خهلیفێ ئێكێ ئهبوو بهكرێ صددیق
ڤێ جارێ مه ل بهره ڕێ بۆ زهلامێ ئێكێ د ئوممهتێ دا - پشتی پێغهمبهری- ڤهكهین.. ئهڤه زهلامه پێغهمبهر نهبوو، بهلـێ ئهو بوو یێ دهورێ پێغهمبهری تمام كری، مرۆڤهك بوو خودێ دای و بۆ دهورهكى هلبژارتی، ئهگهر ئهو نهبا خودێ ژی دزانت كهسهكێ دی ژ بلی وی نهبوو ب وی دهوری ڕابت یێ ئهو پێ ڕابووی، زهلامهك بوو ئهگهر باوهرییا وی و یا ئوممهتێ ههمییێ د گهل ئێك بێته كێشان باوهرییا وی دێ باوهرییا ئوممهتێ ههمییێ هلكێشت، صهحابییهك بوو ئهگهر نه ژ بهر هندێ با كو مه دڤیا ڤێ گهشتا خۆ د گهل صهحابییان ژ بنهمالا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دهست پێ بكهین، بێ گومان ئهم دا ژ وی دهست پێ كهین.
بابهتێ پهیڤا مه یا ڤێ جارێ ئهبوو بهكره جێگرێ پێغهمبهری-سلاڤ لێ بن- و ههڤالێ وی یێ ئێكێ، و پشتهڤانێ وی یێ خۆشتڤی.
ئهبوو بهكر، ناڤێ وی یێ دورست (عبد الكعبه) بوو، و پشتی موسلمان بووی ناڤێ خۆ كره (عبدالله)، بابێ وی ئهبوو قوحافه عوثمانێ كوڕێ عامرێ تهیمییه، ئهو و پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- ل بابێ حهفتێ (موررهیێ كوڕێ كهعبی) دگههنه ئێك، ئهبوو بهكر ژی قورهیشییه بهلـێ ژ بابكێ تهیمییانه، و دئێته زانین كــو قــورهیــشــی عهشیرهتهكا مهزن بوو و ژ گهلهك بابكان یا پێكهاتی بوو.
دهیكا ئهبوو بهكری ژی ههر ژ ئویجاخا بابێ وی بوو، ناڤێ وێ سهلما بوو، كچا صهخرێ كوڕێ مالكێ كوڕێ عامرێ تهیمییه، یهعنی دهیكا وی و بابێ وی ل عامری دگههنه ئێك.
ناڤهكێ دی ژی ئهبوو بهكری ههبوو پێ دهاته ناسین ئهو ژی (عهتیق) بوو، و عهتیق ب دو مهعنا دئێت: یێ جوان، و یێ ئازاكری. هندهك دبێژن: هندی ئهو یێ خوشكۆك بوو دگۆتنێ: عهتیق، و هندهك دبێژن: دهیكا وی كوڕ بۆ نهدمان ڤێجا دهمێ ئهو بووی دهیكا وی ناڤێ وی كره عهتیق دا ژ مرنێ بێته ئازاكرن.
ب ناسناڤێ (الصدیق) ژی دئێته ناسین، یهعنی: یێ گهلهك ڕاستگۆ؛ چونكی ههر تشتهكێ وی ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گوهـ لـێ ببا بێ دودلی دگۆتێ: تو ڕاست دبێژی، ئینا پێغهمبهری ناسناڤێ وی كره: (الصدیق).
ل دۆرێن سالا 573 ز، پشتی بوونا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ب دو ســێ سـالان، ل باژێرێ مهكههێ، ئهبوو بهكر هــاتــه ســهر دنیایێ، و د مالهكا خودان قهدر و بها دا هاته ب خودان كرن، سهر وبهرێ ژییێ وی بهری موسلمان ببت ب بهرفرههی مه نهزانییه، بهلـێ تشتێ ژێ هاتییه زانین ئهو بوو: ئهو مرۆڤهكێ خوشكۆك و ب ههیبهت بوو، باوهرییا خهلكێ مهكههێ ههمییان پێ دهات؛ چونكی ئهو مرۆڤهكێ ڕاستگۆ و دهستپاك بوو، ئهزمانێ خۆ ژ گۆتنێن سهقهت دپاراست و خۆ ژ كریارێن كێم و نه ژ ههژی ژی ددا پاش، بهری موسلمان ببت ژی خۆ ژ ڤهخوارنا مهیێ ددا پاش، جارهكێ پسیارا ڤێ چهندێ ژێ هاته كرن، وی گۆت: من نامویسا خۆ و زهلامینییا خۆ دپاراست، و ههچیییێ مهیێ ڤهخۆت عهقلـێ خۆ و زهلامینییا خۆ بهرزه دكهت.
كارێ شهرم تێدا با، یان مرۆڤ پێ شكهستبا وی -هێشتا موسلمان نهبووی ژی- نهدكر، و گۆتنا دورست نهبا ژ دهڤی دهرنهدكهفت، و سۆزا وی دابا لێڤه نهدبوو ئهگهر مرنا وی تێڕا با، لهو بهایێ وی د چاڤێن خهلكی دا یێ مهزن بوو. و وى دهمێ خۆ -وهكی پترییا زهلامێن تهیمییان- ب بازرگانییێ ڤه دبۆراند، و ژ بهر كو ئهومرۆڤهكێ دستپاك بوو، و وى خۆ ژ خرابییێ ددا پاش مالێ وی بهرهكهت كهفتبوویێ و بووبوو ئێك ژ زهنگین و دهولهمهندێن مهزن د ناڤ خهلكێ مهكههێ دا.
