر ڕێكهكا حهقی پێ بێته وهرگرتن ودادی پێ بێته زانین وخهلك پێ ڕاببن، دڤێت كار پێ بێتهكرن، وڕێك وشێوه هندهك ئهگهرن نه ژ بهر وان ب خۆ ئهو دئێنه وهرگرتن، بهلكى ژ بهر وان ئهنجامان یێن ب ڕێكا وان ب دهست مرۆڤى ڤه دئێن))(إعلام الموقعين (4/372)).
ودڤێت ژ بیرا مه نهچت كو (نظاما سیاسی) ب خۆ پشكهكه ژ گهلهك (نظامێن) ئیسلامی، وئهو نه ههمى ئیسلامه، ومرۆڤ حسێب نابت موسمانهكێ دورست وتمام حهتا باوهرییێ ب ههمى ئیسلامێ نهئینت، وئهوێ كوفرێ ب پشكهكێ ژ ئیسلامێ بكهت، ئـهگـهر ئــهو پـشــك چــهنـد یا بچویك ژى بت، ژ كافران دئێته هژمارتن، وئـهوێ كاری ب هندهك ئیسلامێ نهكهت ـ د گهل كو باوهرییێ پێ دئینت ژى ـ ئهو ژ گونههكاران دئێته هژمارتن و ب ڤێ چهندێ ئهو كافر نابت.. ئهڤێ مهسهلێ دێ ههوجه بینێ دهمێ بهحسێ لایهكی ژ هزرا پشتهڤانێن ئیسلاما سیاسی دكهین.
ئیسلاما سیاسی ودهسپێكا پهیدابوونێ:
وبهرى ئهز بهحسێ دهسپێكا پهیدابوونا ئیسلاما سیاسی بكهم بۆ بیرئینان من دڤێت دوباره بكهم كو ئهڤ زاراڤه ژ لایێ شهرعی ڤه زاراڤهكێ دورست نینه، وحهتا ژ لایێ پهیدابوونێ ژى ڤه -ب هزرا من- ئهو زاراڤهكه موسلمانان دهرنهئێخستییه(وزڤڕین ل ڤێ خالێ پشتى دهلیڤهیهكا دى دێ مه ههبت، ئهگهر خودێ خهز بكهت)، بهلێ ههر چاوا بـت وهك زاراڤــهكــێ هــهبـوون د مهیدانا مه یا ڕهوشهنبیری دا بۆ ههى ئهز دێ وى ب كارئینم.
بـۆرى د گـهل مــه كــو ل ناڤـهڕاستا سالێن بیستان ژ سهدسالا بیستێ یا زایینی ب ڕهنگهكێ رهسمی مراندنا خلافهتێ ژ لایێ مصطهفا كهمالى ڤه هاته ڕاگههاندن، ئهڤه ژ لایهكى ڤه.. و ژ لایهكێ دى ڤه هندهك دهنگێن غهریب ونهشاز ل ڤێرێ ووێـرا هه -ب تایبهتی ل وهلاتێ مصرێ- هاتنه بلندكرن كو چه نظامێن سیاسی د ئیسلامێ دا نینن، وئیسلام ژى وهكى دینێن دى دڤێت ب تنێ مایێ خۆ د لایێ مرۆڤی یێ رووحی دا بكهت، ولایێ ڕهنگێ ب ڕێڤهبرنا ژیانێ ئهو تشتهكه ئهم ب كهیفا خۆ دێ بۆ خۆ نهخشینین، و ژ گهلهك لایان ڤه ژ دهرڤهى جیهانا ئیسلامی پشتهڤانی ل ڤێ گازییێ هاتهكرن، وخودانێن ڤێ گازییێ هاتنه پێش ئێخستن و ب سهرئێخستن ژى، وڕێ بۆ وان هاتهدان ئهو ب هـهر ڕهنگهكێ دلێ وان دخـوازت لایێ بهرانبهر بێ دهنگ بكهن، و د گهل وێ ههمی توندییا وان ب كار ئیناى ئهو نهشیان ڕایا گشتی یا ئیسلامی