ئەو گۆتنێن پەیوەندی ب تەوحیدێ
وباوەرییا مرۆڤی ڤە هەی
قورئانێ وسوننەتێ پویتەیەكێ زێدە گرنگ ب ڤان ڕەنگە پەیڤان كرییە ، وقەت وقەت سستی د دەر حەقا وان دا نەكرییە لەو دڤـێـت مرۆڤێ موسلمان گەلەك یێ لـێ هشیار بت ، چونكی ئەو كاری د باوەری وتەوحیدا وی دا دكەن ، ونەدویرە بەرێ وی بدەنە كوفرا ب خودێ ، یان شركێ ، یان وێ بیدعەیا خودانی ژ ئیسلامێ دەردئێخت ، و ل ڤێرێ ئەم دێ ئیشارەتێ دەیـنـە گرنگتـرین وان پەیڤێن نەدورست یێن كو ئەم دبینین ئەڤرۆ ل سەر ئەزمانێ گەلەك كەسان دگەڕیێن :
1 ـ یا خودێ بڤێت وتە بڤێت :
عەبدللاهێ كوڕێ عەبباسی ـ خودێ ژێ ڕازی بت ـ دبێژت : زەلامــەك هاتە نك پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ودان وستاندن ل سەر سوحبەتەكێ د گەل كر ، وگۆت : یا خودێ بڤێت وتە بڤێت ، ئینا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتێ : [ أجعلتني لله عدلاً ؟ بل ما شاء الله وحده ـ ئەرێ تە ئەز ئینامە ڕێزا خودێ ؟ بەلكی یا خودێ بڤێت ب تنێ ] (بوخاری ڤێ حەدیسێ د (الأدب المفرد)دا ڤەدگوهێزت ، و هەروەسا ئیمام ئەحمەد و نەسائی د (عمل الیوم و اللیلة)دا ، و ئبن ماجە ) .
و د حەدیسەكا دی دا یا ( طوفەیل ) ڤەدگوهێزت هاتییە كو پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ جارەكێ پشتی نڤێژێ خوتبەك بۆ وان خواند وتێدا گۆت [ .. لا تقولوا : ما شاء الله وما شاء محمد ـ هوین نەبێژن : یا خودێ بڤێت ویا موحەممەدی بڤێت ] ( ئەحمەد و دارەمی و ئبن ماجە ڤەدگوهێزن) .
ژ ڤان هەر دو حەدیسان دئێتە زانین كو حەرامە كەسەك بێژتە پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ : یا خودێ دڤێت وتە دڤێت ، وئەگەر حەرام بت ئەڤ پەیڤە بۆ پێغەمبەری بێتە گۆتن پا حەرامییا گۆتنا وێ بۆ كەسەكێ د بن وی دا ئێكجار دێ یا حەرام بت ، وئاشكەرایە كو ئەگەر د پشت حەرامبوونا ڤێ پەیڤێ ڕا ئەڤەیە : ئەڤ پەیڤە تمامییا تەوحیدێ كێم دكەت ، وكێماسییێ دئێختە باوەرییێ ، چونكی ئەو كەسەكێ مەخلووق دئینتە ڕێزا خودایێ خالق ، یەعنی : دەمێ تو دبێژییە مرۆڤەكی : یا خودێ بڤێت وتە بڤێت ، ئەو تە ڤیانا وی مرۆڤی ئینا ڕێزا ڤیانا خودێ ، وئەڤە كارەكێ حەرامە .
وگەلەك پەیڤێن دی ژی هـەنـە هەر ژ بەر ڤێ ئەگەرێ حەرام مرۆڤێ موسلمان بێژت ، وەكی : ( من خودێ یـێ هەی وتـو ، وئــەزێ ب هـیـڤــییا خودێ وهیڤییا تەڤە ، و ب ناڤێ خودێ و ب ناڤێ فلان كەسی .. ) وهەر پەیڤەكا ب ڤی ڕەنگی بت یا كو مرۆڤەكی یان تشتەكی بینتە ڕێزا خودێ .