و ژ كارێن ئــهو پــێ هـاتـیـیـه ناسین د ناڤ خهلكێ مهكههێ دا ئهو بوو ئهو گهلهك ب كهفالهتكرنا خهلكی ڕادبوو، و ههچییێ ئهبوو بهكر ببا كهفیلـێ وی باوهرییا خهلكی پێ دهات، و گاڤا خوینهك كهفتبا سهر بنهمالهكێ ئهو دا وێ دهنه ئهبوو بهكری، و ئهبوو بهكری ئهو بۆ خودانێ كوشتی دبر، و ئهڤه نیشانا هندێیه كو باوهرییا ههر دو لایان ب وى دهات.
ههر ژ جحێلینییا خۆ ئهبوو بهكر ب زیرهكییێ هاتبوو ناسین، یێ زیرهك بوو بۆ دهستێ خۆ و شیرێ خۆ، و یێ زیرهك بوو بۆ ئهزمانێ خۆ و دیاركرنا بیر و بۆچوونێن خۆ، گهلهك حهز ژ پڕبێژییێ نهدكر، و ئهگهر ئاخفتن نههاتبا بهرۆكا وی ئهو نهدئاخفت، و خۆ پشتی موسلمان بووی ژی و بوویه خهلیفه دگۆته والییێن خۆ: ئهگهر ههوه وهعظهك كر، كورت ڤهبڕن؛ چونكی ئاخفتن ئهگهر درێژ بوو هندهك هندهكێ ژ بیرا مرۆڤی دبهت.
و دبت ئهڤ سالۆخهتێن ههبن ئهو و پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- گههاندینه ئێك، و ههڤالینی د ناڤبهرا وان دا پهیدا كری هێشتا بهری پێغهمبهرینی بۆ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بێت، چونكی دئێته زانین كو ههڤالینییهكا موكم د ناڤبهرا وان ههردووان دا ههبوو هێژ بهری ئیسلامێ، و ههما بهسه بێژین: دهمێ پێغهمبهرینی بۆ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- هاتی، بهری پێغهمبهر سوحبهتا خۆ بۆ مامێ خۆ ئهبوو طالبی بكهت، ئهو چوو بۆ ههڤالـێ خۆ ئهبوو بهكری كر، و پترین دیرۆكزان ل وێ باوهرێنه كو ئهبوو بهكر ئێكهمین زهلام بوو باوهری ب پێغهمبهری ئینای، كانێ چاوا خهدیجا ئێكهمین ژن بوو باوهری پێ ئینای.
* * *
باژێرێ مهكههێ ئهوێ دكهفته جهرگێ گزیرتا عهرهبان، بووبوو رووگهها ههمی ئویجاخ و عهشیرهتێن عهرهبان و بهایێ وێ د چاڤێن وان دا زێده بلند بووبوو و ب تایبهتی پشتی لهشكهرێ ئهبرهههیێ حهبهشی ب وی ڕهنگێ پهردهدڕ و نهعهدهتی ژێ هاتییه پاشڤهبرن. (مهكههـ) ئهو باژێرێ ل سهردهمێ ئیسماعیلـێ كوڕێ ئیبراهیمی هاتییه ئاڤاكرن و پیچ پیچه بهرفرههـ بووی و حهتا بوویه باژێرهكێ مهزن و هێدی هێدی ڕهنگ و ڕوییێ خۆ ئهوێ دینێ ئیبراهیم و ئیسماعیلی دایێ، ژ دهست دا حهتا دهمهك ب سهردا هات ئهو كهعبهیا وان ههر دو پێغهمبهران ئاڤاكری؛ دا ببته جهێ تهوحیدێ، ب دهستێ هندهك مرۆڤێن خۆ ب تاگیر بۆ ئیبراهیمی دزانی بوو بوتخانه و جهێ بوتپهرێسییێ، ههر كونجهكا ته بهرێ خۆ دابایێ صهنهمهكێ چكلاندی دا لـێ بینی، ئهو زهلامێن ههر ئێكی ژ وان عهقلـێ خۆ ب دنیایهكێ نهددا، سهرێن خۆ بۆ هندهك داروبهرێن ڕهق و هشك دچهماندن.
د ناڤ گێلهشۆكا ڤێ بهرزهبوونێ دا، ل وی دهمێ خهلكێ مهكههێ ڕێ ل بهر خۆ بهرزهكری، چهند زهلامهكێن ب تبلێن دهستهكێ ب تنێ دهاتنه هژمارتن مابوون، ب عهقلـێ خۆ و ب وی میراتێ ژ باب و باپیرێن كهڤن گههشتییێ، گههشتبوونه وێ باوهرییێ كو ئهڤ ڕێكا خهلكێ مهكههێ ل سهر دچن نه ئهو ڕێكه یا كو ئیبراهیم و ئیسماعیل پێ هاتینه هنارتن، بهلـێ پا ڕێكا ڕاست ژی ب دورستی ل بیرا وان نهمابوو! تشتێ د دهست وان دا مای ب تنێ ئهو بوو عهقلـێ وان قهبویل نهدكر بهرهكێ بچویك جهێ خودایهكێ مهزن بگرت، لهو بوتپهرێسی ب دیتنا وان كارهكێ بێخێر بوو.
