ڤیان و مهحهببهت
ژ كهڤن وهره شارهزایێن ب ڤێ ڕێكێ، و زانایێن ب دلان، حێبهتى ماینه د دانانا پێناسهیهكا تمام دا بۆ (ڤیانێ) كانێ ئهو ب دورستى چییه؟ (ئبن قهییم) دبێژت: ههما ڤیان ب خۆ خۆ پێناسه دكهت، چونكى دانهنیاسین وێ پتر ل بهر مرۆڤى ئالۆز دكهت، ههبوونا وێ پێناسهیا وێیه، و ڤیان ب تشتهكى نائێته سالۆخدان ئاشكهراتر ژ هندێ كو ئهم بێژینێ: ڤیان، بهلێ د شیان دایه مرۆڤ بهحسێ ئهگهر و نیشان و بهرێ وێ یێ شرین بكهت.. و ئهڤهیه یێ ئهزمان پێڤه وهستیاین، و پهیڤ د دهر حهقێ دا زێده بووین، و ههر ئێكى ل دویڤ حالێ دلێ خۆ بارا خۆ تێ كرى.
و بهلكى غهریبترین تێگههشتن بۆ ڤیانێ ئهو بت یا وى ئهوێ گۆتى:((ڤیان: مهیلا دلى یا بهردهوامه بۆ وى یێ دل پێڤه هاتییهگرێدان)) و دهمێ ئهو دبێژت: ئهو مهیلا دلى یا بهردهوامه، مـهعـنـا وێ ئـهوه ئهڤ مهیله ب گههشتن و ویصالێ ب دووماهى نائێت، و ل سهر ڤى بناخهیى شاعرهكێ عهرهب دبێژت:
وَمِنْ عَجَبٍ أنيّ أحِنُّ إليهمُ
وأسألُ عنهمْ مَنْ لَقيتُ وهمْ معي
وَتَطْلُبُهُمْ عيني وهمْ في سَوادِها
ويشتاقُهُمْ قلبي وهمْ بينَ أضْلُعي
یهعنى: یا عهجێب ئهوه ئهز ژ وان خهریب دبم، و پسیارا وان ژ دهور و بهرێن خۆ دكهم، و ئهو یێن د گهل من، و چاڤێ من ل وان دگهڕیێت و ئهو یێن د بیبیكا وى دا، و دلێ من ژ وان خهریب دبت ئهو یێن د سنگێ من دا. مهعنا: نێزیكییا وان ژ من، ئاگرێ مهیل و خهریبییا من بۆ وان ناڤهمرینت، و ئهڤه دژوارترین حالهتێن ڤیانێنه.
•ڤیان دهسپێكا ههر كارهكییه:
حهز و ڤیان بناخه و دهسپێكا ههر كارهكییه، و ئهگهر ژ حهز و ڤیانێ نهبت چو كار پهیدا نابن، خۆ دهمێ مرۆڤ كارهكێ وهسا دكهت یێ مرۆڤى پێ نهخۆش و كهرب ژێ ڤهدبن ژى، مرۆڤ وى كارى دكهت ژ بهر حهز و ڤیانا وى بۆ ههڤدژێ وى، دهرمانهكێ نهخۆش دهمێ ئێك ڤهدخۆت، تشتێ وى بۆ ڤى كارى پالددهت حهز و ڤیانا وییه بۆ نههێلانا ئێشێ.. و وهكى ڤێ دهمێ مرۆڤ كارهكێ وهسا دكهت یێ بۆ ههوایێ نهفسێ یان دلى نهخۆش بت، ئهو ژى ب حهز و ڤیان دئێتهكرن، ڕاسته ئهو كار ب خۆ بۆ مرۆڤى یێ نهخۆشه و مرۆڤ حهز ژێ ناكهت، بهلێ پا چونكى دووماهییێ تشتهكێ وهسا پێڤه دئێت یێ مرۆڤ حهز ژێ دكهت، مرۆڤ وى كارى دكهت، ژ بهر هندێ ههمى بزاڤ و لڤینێن جیهانا بلند و نزم ب حهز و ڤیانێ ڤه دگرێداینه، لهو ژ هندهك عارفان دئێته ڤهگوهاستن كو جیهان ب ڤیانێ و بۆ ڤیانێ لڤت، بهلكى هندهك هێشتا وێڤهتر دچن و دبێژن: جیهان ب ڤیانێ و بۆ ڤیانێ پهیدابوویه.. و ڕاستییا ڤیانێ لڤینا نهفسا حهژێكهرییه بۆ خۆشتڤییێ وى، لهو ڤیان لڤینهكا بێ ڕاوهستیانه.
