ل بهرچاڤگرتنا ئهگهران
بهرى نوكه مه گۆتبوو كو خودایێ مهزن بۆ ههر تشتهكى ئهگهرهك دانایه، و ب بهرچاڤگرتن و ب جهئینانا وان ئهگهران تشتهكێ دژى تهوحید و تهوهككولا ل سهر خودێ نینه، بهلكى ئهو پشكهك ژ تهوحید و باوهرى ئینانا ب خودێیه، و ئهڤه دهلیلهك بۆ ههوه..
•پسیارهك ژ صهحابییان و بهرسڤهك ژ پێغهمبهرى:
ئیمام عهلى -خودێ ژێ رازى دبت- دبێژت: جارهكێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د گهل جهنازهیهكى بوو، داركهك د دهستى دا بوو وى ل عهردى ددا، و گۆت: ( مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَقَدْ كُتِبَ مَقْعَدُهُ مِنَ النَّارِ وَمَقْعَدُهُ مِنَ الجَنَّةِ ) یهعنى: كهسهك ژ ههوه نینه ئهگهر جهێ وى ل جههنهمێ و جهێ وى ل بهحهشتێ نههاتبته نڤیسین، صهحابییان گۆت: ڤێجا ما ئهم خۆ نههێلینه ب هیڤییا نڤیسینا خۆ ڤه و كارى بهێلین؟ وى گۆت: ( اعْمَلُوا فَكُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ، أَمَّا مَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ السَّعَادَةِ فَيُيَسَّرُ لِعَمَلِ أَهْلِ السَّعَادَةِ، وَأَمَّا مَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الشَّقَاءِ فَيُيَسَّرُ لِعَمَلِ أَهْلِ الشَّقَاوَةِ ) یهعنى: كارى بكهن، چونكى ههر ئێك دێ بۆ وى كارى ئێته ساناهیكرن یێ ئهو بۆ هاتییه ئافراندن، ئهگهر ئهو ژ خهلكێ دلشادییێ بت كارێ خهلكێ دلشادییێ دێ ل بهر وى ئێته ساناهیكرن، و ئهگهر ئهو ژ خهلكێ بهختڕهشییێ بت كارێ خهلكێ بهختڕهشییێ دێ ل بهر وى ئێته ساناهیكرن. پاشى وى ئهڤ ئایهته خواند: ( فَأَمَّا مَنۡ أَعۡطَىٰ وَٱتَّقَىٰ (5) وَصَدَّقَ بِٱلۡحُسۡنَىٰ (6) فَسَنُيَسِّرُهُۥ لِلۡيُسۡرَىٰ (7) (الليل: 5-7).
و ژ ڤێ حهدیسێ و ژ وان ئایهتان یێن پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- (ئستشهاد) پێ كرى ئاشكهرا دبت كو خودێ ههمى مهخلووقاتێن خۆ ب ڕێك و پێكى و تهرتیب ئافراندینه، و وى بۆ ههر كارهكى ئهگهرك دانایه و گرێدانهك د ناڤبهرێ دا چێكرییه، و وى چو تشت ژ قهستا و (صودفه) و بێ تهقدیرهكا بهروهخت د زانین و حكمهتا خۆ دا چێ نهكرینه.. وى دهرد ب ئهگهرێن وى دا، و دهرمان ژى ب ئهگهرێن وى دا، و چو تشت ژ قهستا و بێ ئهگهر نهدایه، ڤێجا ل سهر ڕێكا ئهگهران ههڕه، دا كارێ بۆ ته هاتییه تهقدیركرن ب دهست خۆ بێخى.