ویا ژ ڤێ حەرامـتـر ئەوە مرۆڤ هەوارێن خۆ بگەهینتە كەسەكی ژبلی خودێ ، یان دوعایەكێ بۆ خۆ ژێ بكەت ، یان سویندێ ب تشتەكی بخۆت ژبلی خودێ وناڤ وسالۆخەتێن وی ، ومە گۆت : ئەڤە حەرامـتـرە چونكی كەسێ ڤان كاران بكەت ئەو مەخلووقەكی ل جهێ خودێ ددانت .
مــرۆڤــێ موسلمان دڤـێـت د دەر حەقا خودایێ خۆ دا یێ ب تـۆرە بت ، وپەیڤەكا وەسا نەبێژت مەعنایەكا خەلەت ژێ بێتە زانـیـن ، وهندی هند پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ د ڤێ چەندێ دا ل موسلمانان یێ هشیار بوو ، وی نەدهێلا ئێك ژ وان پەیڤەكا وەسا بــێـژت ژێ بێتە زانین كو ئەو كەسەكی یێ دئینتە ڕێزا خودێ ، ( عـەدییـێ كوڕێ حاتەمی ) دبێژت : زەلامەك ل نك پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڕابووڤە وئاخفت ، وگۆت : ( من یطع الله ورسوله فقد رشد ، ومن یعصهما فقد غوی ـ هەچییێ گوهدارییا خودێ وپێغەمبەرێ وی بكەت ئەو هاتە سەر ڕێ ، وهەچییێ گوهدارییا وان هـەر دووان نەكەت ئەو د سەر دا چوو ) ئینا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن گۆت : [ بئس الخطیب أنــت ، قل : ومن یعص الله ورسوله ـ نە چو خوتبەخوینی تو ، بــێــژە : وهــەچییێ گوهدارییا خودێ وپێغەمبەرێ وی نەكەت ] (موسلم ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزت ) ئەڤە چونكی وی ئێك پەیڤ بۆ خودێ وپێغەمبەرێ وی ب كار ئینا ، هەر چەندە مەخسەدا وی ئەو نەبوو ئەو پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ بینتە ڕێزا خودێ ژی !
وحەتا ئەڤ پەیڤێن بۆرین دورست ببن كو مرۆڤ بێژت ، دڤێت مرۆڤ مەرتەبا مەخلووقی ژ یا خالقی كێمتـر لـێ بكەت ، یەعنی بێژت : یا خودێ بڤێت پاشی یا تە ، ومن خودێ یێ هەی پاشی تو ، وئەزێ ب هیڤییا خودێ ڤە پاشی ب هیڤییا تەڤە .
2 ـ فەلەكا خائین ، یان زەمانێ پویچ وبێ بەخت :
یان هەر پەیڤەكا مرۆڤ خەبەران پێ بێژتە زەمانی ، یان چەرخ وفەلەكێ ، پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دبێژت : [ لا تسبوا الدهر فإن الله عز وجل قال : أنا الدهر ، الأيام والليالي لي أجددها وأبليها ، وآتي بالملوك بعد الملوك ـ خەبەران نەبێژتە زەمانی هندی خودێیە دبێژت : ئەزم زەمان ، شەڤ وڕۆژ یێن منن ئەز وان نوی دكەم وكەڤن دكەم ، وهندەك مەلكان پشتی هندەكان دئینم ] (ئەحمەد ڤەدگوهێزت )
و د ریوایەتەكا دی دا هاتییە پـێـغـەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دبێژت : قال الله عز وجل : يشتمني ابن آدم ويقول : وادهراه ! وأنا الدهر وأنا الدهر ـ كوڕێ ئادەمی خەبەران دبێژتە من ، ودبێژت : وەی بۆ زەمانی ! وئەزم زەمان ئەزم زەمان ] ( ئبن ئەبی عاصم د کتێبا (السنة)دا ڤەدگوهێزت) .
