ناڤبرا چاردێ
دهمێ گرتنێ درێژ بوو.. نهخۆشیا گرتیان ههمى ئهو بوو وان نهدزانى كانێ حالێ مرۆڤێت وان ژ دهرڤهى گرتیخانێ چیه، نهخاسم حوكمهت ناهێلت كهس ژ وان بێت سهرا مرۆڤێ خۆ بدهت، وخۆ نهدهێلا ئێك كاغهزهكا ڤهكرى ژى بۆ مرۆڤهكێ خۆ فڕێكهت.
گهلهك ژ گرتیان دخودان كار بوون، تشت ژ دهرڤه دئینان، وهندهك ژ وان بازرگان بوون دخودان سویك ودكان بوون، پشتى گرتنا وان دكانێت وان هاتبوونه گرتن، ومالێت وان مانه بێ رزق ومالخۆیێ.. وئهو گرتیێت فهرمانبهر یێت كێم ئهوێت هێشتا نههاتینه حوكمكرن، حوكمهت دویماهیێ قانع بوو كو مهعاشێت وان بدهته مالێت وان پشتى ههر ئێك مرۆڤهكى پێش خۆڤه ددانت، بهلێ گرتیێت دى حێبهتى مان دێ چ كهن؟ وان داخواز ژ ڕێڤهبهریا گرتیخانێ كر كو دهستویریا وان بدهن دا ئهو كاغهزان بۆ مالێت خۆ بنڤیسن دا بهلكى بشێن ب ڤێ ڕێكێ كارێت خۆ خۆ ب ڕێڤه ببهن، بهلێ داخوازا وان نههاته ب جهئینان، دهمێ گرتیان دیتى ئهڤ ڕێكه ب دهست وان ڤه نائێت كهفته دلێ وان ئهو ب دزى ڤه كاغهزان بۆ مالێت خۆ فڕێكهن.. بهلێ ما چاوا دێ شێن ڤێ چهندێ كهن وئهو یێت ل پشت شفشێت زیندانێ ل نیڤا مهیدانا خوینهلـۆ؟ پشتى هنگى خۆ لهشكهرهك ناهێلت ئێك ژ وان د گهل باخڤت ئهگهر بهحسێ چ ژى بت، چونكى كارێ وان ب جهئینانا فهرمانانه وبهس، وئهگهر ئهو ژ ڤێ چهندێ سست بوون یان ڤهمان ب دژوارى دێ ئێنه پاشڤهبرن، ونه دویره خۆ بێنه كوشتن ژى وهكى گهلهك جاران چێبووى.
یووسفێ شاعر گۆت:
ــ خۆشتڤیێت من.. ڤان ڕۆژان میراتێ مه ل دادگههێ دێ ئێته لێكڤهكرن، ودڤێت ئهز ژى یێ حازر بم، بهلێ ئهز نزانم كانێ ئهز دێ چ كهم..
رزق ئیبراهیمێ سوودانى شاگردهیێ كولیژا مافان گۆت:
ــ ئهگهر ب قانوینێ بت دڤێت ته ببهنه دادگههێ..
یووسف كهنى وگۆت:
ــ رزق! هشیار بى، نه وهبت بهحسێ قانوینێ ل ڤێرێ بكهى.
برادهرێ فلسطینى عهبدلحهمیدێ نهجار گۆت:
ــ سوپاس بۆ خودێ.. وهلاتێ من جوهیان یێ ستاندى، وان مال وزهڤى وجهێ مه ب دهست خۆ ڤه برینه.. من ب خۆ چــو نـیـنـه، بـهس تـهخـتـهكـێ دارى ب تنێ من یێ ههى ئهز ل سهر دنڤم، د گهل دۆشهكهك وبهتهنیهكى وچهند كتێبان.. من ب خۆ شۆله ژ چو نینه.