وكهسێن خهمخۆر ژ زانینێن شهرعی قانع بكهن كو ئیسلام دینهكه سیاسهت تێدا نینه، لهو گازى ژ گهلهك لایان هاتنه بلندكرن كو تێگههشتنهكا دورست بۆ ئیسلامێ ههبت، وقیاسا ئیسلامێ ل سهر وان دینان نهئێتهكرن یێن ڤالا ژ تهشریعی ودوژمن بۆ زانینێ، و ل سهرى ئهڤ گازییه ژ لایێ هندهك زانایێن دینی ڤه هاته بلندكرن، وهكى: (محمد رشید رضا ومحب الدین الخطیب) وهژمارهكا دی، وپشتى ژیانا سیاسی ل هندهك جهـ ووهلاتێن موسلمانان دایه ڕێ، ومۆدێلا دورستكرنا حزبێن سیاسی بهلاڤبووى، هندهك كهسێن جحێل یێن خهما ئیسلامێ د دلی دا ههى ئهگهر چ د دینى دا دزانا ومهلهڤان نهبن ژى، ڤییا چاڤ ل خهلكێ دى بكهن وئهو ژى هندهك حزبێن سیاسی بهلێ ل سهر بناخهیێ سیاسهتا ئیسلامی -وهكى وان هزركرى- ئاڤاكهن، وههر وان ڕێ وشێوهیان ب كار بینن یێن حزبێن دى ب كاردئینن، وهزرا وان ئهو بوو ئهو ب ڤى كارێ خۆ دێ شێن بهڕهڤانییێ ژ دینى كهن، وبهرگرییا هێڕشا بێ دینییێ كهن ئهوا گهلهك لایان پشكداری تێدا دكر، وئێكهمین كهس د ڤى مهجالی دا هاتییه نیاسین (حسن البنا) بوو ئهوێ ل سالا 1928 زایینی -دهمێ ژیێ وى 22 سال- كۆما (الإخوان المسلمون) دامهزراندی(ومه نه ل بهره ل ڤێرێ بهحسێ (حسن البنا)ى وكۆما وی ب بهرفرههی بكهین؛ چونكى ئهڤ چهنده مه د نامیلكا خۆ دا (ئیخوان د تهرازیێ دا) كریه)، و ب ڤێ چهندێ ئهو هاته هژمارتن ئێكهمین كهس حزبهكا سیاسی یا ئیسلامی چێكری، وكۆما وى هاته هژمارتن ئێكهمین حزب ب ناڤێ ئیسلامێ دهست دایه كارى(ومل ب مل د گهل كۆما ئیخوانان كـۆمــهلا (زانایێن موسلمانان) ئـــهوا (عبد الحمید بن بادیس)ی ل جـزائـیـرێ ل سالا 1920 دانای كهفـتـبـوو كاری، بهلێ چونكى وى كۆمهلا خۆ ل سالا 1930 ب ڕهنگهكێ رهسمی ڕاگههاند ئهو نائێته هژمارتن ئێكهمین (حزبا ئیسلامی)).
و ب ڤێ چهندێ كارێ حزبی (یێ ئیسلامی) د مهیدانا سیاسی دا بوو تشتهكێ ههبون بۆ ههى، و ژ گهلهك لایان ڤه هزر بۆ هاتهكرن، هندهكان كهیف پێ هات ودیعات بۆ كر وپشتهڤانی لێ كر، وهندهكان كهرب ژێ ڤهبوون ونهیارهتییا وى كر، وهكى ههر تشهكێ نوى دهردكهڤت.. ومن نهڤێت ب ناڤ ڤێ دیرۆكێ ڤه بچم وهلسهنگاندنا ڤان دیتنێن ژێك جودا بكهم؛ چونكی كارێ من ل ڤێرێ ب تنێ ئیشارهت دانه بۆ دهسپێكا پهیدابوونا كارێ سیاسی یێ ئیسلامی (یێ ڕێكخستی).