جارهكێ ل دهمێ حهجێ كۆمهكا خودێناسان ل مهكههێ گههشتنه ئێك، ئهوێن ب عهمر ژ وان بهحسێ ڤیانێ كرن، و كانێ ڕاستییا وێ چیه؟ پشتى ههر ئێكى یا خۆ گۆتى، وان بهرێ خۆ دایێ جونهیدێ بهغدادى یێ بێ دهنگه، و ئهو ژ وان ههمییان بچویكتر بوو ب عهمرى ڤه، ئێكى گۆت: ئهى گهنجێ عیراقى، تو ژى یا خۆ بێژه. وى گۆت: عهبدهكێ هاى ژ خۆ نهماى، ههردهم خودایێ وى ل بیرا وى بت، یێ ڕاوهستیاى بت د خزمهتا وى دا، وى ب دلێ خۆ ببینت، ڤێجا دهمێ دئاخڤت ئهو ب وى دئاخڤت، و دهمێ تشتهكى دبێژت ژ وى خهبهر بدهت، و ئهگهر لڤى ب فهرمانا وى بت، و ئهگهر ڕاوهستیا د گهل وى بت، لهوا ئهو ب خودێیه و بۆ خودێیه و د گهل خودێیه.. هنگى چاڤێن وان خودێناسان تهڕ بوون، و وان گۆت: ته تشتهك نههێلا لێ بێته زێدهكرن!
•حهتا ڤیان بۆ ته ببته زادێ ڕێكێ:
سالكێن ڕێكا چوونا بهر ب خودێ ڤه بڕى، و گههشتینه ئارمانجێ، چانتكێن خۆ تژى كربوون ژ زادێ ڤیانا خۆشتڤى، لهو ل دهمێ چوونێ وان ههست ب برسێ نهدكر، و فێقییێ خرابێ ڕێكێ دلێن وان ب نك خۆ ڤه نهدكێشان، و ژ چوونێ گیرۆ نهدكرن.. و مخابن ئهم نهشیاینه وێ بكهین یا وان كرى؛ چونكى مه خۆ فێرى ڤیانێ نهكرییه، و مه چانتكێ خۆ ژێ تژى نهكرییه، و بهلكى هندهك ژ ههوه بێژن: چاوا دێ خۆ فێرى ڤیانێ كهین؟ و وێ ژ كیڤه ب دهست خۆ بێخین؟
ئهوێن بهرى مه ل ڤێ ڕێكێ چووین، و سهربۆڕا خۆ بۆ مه ڤهگێڕاى، نیشا مه دایه كو ئێك ژ مه هنگى دێ شێت وێ كهت یا وان كرى، ئهگهر وی ئهڤ ههر دههـ ئهگهره ل نك خۆ پهیداكرن یێن ڤیانێ دكێشنه دلى:
ئێك: ئهو تشتێ وى دڤێت بلا ل نك ته خۆشتڤیتر بت ژ وى تشتى یێ ته دڤێت، ما تو نابێژى: من ئهو دڤێت؟ ئهرێ ڤیانا مرۆڤى بۆ ئێكى كهنگى دێ یا دورست ئهگهر مرۆڤ حهز ژ وى تشتى بكهت یێ ئهو حهز ژێ نهكهت، و وێ بكهت یا وى نهڤێت؟
دو: بلا بهحسێ وى ههردهم ل سهر ئهزمان و دلێ ته بت، و ئارمانجا ته ژ ههر كار و حالهكى ئهو بت؛ چونكى ب سهربۆڕ هاتییه زانین كو ئهگهر ئێكى حهز ژ ئێكى كر ژ بهحسێ وى ناوهستیێت، دبێژن: دهمێ قهیس دین بووى و كهفتییه صهحرایێ، ئهو ژ مرۆڤان دڕهڤى، و ئهگهر ئێكى ڤیابا خۆ نێزیكى وى بكهت، دا ناڤێ لهیلایێ ئینت، هنگى ئهو د جهـ دا دما، و گوهێ خۆ ددایێ!