مهعرووفێ حهضەرى یێ ئهفسهر ل لایهكێ زیندانێ ڕوینشت بوو وچهندهك ژ قورانێ ژ بهر دخواند، وبێن بۆ بێنێ ڕادبوو نڤێژهكا سوننهت دكر، وان ههمیان گهلهك حهز ژ مهعرووفى دكر نهخاسم سهیدایێ عهبدلحهمیدێ نهجار، چونكى مهعرووف ئێك ژ زیرهكێت ناڤدار بوو ل شهڕێ فلسطینــێ.. خــۆ هــنــدهك ڕۆژنامــهیێت عهرهبان یێت مهزن ل دۆر كـارێــت وى ل شـــهڕێ ســالا 1948 ێ ئاخـفـت بوون، د گهل هندێ ژى ئهو مرۆڤهكێ پاك وخۆشكێن ودلسۆزه.. مهعرووفى گۆت:
ــ مه ههمیان رحێت خۆ یێت هاڤێتین.. وئهو كهسێ رحا خۆ پێشكێش بكهت د خهما مال وخانى وعهردى نابت، ئهڤه ههمى نامینن، وان بهێلنه ب هیڤیا خودێ ڤه وههچیا وان بڤێت بلا بكهن..
یووسفێ شاعر گۆت:
ــ ئهڤه ڕاسته.. بهلێ عهیالێ مه حهقێ ل سهر مه ههى كو ئهو بێنه ب خودانكرن.
مهعرووفى گۆت:
ــ [ ومن یتق الله یجعل له مخرجاً ].
عهبدلحهمید ڕابوو ڤه وگۆت:
ــ مـن گــوهــ ل لــهشـكــهرهكــى بوو دگۆت: ئهزێ ئامادهمه كاغهزێت ههوه بگههینمه مالێت ههوه وبهرسڤێت وان بۆ ههوه بینم، بهلێ ب پێنج جونهیهان.
یووسفى گۆت:
ــ ب پێنج جونهیهان! گهلهكن، بهلێ د گهل هندێ ژى ئهز دێ وان دهم چونكى مه چو ڕێكێت دى نینن.. ومن حهفتێ جونهیه ل كهسهكى ههنه دڤێت بێژمه مرۆڤێت خۆ دا ژێ وهرگرن..
شێخ عهبدلحهمیدى دویچوون كر حهتا ئهو لهشكهر نیاسى، وئهو ل سهر هندێ پێك هاتن كو گرتى ههمى كاغهزێت خۆ بدهنه ف گرتیهكى دبێژنێ: قۆرى، وئهو گرتیهكێ جوهى بوو ب تنێ د زیندانهكى دا هاتبوو دانان، ودهستویرى بۆ وى ههبوو ئهو ئهو بۆ پاقژكرنا مهزهلێن ئهفسهران وچێكرنا خوارنێ وچایێ بۆ وان ژ زیندانا خۆ دهركهڤت، لهو پتر دهمى ئهو ژ دهرڤهى زیندانا خۆ بوو، وقۆرى مرۆڤهكێ غهریب بوو، سوورهتا یاسین وهندهك سوورهتێت دى یێت كورت ژى ژبهر بوون، بهلێ ئیخوانان جارهكێ ئهو دیت وى ستێرا جوهیان ل سهر دهرگههێ زیندانێ دنهخشاند وهندهك پهیڤ ب زمانێ عبرى نڤیسین، ئێك ژ خهباتكهرێت فلسطینى یێت كهڤن ڕابوو هندهك پێدادان، ودهرسهكا وهسا نیشا وى دا ئهو چو جاران ژ بیر نهكهت.. ڕاسته لهشكهرێ نۆبهدار ئهو ژێكڤهكرن وتۆلێت وى ل خهباتكهرێ كهڤن ڤهكرن، بهلێ دلێ خهباتكهرى تهنابوو.. وههر تشتهك وهكى بهرێ لێ هات..
