زانایێ دروست
ودهورێ وی د جڤاكێ دا
گومان تێدا نینه كو پـێـغـهمبهر بلندترین ڕهنگێ مرۆڤانه، چونكی ئهون پهیوهندییا ئێكانه د ناڤبهرا عهردی وعهسمانی دا، وئهون ڕێبهرێن مرۆڤینییێ، بهرێ مرۆڤان ددهنه سهعادهتا دنیایێ وئاخرهتێ.. پشتی پێغهمبهران یان ل جهێ پێغهمبهران زانایێن ڕاست ودورست دئێن، ودهلیلێ مه ل سهر ڤێ گۆتنێ حهدیسهكا پێغهمبهری ب خۆیه -سلاڤ لێ بن- ئهوا ئهبوو داوود وترمذی وئبن ماجه وگهلهك حهدیسزانێن دی ژ ئهبوو دهردائی ڤهدگوهێزن، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: [إن العلماء ورثة الأنبیاءو، إن الأنبیاء لم یورثوا دیناراً ولا درهماً، إنما ورثوا العلم، فمن أخذه أخذ بحظ وافر] یهعنى: هندی زانانه میراتگرێن پێغهمبهرانه، پێغهمبهران چـو دینار ودهرههم ب مـیـراتـگـری ل پاش خۆ نههێلاینه، بهلكی وان زانین ل پاش خۆ هێلایه، ڤێجا ههچییێ ئهو گرت ئهو وی بارهكا مهزن گرتییه، وئـهڤـه شاهدهیهكا مهزنه ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بـۆ وی كـهسـێ ب دورسـتـی زانا بـت، ومـن گۆت: ب دورستی، چونكی ئهڤ شاهدهیه نه شاهدهیهكا گشتییه بۆ ههر كهسهكێ بێژت: ئهز زانامه، یان جلكێن زانایان بكهته بهر خۆ و ل دیوانا وان ڕوینت، بهلكی شاهدهیهكا تایبهته بۆ وان زانایان یێن ئهو (موئههللات) ههبن كو وی بكهنه میراتگر بۆ پێغهمبهران.
وبهلكی پسیار بێتهكرن: ئهرێ ئهو موئههللات چنه؟
بۆ بهرسڤ دێ بێژین: پێغهمبهرێ مه -سلاڤ لێ بن- میراتگرێ پێغهمبهرێن بهری خۆ بوو، وشریعهتێ ئهو پێ هاتی یێ زال و (موههیمنه) ل سهر ههمی شریعهتێن بۆرین، وپێغهمبهرێ مه دهمێ ژ ڤێ دنیایێ وهغهركری میراتهكێ مهزن ل پشت خۆ هێلا (كو كیتابا خودێ وسوننهتا وییه)، ووی ئهڤ میراته ئێمانهتی ئوممهتا خۆ كر، وزانایێن ئوممهتێ ل شوینا خۆ هێلان دا ئهو ڤی میراتی ئێكهمین جار بپارێزن، پاشی ب دورستی بگههیننه خهلكی، ڤێجا هـهر زانایـهكێ ل ڤـی مـوستهوایـی نهبت (ئێمانهتی بپارێزت وبگههینت) یێ ژ ههژی هندێ نابت ببته میراتگرێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن-.
پشتی ڤێ چهندێ هندهك قاعدێن سهرهكی ههنه دڤێت ل نك زانایی ههبن حهتا ئهو ب دورستی ب كێر بێت ببته مـیـراتـگـرێ پێغهمبهری، وئهو قاعده ب كورتی ئهڤهنه:
1- دڤێت ئهو یێ زانا بت ب دینی، ئهگهر نه.. نابته زانایێ دینی! وئهو یێ زانا نابت ئهگهر نهزانت چاوا دینی ب ڕهنگهكێ صافی ودویر ژ ئنحرافێ دێ وهرگرت، وچاوا دێ وی ب جـهـ ئینت.
2- دڤێت ئهو حهجمێ وێ تهكلیفێ بزانت یا دكهفته سهر ملێن وی، كو هلگرتنا میراتێ پێغهمبهرانه، دا خۆ بینته ڤی مستوایی.
3- دڤێت ئهو جهێ خۆ د ناڤ خهلكی دا، ودهورێ خۆ، وبهایێ خۆ ژی بزانت، دا خۆ ژ ڤی دهوری لانهدهت، وئێكا هند نهكهت جهێ خۆ وبهایێ خۆ ژ دهست بدهت، چونكی ژ دهستدانا ڤی جهی دبته ژ دهستدانا بهایێ وێ نامهیێ یا ئـهو هـل دگرت، كێم كێم د چاڤێن خهلكی دا.
وژبلی كو دینی ب خۆ ههردهم ههوجهیهكا مهزن ب ڤان ڕهنگه زانایان ههیه، مللهتان ژی ههوجهیی پێ ههیه، چونكی ل گهلهك دهمان ئهو بۆ مللهتی دبته نموونهیێ بهرچاڤ یێ چاڤلێكرنێ بهرێ وان ددهته ئهخلاقێ بلند، پاقژییێ، دهسپاكییێ، ئێكگرتنێ، خواستنا حهق وحقووقان، ڕێنیشادانێ، بهلاڤكرنا علمی.. وهتد، وپێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د حهدیسهكا خۆ دا یا (بوخاری وموسلم) ژێ ڤهدگوهێزن دبێژت: [إن الله لا یقبض العلم انتزاعاً ینتزعه من العباد، ولكن یقبض العلم بقبض العلماء، حتی إذا لم یبق عالماً اتخذ الناس رؤوساً جهالاً، فسئلوا، فأفتوا بغیر علم، فضلوا وأضلوا] یهعنى: خودێ زانینێ ب ژێستاندن ژ خهلكی وهرناگرت، بهلكی ئهو زانینێ ب مراندنا زانایان وهردگرت، حهتا ئهگهر وی چو زانا نههێلان، خهلك هندهك سهرێن نهزان دێ بۆ خۆ دانن، ڤێجا پسیار دێ ژ وان ئێنهكرن وبێ زانین ئهو دێ فهتوایێ دهن، ڤێجا دێ د سهردا چن ودێ خهلكی ژی د سهر دا بهن.
و ژ دویماهییا حهدیسێ گرنگییا زانایێن دورست بۆ مللهتی ئاشكهرا دبت: ئهگهر زانایێن دورست نهمان هندهك نهزان ب جلكێ زانایان دێ خۆ نیشا خهلكی دهن، وفهتوایێن خهلهت دێ بۆ وان دهن، ڤێجا ئهو ژی دێ د سهر دا چن وخهلكی ژی دێ د ســـهر دا بــــهن.. وزانایێ نهدورست یان نهزانێ خۆ نیشا خهلكی ددهت كو زانایه نه ب تنێ فهتوایێن دینی یێن خهلهت دێ بۆ خهلكی دهت، بهلكی گهلهك جاران ئهو دێ مایێ خۆ د لایێن ژینا وان ژی دا كهت، وژینا وان ژی دێ تێك دهت.. وهنگی دێ بته موصیبهتهكا سۆر ب سۆر ل سهر دینێ خهلكی وژینا وان ژی!