سێ: ههڤالینییا وان بكه یێن حهز ژ وى دكهن،.. ل مێرگێن وان بدانه، و گوهدارییا گۆتنێن وان بكه، و هندى ژ ته بێت چاڤ ل وان بكه، دا تو ژى ژ وان بێیه هژمارتن؛ ئاخرى مرۆڤ دێ د گهل وى بت یێ مرۆڤ حهز ژێ دكهت، و هشیار بى! بلا دلێ ته ب وان تهنا نهبت یێن نهیارهتییا وى دكهن، و بهرێ خهلكى ژ ڕێكا وى ددهنه پاش، و خودێ دهمێ دڤێت مه ب سۆتنا ب ئاگرێ جههنهمێ بترسینت دبێژت: مهیلێ بۆ زالمان نهكهن.. و زولم ژ وێ مهزنتر نینه مرۆڤ نهیارهتییا ڕێكا وى بكهت یێ مرۆڤ داى.
چار: ههر تشتهكێ ل بهر دلێ ته بۆ ئاستهنگ و ئهو ب نك خۆ ڤه كێشا، و نههێلا ئهو ب نك وى ڤه بچت، خۆ ژێ بدهت پاش، وى تشتى ژ ڕێكا دلێ خۆ لاده، و وى بهاڤێژه؛ چونكى ئهڤیندارێ ڕاستگۆ چو جاران قهبویل ناكهت تشتهك ههبت بكهفته د ناڤبهرا وى و خۆشتڤییێ وى دا.
پـێـنـج: شرینییا ڤیانێ هندێ دخــوازت مــرۆڤ هـنــدهك جــاران بمینته ب تـنـێ د گهل خۆشتڤییێ خۆ دویر ژ چاڤێن رهقیبان؛ دا ههست ب تاما خۆشا ئاخفتنا د گهل وى بكهت، ڤێجا تو د گهل وى بكهڤه خهلوێ و بمینه ب تنێ؛ دا تاما موناجاتا وى سهح بكهى، ب تایبهتى ل وان دهمێن ئهو (تهنهززولێ) تێدا دكهت، و ته بۆ حوضوورا خۆ ڤهدخوینت، وهكى سێئێكا دووماهییێ ژ شهڤێ، بلا خهو ل بهر دلێ ته ژ موناجاتا وى شرینتر نهبت.
شهش: و ئهڤه ژ ههمییێ عهجێبتره، چونكى مرۆڤ نهشێت ب ئهزمانى دهربڕینێ ژێ بكهت، و ههما بهس ئهو ڕاستییا وێ دزانت یێ دیتى: بلا دلێ تــه ب ههمى ڤــه ل بــهر دهستێ وى یێ شكهستى بت.. و ببۆرن چونكى ب من ڤه نائێت ڤى حالهتى ب ئاخفتنێ بۆ ههوه تهصویر بكهم، خودێ وێ ب رزقێ مه ههمییان بكهت.
حهفت: وى ب ناڤ و سالۆخهتێن وى بنیاسه؛ چونكى ئهگهر ته ئهو ب دورستى نیاسى مسۆگهر تو دێ حهز ژ وى كهى، و ئهو ههژارێن نهڤیانا وى د دل دا هلگرتى ههمى ئهون یێن ئهو نهنیاسى، ئهگهر نه.. وان وه نهدكر.