دویماهیێ قۆرى رازى بوو كاغهز وپارهیان بگههینته وى لهشكهرى.. ئــهو لــهشــكــهرێ حــێـنـج وبهگران ب دورستى ب كارێ خۆ ڕانهبوو، كـاغـهزێـت گـرتیان ههمى برن هاڤێتنه د پۆستهكى دا ل تاخێ (عهباسیه) بێى پیلان لێ بدهت، فهرمانبهرێ پۆستهى دهمێ ئهڤ كاغهزه دیتین گومان بۆ وى چێبوو، پشتى زێرهڤانان كاغهزهك ژ وان ڤهكرى زانى كو ئهو كاغهز یا ژ گرتیخانهیا حهربى دهركهفتى، كاغهزێت دى ژى ڤهكرن ئهو ژى دوهسا بوون.. ڤێ چهندێ گرفتاریهكا مهزن پهیدا كر، چونكى وان ههر د گاڤێ دا ئهڤـ كاغهزه دانه موخابهراتێ وگرتیخانهیا حهربى، وان تهحقیقهكا ب ترس ودژوار د گهل خودانێت كاغهزان كر، ڕهنگێت ئازاردانێ وقامچیان شیان ڕاستیێ ژ دهڤێ گرتیان بیننهدهر، بهرێ قۆرى ووى لهشكهرێ كاغهز برین دانه مهیدانا سۆر، ڕۆژهكا گران وزێده نهخۆش بوو.. ههر چهنده وێ ڕۆژێ چهژن ژى بوو!
بهایهكێ گران هاتهدان وئهو كهفتنه ژێر ئازاردان وزێرهڤانیهكا دژوار.. نهخاسم یووسفێ شاعر وشێخ عهبد لحهمیدێ نهجار ورزق ئیبراهیم ومهعرووفێ ئهفسهر..
پشتى هنگى حوكمهتێ دهستویریا گرتیان دا ئهو كاغهزێت ڤهكرى بۆ مرۆڤێت خۆ بنڤیسن، بهلێ ب شهرتهكى ههر كاغهزهك ژ ههشت ڕێزان پتر نهبت.. وئهفسهرهكێ تایبهت وان كاغهزان ببینت.. پشتى ڤێ تهنگاڤیێ قۆرى زڤڕى زیندانا خۆ، ودهستویرى بۆ نههاته دان ئهو ژێ دهركهڤت.
زیندانا یووسفێ شاعر وهكى قائیشا خهستێ لێ هات بوو، ههرئێكى خۆ هاڤێتبوو سهر جههكى، یێ وهستیاى و ب ئێش وژان ژ بهر وێ قوتانا وان دیتى، د ههمى گهل برین وئێشان عهبدلحهمیدێ نهجار ژ تڕانهیێت خۆ ڤهنهدبوو، پرتهكا پهمبى د دهرمانكێ سۆر دا، دا د برینێت خۆ بدهت، وگۆت:
ــ خۆشتڤیێت من! ئهڤه ههمى بۆ مه خێرن.. ب خهم نهكهڤن، ئهڤه نه ئێكهمین پاریه ئهم دادكهین ویێ دویماهیێ ژى نابت.. من كاغهز نهدنڤیسى بهلێ ههوه وه ل من كر ئهز بنڤیسم.. وهكى برادهرێ مه یێ مهزن مهعرووفى.
مهعرووف گڕنژى وگۆت:
ــ ئهز یێ پێتڤى نهبووم كو كاغهزهكێ بۆ مرۆڤێت خۆ بنڤیسم، بهلێ من دڤیا خۆ ژ ناڤ ڤان دیوارێت زۆرداریێ دهربێخم، هوین دشێن بێژن: نهگوهدانهكا بچویك بوو من كرى، ئهز نهیارێ دهست داهێلانێ مه.
شێخ عهبدلحهمید كهنى، یووسفێ شاعر گۆت:
ــ بۆچى تو دكهنى؟
ــ ئهزێ ب ته دكهنم، كاغهز بهس نهبوو تو بنڤیسى، تو ڕادبى شعرهكا بهركهفتى ژى د گهل دهنێرى، حهتا ههر مالهكێ سێ قامچى داینه ته.. (الحمد لله) ته داستانا خۆ یا درێژ نههنارت ئهگهر دا ته گورێن ونهدویره حهتا ڤێ گاڤێ ژى تو ل ژێر قوتانێ بایه..