ئیخوان وهكی ههر حزبهكا سیاسی یا نوى دهركهڤت هاتنه د مهیدانا سیاسی دا، وئهو ژى وهكى ههر حزبهكێ (پهیرهو وپروگرام) وبوونه خودان سیاسهتهكا ئاڤاكری ل سهر هندهك بنهمایێن (ستراتیجی) ویێن (مهرحهلی) ژى، وئارمانجا وان بوو ئهو هژمارا ئهندامێن خۆ زێده بكهن، دا دهمێ ململانێ د گهل حزبێن دى دكهن وقهستا صندووقێن دهنگدانێ دكهن دهست ڤالا نهزڤڕن.. وئهو بوو ل سالا 1942 (حسن البنا)ی بڕیار دا خۆ بۆ پهرلهمانی بهربژێر بكهت، بهلێ (مصطهفا نهحاس)ى -كو سهرۆك وهزیر بوو- گهف لێ كرن كو ئهگهر ئهو خۆ ژ هلبژارتنا ڤهنهكێشت ئهو دێ دربهكێ دژوار دانته كۆما وى، ئینا ئهو نهچار بوو خۆ ڤهكێشا، وپشتى هنگی ب دو سالان وى جارهكا دى خۆ بهربژێركر بهلێ هند دهنگ نهبرن كو بگههه پهرلهمانی؛ چونكى (تهزویر) د دهنگان دا هاتهكرن وهكی ئیخوان ههر جار دبێژن!
ل سالا 1948 حوكمهتێ ژ بهر چهند ئهگهران بڕیار دا كۆما ئیخوانان بێته حهلكرن، وگهلهك ژ ئهندامێن وان هاتنهگرتن، ئینا ئێك ژ ئهندامێن (جیهازێ تایبهت) كو جیهازێ عهسكهرى یێ نهێنی بوو یێ ئیخوانان سهرۆكێ حوكمهتێ (محمود النقراشی) كوشت، وئهڤه ئێكهمین دیاردا كوشتنا سیاسی بوو ڕویدای، وهـهر چـهنـده (حـسن البنـا)ی ب ئاشكهرایى بهرائهتا خۆ ژ ڤی كارى دا ونهرازیبوونا خۆ ل سهر دیاركر، بهلێ حوكمهت ب ڤێ چهندێ ژێ رازی نهبوو، وچهند ههیڤهكان پشتى هنگی ب ڕهنگهكێ نه ژ ههژى (حسن البنا) كوشت.
وڤان ڕویدانان ئهڤ حزبه تووشی گهلهك ئاستهنگ وهلنگڤتن وگرفتاری هژیانان كر، و د هندهك ژ ڤان هژیانان دا ئهو تووشی پارچهبوون و ژ بهرێك چوونێ بوو، وهژمارهكا كۆم ودهستهكێن دى ژێ پهیدا بوون (تهبهنییا) هندهك سیاسهتێن دى یێن جودا جودا كرن..
ئیشكالیاتێن ناڤی:
وهكــى بـــۆ مــه دیـار بووى مۆدێلا دهركهفتنا حزبێن سیاسی ل وهلاتێن موسلمانان ل ڤان سهدسالێن دویماهییێ پهیدا بوو، و ل سهری ناڤێ (جهمعیهت یان ئتتحاد) ل سهر هاتــنــه دانان، پاشی نــاڤــێ (حـــزب) بـــۆ هــاتــه گۆتن، ههر وهسا بۆ مه دیار بوو كو ل دویماهییا سالێن بیستێ ژ سهدسالا بۆرى ئێكهمین حزبا خۆ نیشا خهلكى داى كو ئهو ل ســهر بـنـاخهیێن ئیسلامێ یا هاتییه ئاڤاكرن، وئارمانجا وێ دانانا دهولهتا ئیسلامێیه -كو ئیخوان بوون- پهیدا بوو، وپشتى هنگی ب چهند سالان هندهك حزبێن دی یێن وهكى ئیخوانان ب ناڤێ ئیسلامێ ئاخفتین، ل مصرێ وگهلهك وهلاتێن دی ژى پهیدا بوون، وههر ئێكی ناڤهك بۆ خۆ هلبژارت، وههر حزبهكێ ژ ڤان حزبان خهططهكێ تایبهت بۆ خۆ دانا، هندهكان خهططێ وان یێ توند ودژوار بوو، هندهكان دهست دا كافركرنا خهلكى، وهندهكان ڕێكهكا ناڤنجی دا بهر خۆ، وهندهكان نهرمییهكا زێده ب كارئینا ئهگهر خۆ ئهڤ نهرمییه ل سهر حسێبا پێلێدانا بناخهیێن دینی ژى بت..