مهكههییان ب حێبهتی ڤه بهرێ خۆ ددا ڤان كێمه مرۆڤان، و مـرۆڤـێ دین ئهگهر تو یا د سهرێ وی دا بخوینی، دێ بینی ئهو هزر دكهت ئهو ههمی خهلكێ هشیار ل دهور وبهرێن وی ددینن! و د سهر هندێ ژی ڕا بوتپهرێسێن مهكههێ مایێ خۆ د ڤان مرۆڤان نهدكر و ژێ نهدخواست بێنه سهر دینێ وان، و هندهك جاران ڕێ ل وان نهدگرت كو ئهو ئاشكهرا د ناڤ خهلكی دا ڕاببن و نهكامییا دینێ قورهیشییان بكهن؛ چونكی ئهو د پشت ڕاست بوون كو ڤیانا خهلكێ مهكههێ بۆ بوتپهرێسییێ دێ بته سكرهكێ ئاسێ د ناڤبهرا خهلكی و گۆتنا ڤان مرۆڤان دا.
ئهبوو بهكرێ تهیمی، وهكی ههڤالـێ خۆ یێ نێزیك موحهممهدێ هاشمی، ژ وان عهقلمهندان بوو یێن ئاخفتنێن (قس بن ساعده الایادی) و (زید بن عمرو بن نفیل)ی و (ورقه بن نوفل)ی كهفتینه دلی، دیسا.. ئهو خودایێ ئهم ههمی داین و عهرد و عهسمان ژی ئافراندین دڤێت گهلهك ژ هندێ پاك و بلندتر بت وهكێ قورهیشی ژێ دبێژن، قهت تشتهكێ بهرعهقل نینه ئهڤ دینێ قورهیشی ل سهر دینێ ئیبراهیم و ئیسماعیلی بت.
ئهبوو بهكر مرۆڤهكێ بازرگان بوو، گهلهك جاران د گهل كاروانی بۆ كڕین و فرۆتنێ دچوو شام و یهمهنێ، ل وێرێ ئهوی هندهك مرۆڤ ددیتن ل سهر دینهكێ دی بوون نه وهكی دینێ قورهیشییان، و د گهل هندێ ژی وان دگۆت: ئهم یێ ل سهر دینێ ئیبراهیمی. ڤێ چهندێ ئهبوو بهكر پال ددا كو هزرێن خۆ بكهت: ئهرێ ڕاستی ل كیڤهیه؟ دینێ ئیبراهیمی یێ دورست چ بوو؟ و پشتی دهمهكێ درێژ ژ لێگهریان و هزركرنێ، ئهبوو بهكر دهست ڤا دزڤڕی.. وی ژی پشت دابوو بوتپهرێسییا مللهتێ خۆ، ههر چهنده ئهو مرۆڤهكێ زێده (ئجتماعی) بوو و تێكهلییا وی ژی د گهل خهلكی گهلهك یا باش بوو، بهلـێ كێم كهس ههبوون ئــهبوو بهكر ژ دل ههڤالینییێ د گهل بكهت و ژ ڤێ ههڤالینییێ یێ ب هیڤی بت، و هــهڤــالـێ وی یـێ ژ ههمییان نێزیكتر -وهكی مه گۆتی- جحێلهكێ د حینێ وی دا بوو، ب تنێ دو سالان ژ وی مهزنتر بوو، ههر چهنده نه ژ بابكێ تهیمییان ژی بوو، بهلـێ یێ ئهو ههردو دیتبان دا هزر كهت ههردو برایێن دهیبابینه، ههڤالـێ وی نهڤییێ عهبدلموططهلبێ مهزنێ بابكێ هاشمییان بوو، موحهممهدێ كوڕێ عهبدللاهی، پتر جاران ههردووان دهمێ خۆ پێكڤه دبۆراند، و هزر و بیرێن خۆ بۆ ئێك و دو ڤهدگێڕان.
دهمهكی ئهبوو بهكری خۆ دیت یێ ب تنێیه، ههڤالـێ وی یێ خۆشتڤی لـێ بهرزه بوو، چهند ڕۆژ ب سهرڤه چوون دیار نهبوو، ژ هندهك مرۆڤان گوهـ لـێ بوو كو موحهممهد یێ بهحسێ دینهكێ نوی دكهت، ئینا ڕابوو قهستا ههڤالـێ خۆ كر دا بزانت كانێ سوحبهتا وی چیه؟ ئهبوو بهكری گۆتێ: ئهبوولقاسم، تو ل دیوانخانهیان نه یێ دیاری و مللهتــێ تـــه یێ ته ب هندێ گونههبار دكهن كو تو یێ عهیبێ د باب و باپیر و دینێ وان دئینییه دهر، ڤێجا تو چ دبێژی؟ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: بهلـێ ئهبوو بهكر، خودایێ من ئهز یێ كریمه پێغهمبهر و بۆ ههمی مرۆڤان یێ هنارتیم. ئهبوو بهكری گۆتێ: ب خودێ من چو جاران درهو ژ ته نهدیتییه، و تو یێ ژ ههژی پێغهمبهرینییێیی، دهستێ خۆ بده من، پێغهمبهری دهستێ خۆ ب نك ڤه درێژ كر، ئهبوو بهكر چوو دهستی و باوهری پێ ئینا، و ب ڤێ چهندێ ئهو بوو ئێكهمین زهلام باوهری ب پێغهمبهری ئینای، و پشتی هنگی ژی پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ههر دگۆت: من كهسهك بۆ ئیسلامێ گازی نهكرییه و دودلییهك ل نك نهبووبت، ئهبوو بهكر تێ نهبت گاڤا من ئهو بۆ ئیسلامێ گازی كری ئێكسهر و بێ دودلی وى باوهری ئینا.