وئەگەر د پشت حەرامییا ڤێ گۆتنێ ڕا ئەڤەیە : مرۆڤێ خەبەران بێژتە زەمانی ئێك ژ دووان ، یان موشركە ، یان ژی یێ خەبەران دبێژتە خودێ ، چونكی زەمان ووەرگـەڕیانا وی ب دەسـتـێ خودێیە ، خودێیە شەڤ وڕۆژان دگوهۆڕت ، وەكی د حەدیسێ دا هاتی ، ڤێجا ئەو كەسێ خەبەران بێژتە زەمانی ، یان شەڤ وڕۆژان ، یان فەلەكێ هەر وەكی ئەو خەبەران دبێژتە خودێ ، وئەگەر مەخسەدا وی ئەو بت ئەڤ نەخۆشییا گەهشتییە وی زەمانی یا ئینایە سەرێ وی ، ئەو وی زەمان كرە شریك بۆ خودێ و د هەردو حالەتان دا ئەو دكەفتە د حەرامییێ دا .
وئەڤ چەندە ل نك ئەدیب وشاعران گەلەك یا بەلاڤە ، ئێك ژ وان دەمێ تشتەكێ نەخۆش ب سەر دا دئێت ئێكسەر هێڕشێ ددەتە ( زەمانێ خـائـیـن ) یان ( فەلەكا بێ بەخت ) یان ( وەختێ پویچ ) .. وهتد ، وئەو ب خۆ ئەڤە كارەكێ حەرامە ، وزەمان هەر زەمانە ، وفەلەك ژی هەر وەكی خۆ دزڤڕت ، بەلـێ خەلكێ زەمانییە خائین دبن ، ومرۆڤن بێ بەخت دبن ، وهەر چەندە گەلەك جاران دەمێ شاعران دڤێت بهاڤێنە مەزن وكاربدەستان وبـتـرسـن ئاشكەرا ڤێ چەندێ بكەن ، دهاڤێنە زەمانی ، وچەرخ وفەلەكێ ، بەلـێ ئەڤ چەندە نابتە هێجەت بۆ وان كو ئەو بهاڤێنە زەمانی .
وهەژییە بێژین كو دورستە بۆ مرۆڤی وەك ڤەگێڕینا واقعی بێژت : ئەڤ زەمانە یێ نەخۆشە ، یان ئەڤ دەمە یێ تەنگاڤە ، وەكی د قورئانێ دا ل سەر ئەزمانێ لووگ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ هاتی : ( وَقَالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ ـ ووی گـۆت : ئەڤە ڕۆژەكا دژوار ونەخـۆشە ) ( هود : 77 ) .
3 ـ خودێ كەزانا ددەتە بێ ددانا :
وئەڤ پەیڤە ژی گەلەك ل سەر ئەزمانێ خەلكی هەیە ، گاڤا ئێكی دیت خودێ تشتەكێ دایە كەسەكێ نە ب دلـێ وی بت ، یان یێ نە ژ هەژی بت ـ وەكی ئەو هزر دكەت ـ دێ بێژت : خودێ كەزانا ددەتە بێ ددانا !
وئەڤ گۆتنە نیشانا بێ تۆرەیییا مرۆڤییە د گەل خودێ ، یەعنی : هەر وەكی ئەو یێ دبێژت : شۆلێن خودێ د دورست نینن ، و د بــێ حـكـمەتن ، چونكی ئەو تشتی ددەتە وی كەسێ ژ هــەژی نــەبــت ، وئەو ب خۆ وەسا نینە ، خودێ چو كاران ژ قەستا وبێ حكمەت ناكەت ، وئێك ژ باشناڤێن وی ( الحكیم ) ە یەعنی : یێ كاربنەجهــ ، وخودێ كارەكی ژ قەستا وبێ حكمەت ناكەت ، وئبلیسێ بەعنەتی ئێكەمین كەس بوو ئەڤ دەرگەهە بۆ سەرداچوونێ ڤەكری دەمێ خۆ ل سەر ئەمرێ خودێ نەرازی كـری وبۆ ئادەمی نەچوویە سوجوودێ ب هێجەتا هندێ كو ئەو ژ ئادەمی چێتـرە ، وتشتێ گەلەك كەس ژ بیـرا خۆ دبەن ئەڤەیە كو شەرت نینە هەر جار ئەو ب عەقلێ خۆ بگەهنە حكمەتا خودێ ، ڤێجا دێ ڕابن نەرازیبوونا خۆ ل سەر حوكمێ خودێ ئاشكەرا كەن ، وئەڤە نیشانا نەزانینا وانە .