وههر چاوا بت ئهڤ ههمی (ئتجاهه) وبۆ دهمهكی ب ناڤێ (ئهحزابێن دینی) هاتنه ناسین، وئهڤ ناڤه ئهگهر چ د هندهك حالهتێن تایبهت دا یێ ڕاستگۆ نابت ژى بهلێ ژ لایێ دیرۆكی ڤه یێ غهریب نینه ل بهر دیرۆكا مه؛ چونكى ل درێژییا دیرۆكا ئیسلامی گهلهك كۆم ودهستهكێن (مونحهرف) ژى پهیدا بووینه و ب ناڤێ (دهستهكێن ئیسلامی) هاتینه ب ناڤكرن، وههچییێ كتێبا (مقالات الإسلامیین) یا (أبو الحسن الأشعری) بخوینت ئهڤ گۆتنا مه باش دێ بۆ وى ئاشكهرا بت.. بهلێ ل ڤان دویماهییان ئهم دبینین ل ئاستهكێ بهرفرههـ و ژ گهلهك لایان ڤه ناڤێ (ئیسلاما سیاسی) ل جهێ (حزبێن ئیسلامی) دئێته ب كارئینان، و ب ڕاستی ئهز گهلهك ل ڤێ مهسهلێ نهچوویمه:
مهسهلا دهرێخستنا ڤی ناڤی (یان زاراڤی) كانێ كی ئێكهمین كهس بوو ئهو دهرێخستی، وارمانجا وی ژێ چ بوو، بهلێ تشتێ ئهم دزانین و ل بهر چاڤ دبینین ئــهوه: ئــهڤ نـاڤـه (یان زاراڤه) نوكه ژ مهسهلا (حزبێن ئیسلامی) دهرباس بوویه وئهو -وهك كێماسی- ب ههر كهسهكی ڤه دئێته ڕادان یێ بێژت: ئیسلام دین ودهولهته یان شریعهت وسیاسهته، ئهگهر خۆ ئهو د چو حزبان دا نهبت ژى، وحزبێن ئیسلامی وكێم وكاسێن وان ب تنێ وهك نموونهیهكێ خراب وسلبی ل سهر ڤى ڕهنگێ ئیسلامێ دئێنه بهحسكرن.. وتشتێ غهریب -ل بهر من- كو من دڤێت ل ڤێرێ ئیشارهتێ بدهمێ ئهوه:
نوكه ل ئهوروپا هندهك (حزبێن سیاسی یێن مهسیحی) ههنه، بهلێ د گهل هندێ ژى ئهم نابینین نه نڤیسهرێن وان ونه یێن مه ئهوێن ناڤێ (ئیسلاما سیاسی) بۆ خۆ كرییه بهنیشت ڕۆژهكێ بێژن: (مهسیحییهتا سیاسی)، ههر چهنده (مهسیحییهت) یا ژ ههژى ڤى ناڤییه؛ چونكى مهسیحییهت وهكى ئهو ژى دزانن وئهم ژى دزانین یا ڤالایه ژ سیاسهتێ! ڤێجا پا هوین بێژن ئارمانج ژ كارئینانا ڤى ناڤی (یان زاراڤی) د گهل ئیسلامێ ب تنێ دێ چ بت؟
ب هزرا من -ونه ههمی هزر دخرابن- ئارمانج دێ ئهو بت دهمێ ئهم باوهرییێ دئینین كو (ئیسلامهكا سیاسی) یا ههی ووهك مهسهلهكا مهنطقی دڤێت مه باوهری ههبت كو (ئیسلامهكا نهسیاسی) ژى یا ههی، ومادهم (ئیسلاما سیاسی) تشتهكێ كرێت ومهرفوضه، مـهعــنـا دڤــێــت مــه باوهری ههبت كو (ئیسلاما نهسیاسی) تشتهكێ جوان ومـهقـبــوولــه، و ب ڤێ چهندێ ئارمانجا مهزن ئهوا ب سالان كار بۆ هاتییهكرن دێ ب دهست ڤه ئێت، نه وهكى وێ كو تو ناڤێ (حزبێن ئیسلامی) ب كاربینی؛ چونكى هنگی سلبییاتێن ڤان حزبان دێ ل سهر وان نه ل سهر (سیاسهتا ئیسلامی) ئێنه هژمارتن!