دبت مرۆڤ -ل ڤێرێ- پسیارهكێ ژ خۆ بكهت: ئهرێ بۆچی موسلمانبوونا ئهبوو بهكری هۆسا یا ب ساناهی بوو؟
بهری مرۆڤ هزرا خۆ د وان ئهگهران دا بكهت یێن ئهو پالدای كو ب ساناهیتر ژ ههر كهسهكێ دی موسلمان ببت، پێتڤییه بیرا خۆ ل هندێ بینین كو ئهو ئاستهنگێن ل وی دهمی دكهفتنه د ناڤبهرا زهلامێن قورهیشییان و هاتنا د ئیسلامێ دا، چو ژ وان ل نك ئهبوو بهكری نهبوون، چاوا؟
د بهرسڤێ دا دێ بێژین: مرۆڤ دهمێ ل سهر دینهكی یان بیر و باوهرهكێ دئێته مهزنكرن، پاشی بۆ دینهكێ دی یان بیر و باوهرهكا دی دئێته گازیكرن، دێ خۆ ژ یا نوی دهته پاش ژ بهر ئێك ژ ڤان ئهگهران:
1- ژ بــهر دفــن بلندییهكا وه ل مــرۆڤـی بكهت كــو گوهدارییا كهسهكێ دی نهكهت و ب دویڤ نهكهڤت.
2- یان ژ بهر وێ مهزنییا مرۆڤی ههی، ڤێجا بترست ئهگهر چوو د دینهكێ دی دا ئهو مهزنی ژ دهستی بێته دهر.
3- یان ژ بهر بهرژهوهندییهكا شهخصی كو دبت پشتی هاتنا دینێ نوی بۆ مرۆڤی نهئێته ب جهـ ئینان.
4- یان ژ بهر هزرهكا هشك و عهقلهكێ گرتی یێ كو وی ژ ههر بۆچوونهكا نوی دویر بێخت.
5- یان ژ بهر تهعهصصوبهكا كــۆره یا كـو مــرۆڤـــی وهسـا تێ بگههینت كو دهركهفتنا ژ ڕێكا باب و باپیران تاوانهكا بێ وێنهیه.
6- یان ترسهكا زێده یا كو مرۆڤی ژ هندێ پاشڤه ببهت كو حهقییێ بێژت دا چو نهخۆشی نهئێنه ڕێكێ.
7- یان پیراتییهكا مرۆڤی دكهته دوژمنێ گوهورینێ، یان جحێلینییهكا ڕێ نهدهته خودانی كو ب سهربخۆیی هزرهكێ بكهت.
ئهڤه ئهو ئهگهر بوون یێن قورهیشی ژ دینێ نوی یێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- پێ هاتی ددانه پاش، و ئاشكهرایه كو چو ژ ڤان ئهگهران ل نك ئهبوو بهكری نهبوون، د سهر هندێ ژی ڕا ڕهوشت و رهفتارێ وی یێ پاك ئهو پالددا كو ئێكسهر قهستا ئیسلامێ بكهت.
* * *
ئهو دهمهكێ درێژ بوو ئهبوو بهكر ل هیڤییا ڕۆژهكا هۆسا بوو، ل هیڤییا ڕاستییا بهرزه بوو، گوهێ وی ل دهنگهكی بوو بێتێ ڕێكێ نیشا بدهت.. و چهند كهیفا وی یا مهزن بوو دهمێ دیتی ئهو دهنگ دهنگێ نێزیكترین ههڤالـێ وییه، ئهگهر مرۆڤ ب چاڤهكێ ماددی بهرێ خۆ بدهته ئهبوو بهكری دێ بینت چو تشتهكێ ژ وی كێم نهبوو، مال د دهستی دا یێ مشه بوو، عهیال ههبوو، قهدر و بهایێ وی ژی د ناڤ خهلكی دا گهلهك بوو، ههمییان باوهری پێ دهات و ب گۆتنا وی دكر، بهلـێ تشتهكێ ژ وی كێم بوو ئهو مالـێ وی ههمییێ نهدشیابوو ب جهـ بینت، یێ ژێ كێم بوو بزانت دینێ ئیبراهیمی یێ دورست یێ چـاوا بـوو، چ ڕێكه مرۆڤی دگههینته خودێ، لهو دهمێ ههڤالـێ وی موحهممهدی گۆتییێ: ئهزم پیغهمبهرێ خودێ، ئێكسهر وى باوهری پێ ئینا، وهكی وی مرۆڤی یێ تشتهكێ خۆ بهرزه كهت و گهلهك لـێ بگهریێت، پاشی ژ نشكهكێ ڤه ببینت ڤێجا ب سهر و چاڤ ڤه خۆ تێ وهر بكهت.