4 ـ ب ناڤێ خودێ و ب ناڤێ فلان كەسی
یان فلان تشتی :
چ بۆ سویندخوارنێ بت ، چ بۆ پیـرۆزییێ بت ، وەكی كو گـەلەك جـاران مـە گوهــ لـێ دبت ل دەسپێكا ئاهەنگەكێ دێ بێژن : ب ناڤێ خودێ و ب ناڤێ فلان كەسی یان فلان تشتی ئەم دێ ڤێ ئاهەنگێ دەست پێ كەین .
جارێ مەسەلا ئێكێ : هندی سویندە ئەوە مرۆڤ گـۆتنا خۆ ب ئینانا ناڤێ مـەزنەكـی و ب ڕەنگەكێ تایبەت مسۆگەر بكەت ، وەكی كـو بـێـژت : سویند ب ناڤێ فلانی ئەڤ تشتە یێ هۆیە ، یان : ئەز ب فلان كەسی كەمە دێ هۆ كەمە هە .. وهتد .
ومرۆڤ دەمێ سویندێ ل سەر ئاخفتنەكێ دخۆت ، مەخسەدا وی ئەوە ژ بەر مەزنییا وی تشتێ ئەو سویندێ پێ دخۆت ، یان قەدر وبهایێ وی ل نك ئاخفتنكەری یان یێ ئاخفتن بۆ دئێتە كرن ، ئەو ئاخفتنا خۆ بنەجه بكەت وبكەتە جهێ باوەرێ ، وچونكی مەزنی حەقێ خودێیە چێ نابت بۆ مرۆڤێ موسلمان ئەو سویندێ ب ئـێــكێ دی ژبلی خودێ بـخـوت ، وزانایێن ئیسلامێ هەمی ل ســەر هــنـدێ كـۆمبووینە كو سویند ب تنێ ب خودێ یان ب ناڤ وسالۆخەتێن وی دئێتە خـوارن ، هــەر وەسا ئەو ل سـەر هــنــدێ ژی كـۆمبووینە كو چێ نابت وحەرامە مرۆڤ سویند ب ئێكێ دی ژبلی خودێ بخوت .
وهندی سویندخوارنا نە ب خودێیـە ڕەنـگەكێ شــركێ یە ، ژ بەر وێ حەدیسێ یا ( عـەبـدللاهێ كوڕێ عومەری ) ـ خودێ ژێ رازی بت ـ ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەدگوهێزت كو وی گۆتییە ( وەکی ئەحمەد و ترمذی و حاکم ژێ ڤەدگوهێزن) : [ من حلف بغیر الله فقد كفر أو أشرك ـ هەچییێ سویندێ نە ب خودێ بـخـۆت ئـەو وی كـوفـر یان شرك كر ] ، وئەگەر هات ومرۆڤەكی سویند ب تشتەكی خوار ژبلی خودێ ومەخسەدا وی پێ ئەو نەبت ئەو ڤی كەسی یان ڤی تشتی بینتە ڕێزا خودێ د مەزنییێ دا كارێ وی ـ یان گۆتنا وی ـ دێ بتە شركا بچویكـتـر ، یەعنی : ئەو شركا خودانێ خۆ گـونـەهـكـار دكــەت ، نـە كو ژ ئیسلامێ دەردئێخت ، ژ خۆ ئەگەر مەخسەدا وی ب ڤێ سویندێ ئەو بت ئەو وی تشتێ سویندێ پێ دخۆت وەكی خودێ مەزن وپیـرۆز ببینت ، وەكی وان یێن ب قەبر ومەزاران سویند خون ، وهزر دكەن خودانێن ڤان قەبران دشێن خۆشی ونەخۆشییێ بگەهیننە وان ، ئەڤە كافر دبن و ژ ئیسلامێ دەردكەڤن ، چونكی ئەو سالۆخەتەكێ تایبەت بۆ خودێ ددەنە چێكرییەكی ژ چێكرییێن وی .
