ناڤبڕا سیێ
كارتێكرنا گونههێ د ئوممهتا موحهممهدى دا
ئهو زهلامێ گۆتییه پێهمبهرى
ته عهدالهت نهكر:
ئهبوو سهعید دبێژت: عهلی -خودێ ژێ رازى بت- گۆت: هندهك ئاخا زێڕێ من ژ یهمهنێ بۆ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ئینا، وى گۆته من: ( أقسمها بين أربعة: بين الأقرع بن حابس، وزيد الطائي، وعيينة بن حصن الفزاري، وعلقمة بن علاثة العامري ) وێ بده ڤان ههر چاران: ئهقرهعێ كوڕێ حابسی، وزهیدێ طائی، وعویهینهیێ كوڕێ حصنێ فهزاری، وعهلقهمهیێ كوڕێ عهلاثهیێ عامرى. ئینا زهلامهكێ چاڤ كویر وئهنى مهزن وسهر تراشی گۆت: ب خودێ ته عهدالهت نهكر! پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: ( ويلك! من يعدل إذا لم أعدل؟ إنما أتالفهم ) تێچوون بۆ ته بت! ئهگهر ئهز عهدالهتێ نهكهم پا كى دێ كهت؟ من دڤێت دلێن وان ب لایێ خۆ ڤه بكێشم. ئینا هندهك صهحابی چوونێ دا وى بكوژن، پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆته وان: ( أتركوه، فإنه من ضئضيء هذا قوم يخرجون في آخر الزمان، يقتلون أهل الإسلام، ويتركون أهل الأوثان، لئن أدركتهم لأقتلنهم قتل عاد )(حهدیسهكا دورسته، كتاب السنة لابن أبي عاصم، تحقیق الألباني ص 426، 427) وى بهێلن، هندى ئهڤهیه ژ هێڤێنێ وى هندهك كهس ل دویماهییا زهمانى دێ دهركهڤن موسلمانان دێ كوژن وكافران دێ هێلن، ئهگهر ئهز گههشتمه وان كوشتنهكا وهكى یا عادى دێ ئێخمه ناڤ وان.
و ژ دووندهها وى (خهوارج) دهركهفتن(ویا ژ من ڤه -وخودێ چێتر دزانت- حهججاجى ئهڤ حهدیسه بۆ خۆ دكره هێجهت لهو وى كوشتنهكا زێده دكر)، و ژ بێ ئیفلهحیا گونهها بابێ وان كرى وان، كو ئهو پهیڤ گۆتى( بهرێ خۆ بدهنه ڤێ پهیڤێ، وههما ئهو پهیڤهكا ب تنێ بوو چاوا ل سهر جیناتێن وى یێن وراثى هاته نهخشاندن وبۆ دووندهها وى هاتــه ڤــهگـوهاستن وپێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- ڕاست دبێژت، دهمێ دبێژت: ( زهلامهك گۆتنهكێ د بهرازیبوونا خودێ دا دێ بێژت، حهفتێ سالان دێ ژ بهر وێ د ئاگرى دا ئێته هاڤێتن)، دهرزهكا مهزن ئێخسته دیرۆكا ئیسلامێ.
ڤهشارتنا (لیلة القدر):
د حهدیسهكێ دا هاتییه پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: ( يا أَيها الناس، إنها كانت أبينتْ لي ليلةُ القدر، وإني خرجت لأخبركمْ بها، فجاءَ رجلان يحتقان معهما الشيطانُ، فنسيتها )(مختصر صحیح مسلم للمنذري، تحقیق الألباني، ژمارا حهدیسێ 637، ص 170) گهلی مرۆڤان، شهڤا ب قهدر بۆ من هاتبوو ئاشكهراكرن، وئهز دهركهفتم دا ۆ ههوه بێژم، دو زهلام هاتن ههڤڕكى دكر ودهنگێ خۆ بلند دكر، وشهیطان د گهل وان دا بوو، ڤێجا ئهو ژ بیرا من هاتهبرن.
مهعنا: شهڤا ب قهدر ژ بهر بێ ئیفلهحیا گونهههكێ كو ههڤڕكییا دو زهلامان بوو هاته ڤهشارتن، و ب وێ چهندێ خێرهكا مهزن ل بهر ئوممهتێ هاته ڤهشارتن.