د سهر ئێشانێ ڕا ههمى كهنین.. عهبدلحهمید بهردهوام بوو وگۆت:
ــ وبرایێ مه رزق خودێ ژێ رازى بت، ڕادبت عهریزهكێ ل سهر حالێ مه دنڤیست، دڤیا بگههینته دهستێ نائبێ گتشى..
رزقى ب ڕویهكێ گهش ڤه گۆت:
ــ ئاخفتنهكا ڕاست بوو دڤێت هاتبا گۆتن..
ئهفسهرێ گرتى مهعرووفى گۆت:
ــ نائبێ گشتى بهێلنه د حالـێ وى دا.. ڕاســتــه ئـهو یێ بهردایه بهلێ ئهو ژى د گرتیخانهیهكا مهزن دا دژیت.
عهبدلحهمیدى پرتهكا پهمبى دا ف رزقى وگۆت:
ــ ههژارى قۆرى! دهمێ ب (عهرووسه) یێ ڤه گرێداى وقامچى لێداین وهكى كتكێ دهنگ ژ بهر دهات، ودگۆت: ئسرائیلا تاوانبار نهمینت، بن گۆریۆن نهمینت، ئهز مصریمه رهحمێ ب من ببهن..
یووسفێ شاعـر دهســت هاڤـێـتێ وچهند مالكهكێت نوى ژ داستانا خۆ یا ناڤدار خواندن، وبرایان ئهو مالك دوباره كرن دا ژ بهر بكهن..
نهخۆشیا گرتیان ل ڤێ چهندێ ڕانهوهستا، چونكى ئهفسهر ولهشكهر ل ناڤ دهغهلێت وان گهڕیان.. پرتێت صابوینان هویركرن، قهدێت صهموونان كهركرن، جلك دڕاندن، ل ئامیرێ (لاسلكیان) دگهڕیان، ژ بهر كو وان ڕۆژان هندهك ئێزگێت جیهانى سالۆخهتێت گرتیخانهیێ بهلاڤ دكرن، ونهخوزیێت وى یێ قهلهم وكاغهزهك ل نك هاتبا دیتن..
هۆسا و ب نهخۆشترین ڕهنگ ڕۆژێت جهژنێ بۆرین، نه خوارن نه نڤستن نه سهرهدان ونهكهیف.. گاڤ ب ڕۆندك وبرین وبیرهاتنان ڤه دبۆرین.. ڕاسته هندهك جاران كهیفا بهلهنگازان ب رهحما خودێ دهات، بهلێ ترس ونهخۆشى چو دهمان ل گرتیخانهیێ وندا نهدبوو، ئهو گرتیخانهیا (باستیل) هێلایه ب تۆزا خۆ ڤه.
مهعرووفێ ئهفسهر گۆت:
ــ جهژن نهیا ویه یێ جلكێت تازه دكهته بهر خۆ.. جهژن یا ویه یێ ژ خودانێ ڕۆژا دویماهیێ دترست.
عهبدلحهمید گڕنژى وگۆت:
ــ سوپاس بۆ خودێ، ههر ڕۆژ جهژنا مهیه..
رزق ئیبراهیم ڕابووڤه و ب سهربلندى بهژنا خۆ بلندكر، بهرێ خۆ دا كولهكا بچویك وسیمهكرى، ب دهنگهكێ خۆش ئهڤ شعرا (موتهنهبى) یا ناڤدار گۆت:
عـیـد بــأیــة حـال عدت یا عید
بما مضى أم لأمر فیك تجدید
چاڤ ب ڕۆندكان تهڕ بوون، عهبدلحهمیدى ڤیا خۆشیێ پهیدا كهت، لهو گۆت:
ــ یووسف تو ژى دكهیه گرى؟ تو شاعرێ تهنگاڤیێت مهزن؟
ب دهنگهكێ تژى برین ڤه یووسفى گۆت:
ــ ڕۆندكێت مه د محرابا ڕاستیێ دا نڤێژن..