مەسەلا دی : دەسپێكرنا كارەكی ـ یان ئاهەنگەكێ ـ ب ناڤێ كەسەكی یان تشتەكی ژبلی خودێ ، چ ناڤێ مەزنەكی بـت یان یـێ مللەتی بت یان یـێ شەهیدان بت .. وهتد ، ئەڤە ژ وان عەدەتێن خەلەتە یێن كو د ناڤ مە دا دبەلاڤ ، وكارەكە شریعەتێ ئیسلامێ دورست نابینت ، چونكی كێماسییێ دئێختە باوەرییا خودانێ خۆ ، و ژ بەر گرنگییا ڤێ مەسەلـێ وپاراستنا تەوحیدێ شریعەتێ ئیسلامێ دبێژتە مە : ئەگەر ناڤەك ژبلی یێ خودێ ـ یان د گەل یێ خودێ ـ ل سەر ڤەكوشتنا حەیوانەكی هاتە ئینان خوارنا گۆشتێ وی حەیوانی حەرام دبت .
5 ـ یارەبی تو ب حەقێ فلان كەسی كەی :
وئەڤە ژی گۆتنەكە گەلەك جاران د دوعایان دا ژ لایێ گەلەك كەسان ڤە دئێتە گۆتن ، گاڤا ئێك ژ وان دوعایەكێ بۆ خۆ دكەت دێ بێژت : یا رەبی تو ب حەقێ فلان كەسی كەیە تو فلان تشتی بۆ من بكەی ، ڤێجا ئەو ( فلان كەس ) كی بت كی نەبت ، ئەڤ گـۆتنە یا دورست نینە ودڤێت مرۆڤێ موسلمان خۆ ژێ بدەتە پاش ، ونە دورستییا وێ ژی ژ بەر دو ئەگەرانە :
یا ئێكێ : كەسێ چو حەق ل سەر خودێ نینن ، حەتا مرۆڤ ب وی حەقی خودێ بدەتە سویندێ ، بەلكی هەر خودێیە قەنجییێ ب وێ چەندێ ـ یەعنی ب دانا حەقی ـ ل چێكرییان دكەت ، وەكی وی د ئایەتەكا پیـرۆز دا گـۆتی : [ وَكانَ حَقّاً عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ ـ وسەركەفتنا خودان باوەران تـشـتەكێ حەق بوو ل سەر مە ] ( الروم : 47 ) ، وئەگەر كەسەك هەژی تشتەكی یان حـەقـەكی ببت ئەو قەنـجـییەكە خودێ ـ ژ كەرەما خۆ ـ د گەل وی دكەت وددەتە وی .
یا دووێ : هندی ئەڤ حەقەیە یێ خودێ ژ قەنجییا خۆ ددەتە بەنییەكێ ژ بەنییێن خۆ ئەو حەقەكێ تایبەتە ب وی كەسی ڤە ، كــەســێ دی چو پەیوەندی پێڤە نینە ، ڤێجا ئەگەر كەسەكێ نە ژ هەژی وی حەقی بێت وتەوەسسولـێ ب وی حەقی بكەت ، ئەو دێ تەوەسسولـێ ب كارێ بیانی ژ خۆ كەت یێ وی چو پەیوەندی پێڤە نەهەی ، وئەڤە چو مفایی ناگەهینتە وی . (و ئەو حەدیسا تێدا هاتی (أسألك بحق السائلین ) ئەز ب حەقێ پرسیارکەران پرسیارێ ژتە دکەم ) حەدیسەکا بێ بنەجهە چونکی (عطیة العوفي)دسەنەدا وی دایە ، و هەمی زانا لسەر لاوازییا وێ کومبووینە ، وەکی هندەك زانایێن حەدیسێ دبێژن)
6 ـ یا رەبی تو ب فلان كەسی یان بۆ خاترا فلان كەسی كەیە :
وئەڤە ئەوە یا ب عەرەبی دبـێـژنێ : ( التوسل ) ، وتەوەسسول ( یان خۆنێزیككرن ) ئەوە مرۆڤ ب تشتەكی خۆ نێزیكی تشتەكێ دی بكەت وخۆ بگەهینتێ ، ووەسیلەت نێزیكییە ، یان ئەو تـشـتـە یــێ مــرۆڤـی نێزیكی تشتەكێ دی دكەت ، خودایێ مەزن د ئایەتەكێ دا دبێژت : [ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَة ـ وهوین وی تشتی بـخوازن یێ هەوە نێزیكی وی بكەت ] ( المائدة: 35 ) یـەعـنـی : هـویـن ب گوهدارییا فەرمانا خودێ و ب وی تشتێ ئــەو پــێ رازی ببت خۆ نێزیكی وی بكەن ، و ( تەوەسسول ) ب خــۆ دو پشكە : تەوەسسولا دورست ، وتەوەسوولا نەدورست ، وئەم ل ڤێرێ ب كورتی دێ بەحسێ تەوەسسولا نەدورست كەین .