ئهبوو بهكری باوهری ئینا و ژ نك پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- زڤڕی مال، وهكی وی مرۆڤێ بارهكێ مهزن و گران ژ سهر ملـێ خۆ بدانت و ههستێ ب سڤكییێ بكهت، ئهبوو بهكر یێ وهسا بوو.. دهمهكێ درێژ پێڤه نهچوو ئهبوو بهكر زڤڕی نك پیغهمبهرێ خۆ، بهلـێ ڤێ جارێ ئهو یێ ب تنێ نهبوو، چار زهلامێن دی د گهل دا بوون:
(عوثمانێ كوڕێ عهففانى) و (طهلحهیێ كوڕێ عوبیدوللاهى) و (زوبهیرێ كوڕێ عهووامى) و (سهعدێ كوڕێ ئهبوو وهققاصى).
و ڕۆژا پاشتر وى پێنج زهلامێن دی د گهل خۆ ئینان؛ دا باوهرییا خۆ ل نك پیغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئاشكهرا بكهن: (عوثمانێ كوڕێ مهظعوونى) و (ئهبوو عبیدهیێ كوڕێ جهرراحى) و (عهبدررحمانێ كوڕێ عهوفى) و (ئهبوو سهلهمه) و (ئهرقهمێ كوڕێ ئهبوو ئهرقهمى) ئهڤه نههـ زهلام، د گهل ئهبوو بهكری دههـ، پێغهمبهر و خهدیجا و عهلی و زهید ئهڤه چارده.. دهستهكا ئێكێ یا كاروانێ پیرۆزێ ئیسلامێ پێ دهست پێ كری، ژ سێزده مرۆڤان نههـ ل سهر دهستێ ئهبوو بهكری هاتنه سهر ڕێ!
پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د گۆتنهكا خۆ دا دبێژت: ههچییێ قهنجییهك ل مه كربت، مه خهلاتێ وی یێ دایێ، ئهبوو بهكر تێ نهبت خودێ ل ڕۆژا قیامهتێ خهلاتێ وی دێ دهتێ.
ل ڤی دهمێ هژمارا موسلمانان هێدی هێدی زێـده دبــوو، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ژ ههڤالێن خۆ خواست كو ل مالا ئهرقهمی ههر جار كۆم ببن دا ئایهتێن نوی دئێنه خوارێ بۆ وان بـخـویـنــت، و هێشتا هــژمـــارا وان نهگههشتییه چــل كهسان ئهبوو بهكری گهلهك جاران ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دهستویری دخواست كو دهركهڤنه كۆلانێن مهكههێ و گازییا خۆ بێ ترس بهلاڤ كهن، جارهكێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دهستویری دا، دو سال بوون د سهر گازییا ئیسلامێ ڕا بۆرى بوون، و هژمارا موسلمانان گههشتبوو سیهـ و ههشت مرۆڤان، كاروانێ وان یێ بچویك گههشته كهعبێ، ئهبوو بهكر د ناڤ خهلكی دا ڕابووڤه و بۆ جارا ئێكێ د دیرۆكا ئیسلامێ دا خوتبهك ب دهنگهكێ بلند خواند، ژ خهلكێ مهكههێ خواست بێنه د ئیسلامێ دا، كافر ژ خوتبا وی دین و هار بوون، ب موسلمانان وهرهاتن و لێدان، و بارا ئهبوو بهكری ژ لێدانێ ژ یا ههمییان پتر بوو، گاڤا ئویجاخا ئهبوو بهكری ئهڤ چهنده دیتی د ههوارا وی هاتن و ئهو ژ بن دهست و پییێن كافران ئینادهر، و ههمی هزرا وان ئهو بوو ئهبوو بهكر یێ مری، پاشی وان بهرێ خۆ دایێ هێشتا ڕحا تێ مای، ڕابوون ئهبوو بهكر هلگرت و بره مال، و ههمییان سویند خوار ئهگهر تشتهك ل ئهبوو بهكری هات (عوتبهیێ كوڕێ رهبیعهی پێشڤه بكوژن.
ئهبوو بهكر هند هاتبوو قوتان دفنا وی ژ ڕوییێ وی نهدهاته جوداكرن، دلگرتی بووبوو و ئهزمان ژی لـێ شكهست بوو، مرۆڤێن وی ل هنداڤ كۆم بووبوون و حهتا نێزیكی ڕۆژئاڤایێ وی چاڤێن خۆ ڤهنهكرن، گاڤا ڕح هاتییه لهشی و ئهزمانێ وی گهڕیای، ئێكهمین پسیار كری ئهو بوو گۆت: چ ل پێغهمبهری هاتییه؟ مرۆڤێن وی خهلهت ئاخفتن و لۆمهی وی كر، و گۆتنه دهیكا وی: خوارنهكێ یان ڤهخوارنهكێ بدێ، و ژ نك وی دهركهفتن. گاڤا دهیكا وی ب تنێ مایه د گهل هــنــدی هـــاتـــێ كــو تشتهكێ بخۆت وی گۆتێ: حهتا ئهز نهزانم كــانــێ چ ل پێغهمبهری هاتییه ئهز تشتهكێ ناخۆم. دهیكا وی گۆتێ: ئهز چو ژ ههڤالـێ ته نزانم، وی گۆتێ: ههڕه نك فاطمایا كچا خهططابی ئهو دێ تشتهكی ژێ زانت، دهیكا وی ب یا وی كر، بهلـێ فاطمایێ باوهری پێ نههات گۆتێ: نه ئهز ئهبوو بهكری دناسم نه ژی موحهممهدی، و ئهگهر ته بڤێت دێ د گهل ته ئێمه نك كوڕێ ته كانێ مهسهلا وی چیه؟ پشتی ههردو هاتینه نك ئهبوو بهكری، ئهبوو بهكری پسیار ژێ كر: حالـێ پێغهمبهری چیه؟ كچا خهططابی بهرسڤا وی نهدا، گۆتێ: دهیكا ته یا ل ڤێرێ. گۆتێ: نهترسه ههما بێژه. وێ گۆت: پێغهمبهر یێ ب سلامهتییه و یێ ل مالا ئهرقهمی. ئهبوو بهكری گۆت: پا من سویند یا خواری حهتا ئهز پێغهمبهری نهبینم ئهز تشتهكێ نهخۆم و نهڤهخۆم.