كارتێكرنا سلبی یا (ئیسلاما سیاسی) ل سهر ئیسلامێ:
بێ گومان نوكه بۆ ههوه ئاشكهرا بوو كو مهخسهدا مــن ب (ئـیــســلامــا ســیـاسـی) ل ڤێرێ نه ئهو بۆچوونه ئهوا دبێژت: ئیسلام دین ودهولهته یان شریعهت وسیاسهته، نه.. ئهڤه ژ كاكلكا ئیسلامێیه، وهكى من باوهرى ههى! بهلێ مهخسهدا من پێ حزبییهتا ئیسلامییه.. وئهگهر موصیبهتا ئیسلامێ ل سهدسالێن بۆرى (صووفییهتا سلبی) بت ئهوا د دهرگههێ بیدعێ ڕا بهرێ (ئوممهتێ) دایه ئنحرافێ، ب هزرا من ل ڤێ سهدسالا دویماهییێ (حزبیهتا ئیسلامی) موصیبهتا ئیسلامێ بوویه، ئهوا ههر د وی دهرگههی ڕا بهرێ (ئوممهتێ) دایه ئنحرافهكا نوی، ودهمێ ئهز ڤێ گۆتنێ دبێژم ئهز باش دزانم كو دبت ڤێ حزبییهتێ (هندهك) لایێن ئیجابی ههبن، ئهگهر نه.. چاوا هنده خهلك دێ ب نك ڤه ئێنه كێشان؟!
وحهتا باش بۆ مه ئاشكهرا ببت كو (حزبییهتا ئیسلامی) تشتهكێ جودایه ژ (سیاسهتا ئیسلامی) یان ژ ئیسلاما ڕاست ل ڤێرێ -ب كــورتـی- ئیشارهتێ دێ دهمه هندهك ژ سلبییاتێن وێ یێن مهزن:
1- ب كارئینانا حزبییهتێ وهك وهسیلهیهك یان ڕێكهك بۆ بهلاڤكرنا گازییا ئیسلامێنه ب تنێ كارهكێ نه یێ دورسته ژ لایێ شهرعی ڤه، بهلكى ئهو ب ئاشكهرایی خودێ وپێغهمبهێ وى -سلاڤ لێ بن- نههیا مه ژێ كرییه وئهم ژێ داینه پاش، بۆ نموونه: خودایێ مهزن دبێژته پێغهمبهرێ خۆ: [إن الذين فرقوا دينهم وكانوا شيعا لست منهم في شيء إنما أمرهم إلى الله ثم ينبئهم بما كانوا يفعلون](سورة الأنعام أیة 159) یهعنی: ئهی پێغهمبهر هندی ئهون یێن دینێ خۆ پارچه پارچه كری وبووینه كۆم كۆمه د تشتهكی دا تو ژ وان نینی.
ودهمێ هندهك فتنهچییان خۆ دایه ئێك ودژی ئیمام عوثمانی ڕابووین وهاتینه مهدینێ، حهسهن دبێژت: ڕۆژهكێ عوثمان -خودێ ژێ رازی بت- دهركهفت دا خوتبێ بخوینت، وان -یهعنی فتنهچییان- قهرهبالغ كر وئاخ وبهرك هلاڤێتن، حهتا وه لێهاتی مه عوسمان نهدیتی، ئینا دهنگهك ژ مهزهلكا كابانیهكا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- هاته مه گۆت: [قد بریء رسول الله صلی الله علیه وسلم ممن فرق دینه واحتزب] یهعنی: پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- یێ بهری بوویه ژ وان یێن دینێ خۆ پارچه پارچه كری وبوویه حزب! وئهڤه دهقێ گۆتنا وێ بوویه، پاشی وێ ئهڤ ئایهتا بۆرى خواند.. مهعنا تهفسیرا پهیڤا [وكانوا شيعا] ئهوا د ئایهتێ دا هاتی ل نك ڤێ ژنكا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- كو (أم سلمه) بوو وهكى د ریوایهتێ دا هاتی، ئهوه: ئهوێن دین كرییه حزب حزبكانێ(ودیاره خودانێن ڤان حزبان د دل دا باوهری ب ڤێ چهندێ ههیه لهو دێ بینی ئهو پهیڤا حزب یان حزبی ناداننه سهر خۆ، بهلكی دبێژنه خۆ: (جماعة) یان (ئتحاد) یان (جبهة) یان (رابطة) یان (جمعیة)، وكێم جاران دێ بینی ئهو ناڤێ (حزب) ئاشكهرایی ل سهر خۆ ددانن!).