تەوەسسولا نەدورست ئـەوە مرۆڤ ب تشتەكێ چو دەلیلێن شەرعی ل سەر نەبن خۆ نێزیكی خودێ بكەت ، ژ وان تشتان :
1 ـ خواستنا دوعایێ ژ مرییان :
وەكــی وان یێن دچـنـە سەر قەبر ومەزاران ودوعایان بۆ خۆ ژ خودانێن وان دكەن ، چ ئێكسەر ژ وان ب خۆ بكەن وبێژنێ : فلان تـشـتـی بۆ مە بكە ، یان ژی وان بكەنە ( واسطە ) د ناڤبەرا خۆ وخودێ دا ، وبێژنی : دوعایان بۆ مە ژ خودێ بكەن دا ئەو فلان تشتی بۆ مە بكەت ، ئەڤە كارەكێ حەرامە ، وچێ نابت مرۆڤێ موسلمان بكەت ، چونكی مرۆڤێ مری ـ ئەگەر خۆ مرۆڤەكێ چاك وباش ژی بت ـ وەكی یێ ساخ نەشێت دوعایان بۆ مرۆڤی بكەت .
و ل سەر دەمێ خیلافەتا عومەرێ كوڕێ خەططابی ـ خودێ ژێ رازی بت ـ دەمێ بوویە هشكاتی وباران نەهاتین ، وی داخواز ژ عەبباسێ مامێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ كر دا ئەو بێت ودوعایان ژ خودێ بكەت كو بارانێ بدەتە ، وگۆت : (( یا رەببی مە تەوەسسول ب پێغەمبەرێ تە دكر تە باران ددانە مە ، وئەم یێ تەوەسـسولـێ ب مامێ پێغەمبەرێ تە دكەین ڤێجا تو بارانێ بدە مە )) وئەگەر تەوەسسولا ب مرییان یا دورست با هەوجە نەدكر عومەر پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ بهێلت وبچت بێژتە مامێ وی وەرە دوعایان بۆ مە بكە .
2 ـ تـەوەسـسـولا ب خاترا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ یان ئێكێ دی ژبلی وی :
ئەڤە ژی چێ نابت ، وئەو حەدیسا تێدا هاتی : (( إذا سألتم الله فاسألوه بجاهي ، فإن جاهي عظيم ـ ئـەگەر هەوە داخواز ژ خودێ كر هوین ب خاترا من داخوازێ ژ وی بكەن ، چونكی خاترا من یا مەزنە )) ئەڤ حەدیسە درەوە ، و د چو كتێبێن موسلمانان یێن باوەرێ دا نەهاتییە ، وكەسێ ژ زانایێن حەدیسێ ئەو نەڤەگێڕایە . ونە وەبت بێتە هزركرن كو ئەم دبێژین : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ چو خاتر یان ( جاه ) ل نك خودێ نینن ، نەخێر .. پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ خودانێ شفاعەتا مەزنە ، وئەو باشتـرینێ مرۆڤانە ، بەلـێ ئەڤ كارە ـ كو تەوەسسولا ب جاهێ وییە ـ چو دەلیلێن شەرعی یێن دورست ل سەر نینن ، وكارەكێ وەسا هندی یێ بێ دەلیل بت چێ نابت مرۆڤ بكەت ، چونكی بێ دەلیلەكێ دورست چو عیبادەت دورست نابن .