پشتی خهلك ڤهڕهڤین و كهس نهمایه ل كۆلانێ، دهیكا وی و كچا خهططابی ڕابوون ملێن وی گرتن، و بره مالا ئهرقهمی ل نك پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن-، ل وێرێ ئهبوو بهكری ژ پێغهمبهری خواست دوعایێ بۆ دهیكا وی بكهت دا موسلمان بت، و وهسا چێبوو وهكی ئهبوو بهكری ڤیای و دهیكا وی موسلمان بوو.. ئهڤ ڕۆژه ئهو بوو یا حهمزه ژی تێدا موسلمان بووی.
ئهڤه نهخۆشییا ئێكێ بوو سهرا ئیسلامێ هاتییه ڕێكا ئهبوو بهكری، بهلـێ نهخۆشییا دویماهییێ نهبوو، ئهبوو بهكر ل وان سێزده سالێن ل مهكههێ ژیای بهری مشهختبوونێ بۆ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- وهكی سیبهرێ بوو، گهلهك جاران دهمێ كافرێن مهكههێ دهاتنه پێغهمبهری دا نهخۆشییێ بگههیننێ ئهبوو بهكری خۆ ددا بهر و بهڕهڤانی ژێ دكر و سنگێ خۆ بۆ خۆشتڤییێ خۆ دكره قهلغان و مهطالـێ پیلایی.
ل مهكههێ.. هژمارهكا عهبدێن ههژار و بێ خودان ههبوون باوهری ب ئیسلامێ ئینابوو، كافران ئهو گرتبوون و ل سهر خیزێ ئاریای و ل بهر چاڤێ ڕۆژا شاریای گرێدابوون و عهزاب ددان، ئهبوو بهكری بڕیار دا وان ههمییان ب پارێ خۆ بكڕت و ئازا كهت؛ دا ئهو وان ژ عهزابا كافران رزگار بكهت، و ئێك ژ ڤان عهبدان بلالێ حهبهشی بوو، و ژ بهر ڤێ چهندێ ئهڤ ئایهته د دهرحهقا ئهبوو بهكری دا هاته خوارێ: {فَأَمَّا مَنْ أَعْطى واتقى (5) وَصَدَّقَ بالحسنى (6) فَسَنُيَسِّرُهُ لليسرى (7)}.
ههر چهنده ئویجاخا تهیمییان گهلهك بهڕهڤانی ژ ئهبوو بهكری دكر ژی، بهلـێ د گهل هندێ ژی كافران گهلهك حالـێ وی نهخۆش دكر، لهو دهمێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دهستویری دایه ههڤالێن خۆ كو مشهخت بـبــن و بچنه حهبهشه، ئــهبــوو بهكری ژی دهستویری ژ پێغهمبهری خواست كو قهستا حهبهشه بكهت، و پشتی ژ مهكههێ دهركهفتی و چهند قویناغهكان دایه ڕێ، ب رێ ڤه (ابن الدغنه)یێ مهزنێ ئویجاخا (القاره) كهفته ڕێكا وی، گۆتێ: دێ كیڤه چی؟ ئهبوو بهكری گۆت: مللهتێ من ئهز یێ دهرێخستیم، دێ بۆ خۆ چمه وهلاتهكی بشێم عیبادهتێ خودایێ خۆ لـێ بكهم.
(ابن الدغنه)یی گۆتێ: یێن وهكی ته نه دهردكهڤن و نه دئێنه دهرێخستن، تو هاریكارییا كهسێن پێتڤی دكهی، و مێڤانداران دحهوینی، و یێ ب مرۆڤاینییێ، و هاریكارییا حهقییێ دكهی، بزڤڕه باژێرێ خۆ و ئهز دێ بهختێ خۆ دهمه ته.. ل سهر بهختێ وی ئهبوو بهكر زڤڕی مهكههێ.
ئهبوو بهكری ل حهوشا مالا خۆ جههكێ نڤێژان بۆ خۆ چێكربوو، گاڤا راوهستیابا نڤێژێ و قورئان خواندبا، نهدشیا خۆ بگرت رۆندكێن وی دهاتنه خوارێ، ژ بهر دهنگێ وی و خۆشییا قورئانێ، ژن و بچویكێن جیرانان لـێ كۆم دبوون و گوهێ خۆ ددانه دهنگێ وی، كافر ترسیان بچویكێن وان بچنه سهر دینێ ئهبوو بهكری، ڕابوون چوونه نك (ابن الدغنه)یی و گۆتنێ: بێژه ئهبوو بهكری یان بلا بچته د ژۆرڤه نڤێژێن خۆ بكهت، یان ژی بهختێ خۆ ڤهگهڕینه ئهگهر دێ د ناڤبهرا مه و ته دا نهخۆش بت..