حێشترا لهعنهتى:
جارهكێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د سهفهرهكا خــۆ دا بــوو، ژنــكـهكــا ئهنصارى ل سهر حێشترهكا خۆ بوو بێهنا وێ تهنگ بوو، ڤێجا لهعنهت ل حێشترا خـۆ كر، پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گوهـ ل دهنگێ وێ بوو، ئینا گۆت: ( خذوا ما علیها ودعوها، فإنها ملعونة ) بارێ وێ ژ سهر پشتێ ڕاكهن وبهردهن ئــهو یا لهعنهتییه. عــمــران دبێژت: ههر وهكى ئهز وێ دبینم یا د ناڤ خهلكى دا دچت وكهس خۆ نێزیكى وێ ناكهت!(مختصر صحیح مسلم للمنذري، تحقیق الألباني، ژمارا حهدیسێ 10،8 ص 480-481)
نفرینا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ل موضهرییان:
دهمێ گۆتى: ( اللهم اشدد وطأتك على مضر، وابعث علیهم سنین كسني یوسف )(تأویل مشكل الحدیث لابن قتیبه پ 233) یا رهببى تو ل سهر موضهرییان بشدینى، وخهلایهكا وهكى خهلایا یووسفى تو ب سهر وان دا بهنێره.
ڤێجا هشكاتى وخـهلا حـهفـت سالان ب سهر وان دا هات، حهتا وان ژ برسان دا چهرم وههستى ژى خوارن ژ بهر بێ ئیفلهحیا گونههان وان ونفرینا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ل وان، وكارتێكرنا ڤێ هشكاتى وخهلایێ ل پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- وصهحابییان ژى ههبوو، و ژ بهر نفرینا وى عقووبه گههشته ههمییان، حهتا وان ژ برسان دا بهر ب زكێن خۆ ڤه شداندن.
نههاتنا بارانێ:
ئهبوو هورهیره خودێ ژێ رازى بت دبێژت: (ژ بهر زۆردارییا زۆرداران طهیر دهێلینا خۆ دا دمرت).
وموجاهد دبێژت: (دهمێ هشكاتى پهیدا دبت وباران قهتعه دن خۆ حهیوانێ بێ دهڤ وئهزمان لهعنهتا ل گونههكارێن مرۆڤان دكهن، ودبێژن: ئهڤه ژ بهر بێ ئیفلهحیا گونهها مرۆڤییه).
وعهكرمه دبێژت: (حهیوانێن عهردى خۆ دویپشك دبێژن: ژ بهر گونههێن مرۆڤان باران ژ مه هاته بڕین).(الجواب الكافي لابن القیم 16)
وئهنهسێ كوڕێ مالكى -خودێ ژێ رازى بت- دبێژت: (بـزنـمــێــشك د كونا خۆ ڤه ژ لاوازیێ دمرت ژ بهر گونهها مرۆڤى).(تأویل مشكل الحدیث لابن قتیبة پ 233)
ئبن قهییم دبێژت: مرۆڤێ گونههكار بهس نینه عقووبهیا گونهها وى بگههته وى ب تنێ حهتا دگههته وى ژى یێ چو گونههـ نه ههین!(الجواب الكافي لابن القیم 16، ومهخسهد ب وى یێ چو گونههـ نهههین حهیوانهتێ بێ دهڤ وئهزمانه، وهكى بۆرى د گهل مه)
عهزابا خودێ باشى وخرابی ڤهدگرت:
خودایێ مهزن دبێژت: (وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً ) خۆ ژ فتنهكێ بپارێزن ناگههته وان ب تنێ یێن زۆردارى كرى ژ ههوه (الأنفال:25). زهینهب دبێژت: ئهى پێغهمبهرێ خودێ ما ئهم دێ چینه هیلاكێ ومرۆڤێن چاك د ناڤ مه دا ههین؟ وى گۆت: ( نعم، إذا كثر الخبث – بهلێ ئهگهر پیسى زێدهبوو ).