3 ـ تەوەسسولا ب چێكرییان ( مەخلووقان ) :
وەكی مرۆڤەك بێژت : یا رەببی تو ب فلان كەسی كەیە تو فلان تشتی بۆ من بكەی ، ئەڤە چـێ نابت ، چونكی ئەگەر مەخسەدا وی ب ڤێ گۆتنا وی سویند بت ، ئەو هنگی ئەو یـێ خـودێ ب كەسەكێ دی ددەتـە سـویـنـدێ ، وئەڤە چێ نابت ، چونكی ئەگەر چێ نەبت مرۆڤ مرۆڤەكی ب چێكرییەكی بدەتە سویندێ ، ژ بەر كو ئەو شركە ـ وەكی بۆری د گەل مە ـ ، پا چاوا دێ چێ بت ئەو خودێ ب چێكرییەكی بدەتە سویندێ ؟
وئەگەر مەخسەدا وی ب ڤێ گۆتنێ ئەگەر بت ، یەعنی : مەخسەدا وی ئەو بت ئەو بێژت : یا رەببی ژ بەر فلان تو فلان تشتی بۆ من بكە ، ئەڤە كارەكێ دورست نینە چونكی خودێ داخوازكرنا ب چێكری نەكرییە ئەگەر بۆ بەرسڤدانێ ، ووی ئەو بۆ بەنییێن خۆ دورست نەكرییە .
7 ـ ئەز یێ بێ خودێ بم :
ئـەڤــە ژی ژ وان پەیڤانە یێن كو گەلەك كەس ژ نەزانین یان ژ بێ ئەدەبی ب كار دئینن ، ئێك ژ وان دێ بێژتە هەڤالـێ خۆ : ئەزێ بێ خودێ بم ، ئەگەر فلان تشت یێ هۆسا بت .
وچێ نابت بۆ مرۆڤێ موسلمان ڤێ گۆتنێ بێژت ، چونكی ئەو ب ڤێ گۆتنێ حوكمی ب كوفرێ ل سەر خۆ ددەت ، ئەگەر هات وئەو تشت یێ وەسا بت ، وئەگەر یێ وەسا نەبت ژی گۆتنا وی دبتە ئەزمان درێژی وبێ ئەدەبی د دەر حەقا خودێ دا ، وئەڤ هەر دو تشتە نە ژ هەژی موسلمانینە .
8 ـ ئەی كافر :
هــنــدەك كــەس هــەنـە دەمێ عێجز دبن ، یان كەربێن وان ژ كەسەكی ڤەدبن دبێژنێ : كافرێ كافر ، ئەڤە وەك خەبەرەكی ئەو دبێژن ، وسستی د گۆتنا ڤێ پەیڤێ دا هند یا بەلاڤ بووی گەلەك جاران دێ تە گوهــ لـێ بت مرۆڤەك دەمێ ل عەیالەكێ خۆ دحەیتینت دبێژتێ : هەی كافرێ كافر .
وئەو ب خۆ حەرامە ل سەر موسلمانی ئەو ڤێ پەیڤێ د دەر حــەقا موسلمانەكێ دی دا ب كار بینت ، ژ بەر وێ حەدیسێ یا ( ئەبوو هورەیرە وعەبدللاهێ كوڕێ عومەری ) ژ پـێـغـەمـبـەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەدگوهێزن كو وی گۆتییە : [ أيما رجل قال لأخيه : يا كافر ، فقد باء بها أحدهما ـ هەچی زەلامەكێ بێژتە برایێ خۆ : كافر ، ئەو دێ ژ ئێك ژ وان گرت ] ( بوخاری و موسلم و ترمذی ڤەدگوهێزن) ، یەعنی : ئەگەر ئەو یێ ئەو ڤێ ئاخفتنێ دبێژتێ یێ كافر نەبت ، ئەو دێ كافر بت ، چونكی وی ژ قەستا موسلمانەك كافر كر .