ئهو هاته نك ئهبوو بهكری و گۆتنا كافران بۆ وى ڤهگێڕا، ئهبوو بهكری گۆتێ: دێ بهختێ ته ل ته زڤڕینم و بهختێ خودێ تێرا من ههیه.
* * *
سێزده سالان ئهبوو بهكری ل مهكههێ بۆ دینێ خۆ و پێغهمبهرێ خۆ كار دكر، بارهكێ مهزن ل سهر ملێن وی بوو ژ لایـهكـی ڤه ب دهستێ خۆ و مالـێ خۆ بهڕهڤانی ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دكر، و ژ لایهكێ دی ڤه هاریكارییا موسلمانێن ههژار دكر و خهمێن وان سڤك دكرن، و ژ لایهكێ دی ڤه یێ بهردهوام بوو د موسلمانكرنا خهلكی دا.. وی ژی نهخۆشی ژ دهستێ كافران ددیت، بهلـێ باوهرییا وی یا موكم ئهو وهكی چیایهكی لـێ كربوو چو ههڕهبایان ئهو نهدههژاند.
پشتی پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- و خهلكێ یهثربێ ب سهڕێك هلبووین، و پێغهمبهری دهستویری دایه موسلمانان كو مشهخت ببنه مهدینێ، ئهبوو بهكری ژێ خواست دهستویرییێ بدهته وی دا ئهو ژی مشهخت ببت، بهلـێ پێغهمبهری گۆتێ: لهزێ نهكه، بهلكی خودێ ههڤالهكێ بۆ ته ببینت. ئهبوو بهكر تێ گههشت كو وی بهحسێ خۆیه، لهو ڕابوو دو حێشتر گـرێــدان و چار هـهیـڤـان ئالف دایێ حهتا باش قهلهو بووین، دهمێ دهستویری بۆ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- هاتییهدان كو مشهخت ببت، چوو مالا ئهبوو بهكری و ئاگههدارییا وی كر كو ههردو پێكڤه دێ دهركهڤن. عائیشا دبێژت: ئهبوو بهكری ژ كهیفان دا كره گری!
سهرهاتییا مشهختبوونا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- كو دئێته هژمارتن مهزنترین سهرهاتی، بارێ مهزنتر ژێ كهفتبوو سهر ملێن ئهبوو بهكری و بنهمالا وی:
ئهبوو بهكر د گهل پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دهركهفت، و بهری دهركهڤت هندهك دهرههم دانه كچا خۆ ئهسمائێ كو هنگی یا فاما بوو و گۆتێ: هندهك خوارنێ بۆ مه پێ بكڕه.. ههردو ل ئێڤارهكا دڕهنگ ژ مالا ئهبوو بهكری دهركهفتن و ب لایێ ژێرییا مهكههێ ڤه چوون حهتا گههشتینه شكهفتا (ثور) جهێ وان بهری هنگی بۆ خۆ دهسنیشانكری، ب ڕێ ڤه ئهبوو بهكر هندهك جاران بهری پێغهمبهری دچوو، و هندهك جاران ل پشت، جار ل لایێ وی یێ ڕاستێ دچوو، و جار ژی ل لایێ چهپێ، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: ئهڤه چیه؟ وی گۆت: هندهك جاران ئهز دبێژمه خۆ نه كو كافر ژ سینگی ڤه بێنه ته ڤێجا ئهز ب بهر ته دكهڤم، و جار ئهز دبێژم نه كو ژ پشتێڤه بێنه ته ڤێجا ئهز ل دویڤ ته دئێم، و هندهك جاران ئهز دبێژم نهكو ژ لایهكى ڤه بێن..
ب ڤی ڕهنگی ههردو چوون حهتا گههشتینه دهرێ شكهفتێ، ئهبوو بهكری گۆتێ: ئهز دێ بهری تــه چـمــه ژۆر، ئـهگــهر تشتهك ل ژۆر هـهبت ژی دا چو ل ته نهئێت..