ههشت: و ئهگهر ته بڤێت وى ب دورستى بنیاسى، و سالۆخهتێن وى بزانى، بهردهوام كیتابا وى بخوینه، هزرێن خۆ تێدا بكه، و خۆ د مهعنایا وێ بگههینه، ههر وهسا حهدیسێن پێغهمبهرێ وى -سلاڤ لێ بن-؛ چونكى كهسهك ژ وى و پێغهمبهرێ وى پتر نهشێت وى ب ته بدهته نیاسین.
نههـ: قهنجییێ وى بلا ههردهم ل بهرچاڤ و سهر هزرا ته بن؛ چونكى ئهو پتر دێ بهرێ ته دهنه ڤیانا وى.
دههـ: ب سوننهتێن زێده خۆ نێزیكى وى بكه، پشتى كرنا فهرضان، چونكى ئهو عهبدى ژ دهرهجا (مهحهببهتێ) بلند دكهنه دهرهجا (مهحبووبییهتێ)، تو حهز ژ وى دكهى بهلێ.. بهس دێ چاوا ئێكا هند كهى ئهو حهز ژ ته بكهت؟ ئهگهر ته تشتهكێ زێدهتر ژ وى كر یێ وى ل سهر ته واجب كرى. ئهڤین هۆسا حوكمه ددهت!
ب ڤان ههر دههـ ئهگهران حهژێكهر گههشتن، و ب نك خۆشتڤى ڤه چوون، و یا گرنگ ئهوه تو بزانى ئهڤ چهنده ب دو شهرتان پێك دئێن:
كو رح بۆ ڤێ چهندێ یا ئاماده بت ... و چـــاڤـــێ دلــــى یــێ ڤهكرى بت.
•نیشانێن حهژێكهر و حهژێكرییان:
گومان تێدا نینه كو ڤیان و حهژێكرن نه ب تنێ گۆتنا دهڤییه، و ئهگهر مهسهله گۆتنا دهڤى بایه، ههر ئێك دا وێ بێژت یا بۆ وى خۆش، بهلێ شهرع و عهقل ههردو ل سهر هندێ پێكهاتینه كو ههر گۆتنهكا (موددهعى) بێژت، دڤێت دهلیلهكى ل سهر بینت، و ل درێژییا دیرۆكێ گهلهك كهس ههبووینه ب ناڤێ ڤیانا دلى ئاخفتینه، و دلێن وان دتژى بووینه ژ كهرب و نهڤیانێ، گهلهك كهسان خیرقهیێ زوهدێ یێ دانایه سهر ملێن خۆ، و دلێن وان تابعێن قاروونى بووینه د حرصا ل سهر مالى دا..
ڤێجا چاوا تو دێ زانى كو تو ئێك ژ حهژێكهر و حهژێكرییێن خودێ یى؟
گوهێ خۆ بده ڤێ ئایهتێ: ( فَسَوۡفَ يَأۡتِي ٱللَّهُ بِقَوۡمٖ يُحِبُّهُمۡ وَيُحِبُّونَهُۥٓ أَذِلَّةٍ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ يُجَٰهِدُونَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوۡمَةَ لَآئِمٖۚ ) (المائدة: 54) خودێ د ڤێ ئایهتێ دا بهحسێ مللهتهكى دكهت پاشى دێ ئێت، پشتى هاتنه خوارا ڤێ ئایهتێ، خودێ حهز ژ وان دكهت، و ئهو ژى حهز ژ خودێ دكهن، سالۆخهتێن وان چنه؟
•ئایهت چار ژ گرنگترین سالۆخهتێن وان دهژمێرت:
چهنگێ وان ل بهر خودان باوهران یێ شكهستییه، و ئهو د گهل وان دنرم و حهلیمن، ئهڤه ئێك.
دو: د گهل كافران دسهرفهرازن، خۆ ل بهر وان كێم ناكهن، و وان ژ خۆ چێتر نابینن.
سێ: ب دهڤى و دهستى و نهفسێ و مالى جیهادێ د رێكا خودێ دا دكهن.
چار: ئهو د ڕێكا خۆشتڤییێ خۆ دا پویته ب لۆمهكرنا لۆمهكهران ناكهن.