2- ڤێ حزبییاتییا نهدورست ئێكا هند ژ (مونتهمییێن) خۆ چێكر (وهلاء وبهرائا) وان، ڤیان ونهڤیانا وان، ههڤالینی ودوژمناتییا وان نه ل سهر بناخهیێ دینی وباوهرییێ بت، بهلكی ل سهر بناخهیێ حزبێ بت، خودێ دبێژت: [ومن يتول الله ورسوله والذين آمنوا فإن حزب الله هم الغالبون](سورة المائدة، الآیة (55)) بهلێ تو دێ بینی برایێن مه یێن حزبی ئهندامهكێ خۆ ئهگهر خۆ یێ (عهقیدهسز) ژى بت نادهته ب ئێكێ نه د گهل وان بت ئهگهر خۆ وهلییهكێ خودێ بت.
3- وچونكى د حزباتییێ دا ئهو كهس پێش دكهڤت یێ پتر خهلكی كۆم بكهت بلا چو علمێ شهرعی نهبت ژى، و د حزباتییێ دا یـێ مـهرتـهبا پـێشكهفتیتر ههى دبته پێشهوا و ل ڕێزا سنگی دئێته دانان، وفهرمانێن وی دئێنه ب جهئینان، گهلهك جاران وهسا چێبوو كهسێن نهزان بوونه خودانێن لهقهبێن مهزن، یێن كو ئهندامێن دی ههمی دڤێت چاڤ لێ بـكـهن، وبـێ مـوناقـهشــه فــهرمانــێـن وان ب جهـ بینن، وموصیبهتا مهزن د ڤێرێ دا بوو.. ژ دهولهت سهرێ حزبێن ئیسلامی هندهك (موفتی) و (زانا) و (داعیه) پهیدا بوون شهرتێن دهسنڤێژێ ب دورستی نزانن وفتوایان ب كافری وفاسقی وحهتا كوشتنا خهلكی ددهن! تشتێ ئهڤرۆ حهرام سوباهی حهلال دكهن، وههڤالێ ئهڤرۆ یێ ئنتخاباتان یێ جامێر، سوباهی دبته دوژمنێ ئیسلامێ!
4- وتاوانا دی یا حزبیاتییا ئیسلامی د دهر حهقا حهقـییێ دا كــری ئــهوه خـهلــك ژ دویكهفتییێن خۆ وهسا پهروهردهكرن كو ئهو بهس وێ حهقییێ وهرگرن یا د ڕێكا جماعهتا وان ڕا بگههتێ، وئهو وهسا تێگههاندن كو تشتێ حزب بێژت ئهوه یێ دورست ئهگهر خۆ ب سهر ڤه ئهو تشت دژى ئایهتهكێ یان حهدیسهكێ ژى بت، چونكی (قیاده) چێتر دینی ومهصلحهتێ دزانت، وهكی بهرێ (شێخی) موریدێ خۆ وهسا فێر دكر كو ههر تشتهكێ ئهو ژ شێخی ببینت ئهگهر خۆ فاحیشهكا ئاشكهرا ژى بت دڤێت نهئاخڤت وبێژت: شێخ چێتر دزانت!
حزب دبێژنه دویڤهلانكێن خۆ: ئهگهر مه ل نیڤرۆ گۆته ته نوكه شهڤه، دڤێت تو بێژی: ئهرێ وتبلچاڤه ژى، ئهگهر نه.. ئهو ته (موخالهفا جهماعهتێ) كر، وئهوێ موخالهفا جهماعهتێ بكهت ل دنیایێ وئاخرهتێ یێ شهرمزاره.. وئێك ژ (خهلیفێن راشدی) كو ئیمامێ مهزنێ ئوممهتێ بوو ل سهر مینبهرێ گۆتنهكێ دا بێژت، مرۆڤهكێ فهقیر دا ل بهر سنگى ڕابت وبێژتێ: وه نینه ئهڤ تشتێ ته گۆتی.. وئهوى ئهڤ كاره ب تشتهكێ طهبیعی ڤه وهردگرت، بێژنه من: ئهرێ ئهندامهكێ مهزن د حزبێ دا دێ شێت جارهكێ د كۆمبووونهكێ دا بێژته ئێكێ د سهر خۆ دا: ئهڤ تشتێ ته گۆتی وه نینه؟!