9 ـ من چو دین نەبن :
یان ئەزێ بەریمە ژ ئیسلامێ ، وئەڤە ژی ژ وان گـۆتـنانە یێن خودانێ خۆ كافر دكەن ، دێ بینی هندەك كەس هەنە گاڤا بەرەك وگوتنلەك ڤێك كەفـتـن دبێژن : من چو دین نەبن ئەگەر فلان تشت یێ وەسا بت ، یان ئەز ل سەر فلان دینی بم ـ ژ دینێن كافران ـ ئەگەر فلان تشت یێ هۆسا بت ، یان هەر پەیڤەكا ئەو خـۆ پــێ ژ ئیسلامێ بــەری كەت . پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ د گۆتنەكا خۆ دا دبێژت ( وەکی نەسائی و ئەحمەد و حاکم ژێ ڤەدگوهێزن) : [ من قال إنه بريء من الإسلام ، فإن كان كاذباً فهو كما قال ، وإن كان صادقاً لم يعد إلى الإسلام سالماً ـ هەچییێ بێژت ئەوێ ژ ئیسلامێ بەرییە ، ئەگەر ئەو یێ درەوین بت ، ئەو وەسایە وەكی وی گۆتی ، وئەگەر ئەو یێ ڕاستگۆ بت ئەو سەرساخ ل ئیسلامێ نازڤڕتەڤە ] یەعنی : ئەگەر ئەو بێژت : ئەز ژ ئیسلامێ یێ بەری بم ئەگەر فلان تشت یێ هۆسا بت ، ڤێجا ئەگەر د گۆتنا خۆ دا یێ درەوین بت ئەو ژ ئیسلامێ یــێ بــەرییە ، وئەگەر ئەو د گۆتنا خۆ دا یێ ڕاستگۆ بت ئەو ب سلامەتی ل ئیسلامێ نازڤڕت ، یەعنی : سستی دێ كەفتە دینێ وی .
10 ـ فــلان كـەسێ كافر یان فلان دەستەكا
كافر نەكافرن :
یەعنی : مرۆڤ د كوفرا كافران دا بكەفتە شكێ ، یان هزر كەت ئەو ژی د خودان باوەرن ، یان بەحەشتینە ، وئـەڤ گـۆتن وهــزرە ل نك گــەلـەك كەسان ژ مە یا بەلاڤە ئەگەر سوحبەت ل دۆر خودانێن وان دینان بت یێن كو دبێژنێ : دینێن عەسمانی ، وەكی جوهی وفەلان ، دەمێ ئێك ژ وان گوه لـێ دبت مرۆڤ دبێژت : ئەڤە كافرن ، ئەو عەجێبگرتی دمینت ودبێژت : مانێ وان ژی باوەری ب خودێ هەیە ، ئەڤ گۆتنە خودانێ خۆ كافر دكەت ، چونكی دبتە نەباوەری ئینان ودرەو درێخستنا قورئانێ ، قورئان ل گەلەك جهان و د گەلەك ئایەتان دا حوكمی ب كوفرا وان دكەت ، ڤێجا ئەگەر كەسەكێ خۆ ب موسلمان بزانت بێت و د كوفرا وان دا بكەفتە شكێ ، مەعنا ئەو د ڕاستییا ڤان ئایەتان دا یێ ب شكە ، وشكا د ئایەتێن قورئانێ دا خودانێ خۆ كافر دكەت .
11 ـ سبحان ، حنان ، غفران ، سلطان ، برهان ، ستار :
ب كارئینانا ڤان پەیڤان د كبارە ودوعایان بــۆ خــودێ تشتەكێ نـە یێ دورستە ، چونكی د چو ئایەت وحەدیسێن دورست دا نەهاتییە كو ئەڤە ژ باشناڤێن خودێنە ، هەر چەندە هندەك ژ ڤان دبنە سالۆخەت بۆ خودێ ژی ، وئاشكەرایە كو دانانا ناڤــەكــی بۆ خودێ چێ نابت ئەگەر چو دەلیلێن شەرعی ل سەر نەبن .. وئەڤ خەلەتییا هە ل هەیڤا رەمـەزانێ ل نك مە گەلەك دئێتەكرن ژ لایێ هندەك ( موئەذنان ) ڤە د كبارێ دا ، یان ل دەمێ كرنا تەراویحان .