ئهگهران ب كاربینه، بهلێ خۆ نههێله ب هیڤییێ ڤه:
و د گهل كو پێتڤییه تو ئهگهرا ب كاربینى، وهكى خودێ و پێغهمبهرێ وى -سلاڤ لێ بن- فهرمان پێ ل ته كرى، بهلێ د گهل هندێ ژى دڤێت تو خۆ ب ئهگهران ب تنێ پشتڕاست نهكهى، و هیڤى و ترس ته ژ وان نهبت؛ چونكى ئهوێ ب دورستى خودێ دنیاست دزانت كو ئهگهر ب دهستێ خودێنه، و ژ دانـانـا ویـنـه، ڤێجا بلا دلێ ته ب وى ڤه یێ گرێداى بت یێ ئهگهر داناین نه كو ب ئهگهران ب خۆ ڤه؛ چونكى ئهوێ ئهگهر داناین ل بهر وى یا ب زهحمهت نابت ئهگهران ڕاكهت.
ل سهر ڤى بناخهیى (تهوهككول) دڤێت ل سهر خودێ ب تنێ بت، چونكى د ههبوونێ دا ژ بلى (مهشیئهتا) وى چو ئهگهرێن تمام و واجب نینن، وى ب حهزكرنا خۆ ئهگهر دانان، و ب فهرمانا خۆ ژ مه خواست ئهم وان ئهگهران ل بهر چاڤ وهربگرین، بێى كو ئهم (تهوهككولا) خۆ بدهینه سهر، ڤێجا ههر جارهكا دلێن مه تهوحیدا تمام د گـهل بنهجهكرن و ل بهرچاڤگرتنا ئهگهران كۆمكرن، ئـهو ئهم دورست یێن ل سهر ڕێكێ دچین.. ڕێكا چوونا بهر ب خودێ ڤه.
•ڤهكرنا ئالۆزییهكێ:
دهمێ ئهم دبێژین: حوكمێ خودێ ل سهر تشتى یێ هاتییهدان و زانینا وى پێ ههیه بهرى ئهو چێ ببت، مهعنا وێ ئهو نینه ڤێجا ههما ئهم دێ دهستێن خۆ ژ كارى و ب جهئینانا ئهگهران ڤهكێشین، و ههما دێ ڕویننه خوارێ و خۆ هێلینه ب هیڤییا هاتنا وى تشتى ڤه؛ چونكى مانێ ئهو ههر دێ ئێت! نه.. خودێ زانییه و حوكم دایه كو فلان تشت دێ ئێت ژ بهر ب كائینانا فلان ئهگهرێ، مهعنا: حوكم و زانینا وى د كهڤن دا ههیه كو چێبوونا وى تشتى ئهنجامێ ب كارئینانا وێ ئهگهرێیه، ڤێجا ب كارنهئینانا ئهگهرێ خیلافێ وى تشتییه یێ حوكم و علمێ وى ئیجاب كرى، و ههچییێ ل هیڤییا هندێ ما كو بێى ب جهئینانا ئهگهران كار پهیدا ببت، ئهوى هزرا وى د گهل حهقییێ یا گونجاى نابت.
و دهمێ ئهم بهحسێ ئهگهران دكهین دو مهسهله ههنه دڤێت ژ بیرا مه نهچن، بهرى نوكه ژى مه بهحس ژێ كرییه، بهلێ ل ڤێرێ دێ كورت كهین:
یا ئێكێ: چێ نابت ئهم خۆ بهێلینه ب هیڤییا ئهگهران ڤه، و تهوهككولا خۆ بدهینه سهر، و وى خودایێ و مهشیئهتا وى ژ بیر بكهین یێن ئهگهر داناین.
یا دویێ: ب جهـ نهئینانا ئهگهران ب جهـ نهئینانا فهرمانا خودێیه، و ئهو بهرێ خودانى ددهته گونههێ و زولمێ و حهتا كوفرێ ژى.
و پـێـغـهمـبـهر -سلاڤ لێ بن- د شیرهتهكا خۆ دا ئیشارهتێ ددهته ڤێ چهندێ دهمـێ دبێژت: ( یــێ ڕژد بــه ل سهر وى تشتێ مفایێ ته تێدا بت، و داخوازا هاریكارییێ ژ خودێ بكه، و بێزار نهبه ).