5- وتشتێ غهریب ئهوه ل وى دهمێ ئهڤ حزبه ژ ههر تشتهكێ دی پتر (تهفریقێ) د ناڤ ئوممهتێ دا پهیدا دكهن ئهو دبێژنه خۆ: (جماعهت)، وهكی وێ مهتهلا مه كوردان ههی دهمێ دبێژن: ژنكهك حهتا گوهان د پیساتی ڕا بوو دگۆت: ناڤێ من رحانۆكه! حزبهك دێ ئێت بێژت: ئارمانجا مه كۆمكرنا ئوممهتێیه، دههـ سال پێڤه ناچن بیست چهق وطا دێ ژ وێ حزبێ چن، وههر چهقهك دێ یێ دی كافر كهت، ودبێژن: (الجماعات الإسلامیة) وزانایێن مه یێن سهرڕاست بهرێ دگۆته یێن وهكی وان: (الفرق الإسلامیة) ڤێجا بهرێ خۆ بدهنه جوداهییێ د ناڤبهرا زاراڤان دا، وخاپاندنا ب پهیڤان!
6- وگهلهك جاران ئهڤ ئهحزابه یارییان بۆ خۆ ب ئهحكامێن شهرعی دكهن، وڕێبهرێ وان د ڤی كارى دا ئهو قاعدهیێ (میكاڤیللی)یه ئهوێ دبێژت: (الغایة تبرر الوسیلة)، تشتهكی دێ بینی د شریعهتی دا سوننهته ئهو دكهنه واجب، یان واجبه ئهو دێ شداندنێ تێدا كهن؛ دا ئهندامێ خۆ بجهڕبینن كانێ حهتا چ حهد ئهو یێ گوهداره، بۆ نموونه: مالا ئێكی یا ل (تاخهكی) دێ بێژنێ: دڤێت سوباهی نڤێژا سپێدێ تو ل مزگهفتهكێ ل (تاخهكێ دى) بكهى، یان: ئهڤ شهڤ دڤێت تو بچیه شاخكێ سهرا قهبران بدهی، وهنده سهعهتان بمینییه ل وێرێ، یان: سوباهی دڤێت هنده سوننهتان تو بكهی.. وژبلی كو ئهڤ كاره نه دشهرعینه ئهو (كارهكێ تهعهبودی) دكهته (كارهكێ حزبی) وئهڤ چهنده ئیخلاصێ د كاری دا ناهێلت.
7- وچونكى ئارمانجا حزباتییێ زێدهكرنا دهنگانه، دڤێت مرۆڤێ حزبی دلێ خهلكى نههێلت ووان كیڤى نهكهت، ودا كو دلێ وان نهمینت دڤێت ئهو تشتێ ئهو پێ عێجز ببن نهئێته گۆتن، ئهگهر خۆ ئهو تشت واجبهكێ شهرعی ژى بت، لهو دێ بینی ئهڤ حزبه پتر جاران دینی ل دویڤ دلێ خهلكى دبهن، وبهرێ خۆ ددهنێ كانێ پترییا خهلكى چ ئتجاهـ ههیه دێ مهدحێن وی ئتجاهی كهن، ئهگهر ل عهردهكی بن صوفیاتی یا لێ بهلاڤ بت دێ چن پشكدارییێ د موناسهاتێن وان یێن (بیدعی) دا كهن، بلا وان ب خۆ باوهری پێ نهبت ژی، ئهگهر ل جههكی بن هزرا سهلهفی یا لێ بهلاڤ بت دێ ب ناڤێ نهیارهتییا بیدعێ ئاخڤن.. وهۆسا، یهعنی: ئهو (تهقییا) ل نك شیعان ههی ههمی حزبێن ئیسلامی كار پێ دكهن، بۆچى؟ دا خهلك عێجز نهبن، دا دهنگ كێم نهبن، دا كورسیكێن پهرلهمانی زێده ببن!