رزقى گۆت:
ــ ئهز نه ژ ترسان دا دكهمه گرى، بــهلـێ ئــهز پـێ ل بێ دهسههلاتا خۆ دخوڕم، نهشیان قهیدهكا نهخۆشه، ئهگهر ئهو ل بهر سنگێ من ڕاببانه شهڕى ئهز ب دلشادى دا مرم..
دهمێ كلیل د سقاتهیێ دهرى ڕا زڤڕى، ههمى بێ دهنگ بوون.. لهشكهرهك ب ڕویهكێ گرتى ڤه ب ژۆر كهفت، ههمى ڕابوونه ڤه.. و ل دویڤ فهرمانێ وان تهمهنا لهشكهرى بۆ وى ڤهدان، وههمیان گۆت:
ــ بهلێ ئهفهندى..
وى گۆت:
ــ ها بگرن.. ئهڤه ژى دێ ل نك ههوه بت..
چاڤ مانه ل دهرى.. جحێلهكێ بهلهنگاز وڕویس ب ژۆر كهفت، ژبلى دهرپێیهكێ كورت چو جلك ل بهر نهبوون، چیرۆكا عهزابدانهكا نهخۆش ل سهر لهشێ وى یا نڤیسى بوو، هێدى هێدى وى گاڤێت خۆ هاڤێتن.. بهتهنیهكێ كهڤن ب تــنـێ د دهســتـان دا بوو، پشتى دهرگههــ هاتیه گرتن وى ب دهنگهكێ ڕهجفى ڤه گۆت:
ــ السلام علیكم..
ــ وعلیكم السلام..
ههمیان جهێ وى كر، مهعرووفى بهتهنى ژێ وهرگرت وگۆت:
ــ خودێ خێرا ته بنڤیست برا..
سهرێ خۆ هژاند.. سوپاسیا وى كر، پاشى ڕوینشت وبێنا خۆ هلكێشا، بێ دهنگ ما.. پاشى مێڤانێ نوى گۆت:
ــ برایێ ههوه مهحموود صهقر ژ (منیه البندره)..
مهعرووفى گۆت:
ــ تو ب خێر هاتى..
رزق ئیبراهیم نهشیا بێهنا خۆ زێدهتر فرهه بكهت لهو گۆت:
ــ ژ بهر چ وان تو گرتى؟
ــ ژ بهر چوننه!
عهبدلحهمیدى خۆ كره د ناڤ سوحبهتێ ڕا وگۆت:
ــ رزق! بهێله دا بێهنا خۆ بهلكێشت پاشى..
مهحموود گڕنژى، گڕنژینا وى ڕویێ وى یێ زهرێ ووهستیاى گهش كر.. وى گۆت:
ــ خودێ دزانت من چهند پێ خۆش بوو ئهز ئینایمه نك هــهوه، قــامــچــى هــنــد بــۆ من دنهخۆش نهبوون هندى مانا ب تنێ بۆ من یا نهخۆش.. ئهڤه نعمهتهكا مهزنه ژ خودێ ئهز د گهل ههوه باخڤم.. هوین دێ من ژ بیرڤهكهن ودلێ من خۆش كهن.. ئهگهر ڤێ گاڤێ بمرم دێ گهلهكێ كهیفخۆش بم.
رزقى لێڤێت خۆ دانه بهر ددانان وگۆت:
ــ وان گهلهك نهخۆشى یێت گههاندینه ته..
ــ چو نینه مادهم د ڕێكا خودێ دایه، بهس ل سهرى ئهز ب ئێشانێ حهسیام.. پشتى هنگى یا ژ من ڤه لهشێ من ههمى هاته بهنجكرن، لهوا من خۆ ب دهست وان ڤه بهردا.. ما دا چ كهم؟ ل وان گاڤان هندى تو ل دۆر خۆ بزڤڕى ژ خودێ پێڤهتر تو كهسێ نابینى.. لهو وان گاڤان ژ ههمى گاڤان پتر مرۆڤ نێزیكى خودێ دبت.. تو دێ گازى كهیێ ئهو دێ د بهرسڤا ته ئێت، گازندهیان دێ بۆ كهى ئهو دێ دلێ ته نهرم كهت، ئهو گاڤ خۆشترین گاڤن ل ژیانێ.. ئهو دهم د سهر دفنا وان شهیتانان ڕا یێت ب قامچیان ل دۆر ته دزڤڕن دهمێ خهلوێیه..