وخودێ ئوممهتا نووحى -سلاڤ لێ بن- بـرنــه هیلاكێ ههمى پێكڤه ب زارۆك وحهیوانهت ڤه، ژ بهر گونههێن گونههكاران، وعاد ب باى بره هیلاكێ، وثهموود ب قێڕیێ، ومللهتێ لووطی ب باراندنا بهران، وخهسف ل خهلكێ شهنبیێ كر وكرنه مهیمووینك وبهراز، وزارۆكێن وان ژى د عهزابا وان كهلین.
وئهگهر ئێك بێژت: چاوا چێ دبت خودێ مرۆڤان ههمیان ب گونهها هندهكان عهزاب ددهت، وئهو ب خۆ بهحسێ خۆ دكهت ودبێژت: وئهز زۆرداریێ ل عهبدان ناكهم؟
ئهم وهكى ئیاسێ كوڕێ موعاویهى دێ بێژین دهمێ هندهكان ئهڤ پسیاره ژ وى كرى، وى گۆته وان: ئهرێ زولم چیه؟ وان گۆت: زولم ئهوه مرۆڤ وى تشتى ببهت یێ وى نهبت، ئیاى گۆت: هندى خودێیه ههمى تشت یێ وییه(تأویل مشكل الحدیث لابن قتیبة پ 236)، پاشى ئهو دێ وان ل دویڤ ئنیهتێن وان ڕاكهتهڤه.
گۆتنا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- بۆ
صهحابییان: ڕابن ژ نك من:
ئبن عهبباس دبێژت: دهمێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- كهفتیه بهر مرنێ، هندهك زهلام ل نك وى بوون، وئێك ژ وان عومهر بوو، ئینا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: ( وهرن دا ئهز نڤیسینهكێ بۆ ههوه بنڤیسم هوین پشتى وێ قهت د سهر دا ناچن ) عومهرى گۆت: ئهى پێغهمبهرێ خودێ، تو یێ نهخۆشى، وقورئان یا ل نك ههوه، ئهو تێرا مه ههیه(وهسا بۆ عومهرى ئاشكهرا بوو كو ئهڤ گۆتنه نه بۆ واجبوونێیه بهلكى ئهو بۆ نیشادانا تشتێ باشتر وچاكتره، لهو بۆ وى خۆش نهبوو پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د وى حالێ بهرتهنگ دا زهحمهتێ بۆ خۆ چێ بكهت، ووى ئهڤ ئایهته ئینا بیرا خۆ ئهوا خودایێ مهزن تێدا گۆتى: تشتهك نهمایه مه د كیتابێ دا نهگۆتى، وههر ئێكێ هزر بكهت كو عومهرى وهصیهتاپێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- مهنعهكر ئهو یێ بێزارییێ بۆ خودایێ مهزن پالددهت، وتهخسیرییێ بۆ پێغهمبهرى، بهلكى -وهكى زانا دبێژن- تهئكید ودوبارهكرن ونیشادان بوو، ودینێ خودێ -وهكى قورئانێ ب خۆ دیاركرى- یێ تمامه).
ڤێجا ئهو كهسێن ل ژۆر ب خیلاف چوون، هندهكان گۆت: خۆ نێزیك بكهن دا هو كیتابهكێ بۆ ههوه بنڤیست كو هوین پشتى وێ قهت د سهر دا نهچن، وهندهكان وهكى عومهرى گۆت، ودهمێ قهرهبالغا وان بلند بووى، پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆته وان: ( ڕابن ژ نك من دهركهڤن).(بوخارى 114، 4432، 7366، وموسلم 1637 (22) ڤهدگوهێزن).
عوبهيدوللاهـ دبێژت: ئبن عهبباسى دگۆت: (بهلا وههمى بهلا د هندێ دا بوو ئهو كیتاب یا پێغهمبهرێ خودێ -سلاڤ لێ بن- دڤیا بنڤیست دا ئهو قهت د سهر دا نهچن، نـههاته نڤیسین، ژ بهر وێ قهرهبالغ وجوداییا د ناڤبهرا وان دا چێبووى).(كتاب الطب للإمام النسائي پ 44، تحقیق سامي التوني) .
و ژ حهدیسێ دیار دبت كو دبت ژێك جودابوون بـبـتـه ئهگهرا زڕبارییا ژ خێرهكا مهزن.
ئهڤه هندهك شوینوارێن بێ ئیفلهحیا گونههێ بوون ل سهر ئوممهتا موحهممهدى -سلاڤ لێ بن-.