دهنگێ زهنگهلهكێ بلند هات، ههمى بێ دهنگ بوون، لهشكهرهكى ژ دویر گازى كر:
ــ ژ ههر زیندانهكێ دو كهس بۆ وهرگرتنا خوارنێ بلا بێن.
عهبدلحهمید ورزق ڕابوون، مهعرووف ژى د گهل وان ڕابوو ڤه، بهلێ عهبدلحهمیدى گۆتێ:
ــ مهعرووف برا تو ڕوینه، ب خودێ تو ناچى..
مهعرووف نهچار بوو بزڤڕته جهێ خۆ.. چوونا خوارنێ شكهستنهك بوو بۆ خودانى، چونكى ئهو كهسێ دچته خوارنێ بێ گومان ب قامچیان دئێته هاژۆتن ورهزیلكرن، لهو مرۆڤێت نساخ وپیر نهدچوونێ.. گرتیان ئهڤ چهنده د ناڤ خۆ دا كربوو، مهعرووفى گهلهك پێ نهخۆش بوو دهمێ ههڤالێت وى دگۆتێ: تو نهچه.. هندهك جاران ئهو ب تهعدایى دچوو، چونكى ئهو ژى ئێك ژ وان بوو، دڤیا وهكى وان نهخۆشیێ ببینت، مانێ دڤێت ههمى پێكڤه پشكداریێ دخۆشى ونهخۆشیێ دا بكهن، د سهر هندێ ژى ڕا ههر زۆرداریهكا لێ هاتباكرن وى بۆ خۆ دهژمارت چاكیهك ژ وى خودایى یێ عهبدێ خۆ ب بهلایان دجهڕبینت..
پشتى هنگى رزقى گۆت:
ــ برا مهحموود! ئهرێ ڕاسته تو سهرۆكێ كۆمهكا نهێنى یى؟
مهحموود گڕنژى وگۆت:
ــ ئهز ژى وهكى تهمه.. بهلێ ئهڤه تالعێ منه رزق!
ــ ب نیشانان ڤه تالعێ ته یێ بهركهفتى ومهزن بوو..
ــ ئهڤه ژ قهنجیا خودێ یه د گهل من.. چـو تشتێ بهرزه ل نك من ب خۆ نهبوو، وئهز تێ نهدگههشتم كانێ بۆچى ئهو وه ل من دكهن، ئهرێ تو بێژى ئهز تشتهك بم من كارهك كربت بێى ئهز بزانم؟ دویماهیێ من گۆته خۆ: لازم نینه ئهز ب عهقلى بچمه ڤى كارى ئهگهر دێ دین بم، چونكى ل ڤى جهى نه عهقل ههیه ونه قانوین ونه مرۆڤاینى..
زهلامان ب دلهكێ ڤهكرى دهست ب خوارنا نیسكێ كر، پشتى بێنهكا كورت سێنیك ڤالا بوون ونان نهما، شێخ عهبدلحهمیدى گۆت:
ــ ئهز تێر نهبووم.. پرتهكا نانى تێرا من ناكهت..
ب بێنتهنگى ڤه رزقى گۆت:
ــ حهمدا خودێ بكه برا.. برسى ببه دێ یێ ساخلهم بى.
عهبدلحهمیدى لێڤێت خۆ ب ئهزمانى تهڕكرن وگۆت:
ــ خوزى ئهز ژى د گهل وى بامه..
رزقى گۆتێ:
ــ د گهل كێ؟
ــ د گهل دختۆر عهجمى وصهیان..
زهلام ههمى كهنین.. مهحموود ژى كهنى.