ئهبوو بهكر ب ژۆر كهت ب سێرا دهستان لـێ گهڕیا، پشتی زانی شكهفت یا ب سلامهتییه گازی پێغهمبهری كر.. سێ ڕۆژان ههردو مانه د شكهفتێ ڤه، ل ڤان سێ ڕۆژان كافر ژێ بێ هیڤی بوون، ل وێ شهڤا دهركهفتین، كافران ل بهر دهرگههێ مالا پێغهمبهری ل بهر دانابوو، پشتی بۆ وان دیار بووی كو ئهوێ ل سهر جهێ وی عهلییه نه ئهوه، ڕابوون قهستا مالا ئهبوو بهكری كرن، گاڤا زانی ئهو ژی نهمایه، ل نك وان مسۆگهر بوو كو ههردو پێكڤه یێن دهركهفتین، وان جههك نههێلا و ب سهر هل نهبوون، خهلاتهكێ مهزن دهسنیشانكرن بۆ ههچییێ تشتهكێ ژ وان بزانت، و چو دیار نهبوو، هندهك مرۆڤێن شارهزا ئینان ئهوێن ل دویڤ شوین پێیان دچن حهتا گههشتینه بهر دهرێ شكهفتێ و ل سهربانێ وێ، ئهبوو بهكری گۆته پێغهمبهری: ئهگهر ئێك ژ وان ڤێ گاڤێ بهرێ خۆ بدهته بن پێیێن خۆ دێ مه بینت، ب دلهكێ رحهت ڤه پێغهمبهری گۆتێ: ئهبوو بهكر تو چ دبێژی بۆ دووان خودێ د گهل وان یێ سییێ بت؟
كافران زهلامهك هنارت دا سهح بكهته شكهفتێ بهری بچته ژۆر زڤڕی، ههڤالێن وی گۆتێ: تو بۆچی زڤڕی؟ وی گۆت: كهس تێڤه نینه، هێلینهكا كۆترێ د دهرێ شكهفتێ دابوو و یا دورست بوو، ئهگهر كهسهك د شكهفتێ ڤه ههبا هێلین یا دورست نهدبوو.
ل وان ســێ ڕۆژان كــوڕێ ئهبوو بهكری (عهبدللاهـ) ئهوێ هنگی هێشتا زارۆك دچــوو ل مهكههێ دگهڕیا كانێ چ بهحسی و خهبهر ههنه و ئێڤاری دهاته شكهفتێ دا وی تشتێ وی گوهـ لـێ بووی بۆ بابێ خۆ و پێغهمبهری بێژت.
ئهسمائا كچا ئهبوو بهكری خوارن ل مال چێ دكر و ب دزی ڤه بۆ بابێ خۆ و پێغهمبهری دئینا شكهفتێ، و پشتی ئهو و برایێ خۆ دزڤڕین، شڤانێ ئهبوو بهكری پـهزێ خۆ د بهر دهرێ شكهفتێ ڕا دزڤڕاند، هندهك شیر بۆ پێغهمبهری و ئهبوو بهكری ددۆت، و شوین پییێن ئهسمائێ و عهبدللای ژی خراب دكرن؛ دا كافر ل دویڤ نهئێن.
ب ڤى ڕهنگی وان ههر سێ ڕۆژێن خۆ بۆراندن، و وێ ئێڤارا دا ئهو ژ شكهفتێ دهركهڤن ئهسمائێ هنده خوارن بۆ ڕێكی بۆ وان دورست كر، و چونكی چو مێدهك نهبوون خوارنێ بكهته د ناڤ دا، ڕابوو شیتكا خۆ كره دو پرت: پرتهك د پشتا خۆ ئالاند، و یا دی كره مێدهك، ژ بهر هندێ دبێژنێ: (ذات النطاقین ـ خودانا دو شیتكان).
* * *
ڕۆژهكا مهزن بوو ل بهر خهلكێ مهدینێ، ئهو ڕۆژا پێغهمبهرێ خـودێ -سلاڤ لێ بن- د گهل ئهبوو بهكری گههشتینه مهدینێ، دوشهنب بوو دووازدهی ههیڤا (ربیع الاول)ێ، ئهنهسێ كوڕێ مالكی دبێژت: دو ڕۆژ بوون چو ڕۆژێن وهكی وان من نهدیتینه، ڕۆژا پێغهمبهر هاتییه مهدینێ، و ڕۆژا مری.. ڕۆژا ئێكێ هندی یا خۆش و گهش و رۆهن بوو، و ڕۆژا دووێ هندی یا كرێت و تاری و نهخۆش بوو.
گـاڤــا پێغهمبهر و ئـهبوو بهكر گههشتینه مهدینێ و خهلك هاتییه بهراهییێ، بارا پتر ژ خهلكی نهزانی كی پێغهمبهری و كی ئهبوو بهكره لهو ههر ئێكی پسیار ژ ههڤالـێ خۆ دكر: كی ژ ههردووان پێغهمبهره؟
گاڤا ههردو ڕوینشتین حهتاڤێ ل پێغهمبهری دا -سلاڤ لێ بن- ئهبوو بهكر ڕابــووڤـه ب كراسێ خۆ سیبهر ل پێغهمبهری كر، ئینا هنگی خهلكێ مهدینێ ههر دو ژێك جودا كرن.
ل مهدینێ ژی -وهكی مهكههێ- مالا ئهبوو بهكری ل نــێــزیـكــی مـالا پێغهمبهری بوو -سلاڤ لێ بن- و مالا ههردووان ل تهنشتا مزگهفتێ بوون، ل درێژییا دههـ سالان ل مهدینێ ئهبوو بهكر نێزیكترین مرۆڤ بوو بۆ پێغهمبهری تو دا بێژی سیبهرا وییه، دهمێ ل مال و دهمێ ل سهفهرێ یێ د گهل بوو، ل بهرفرههییێ و ل بهر تهنگاڤییێ ژێ دویر نهدكهت.
دهمێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڤیای مزگهفتا خۆ ل مهدینێ ئاڤا كهت و عهرد دهسنیشانكری، پسیارا خودانێن عهردی كر دا عهردی ژ وان بكڕت، وان گۆت: مه چو نهڤێت، بهلـێ پێغهمبهری قهبویل نــهكــر، دویماهییێ دههـ دیـنـار بهایێ عهردی ئهبوو بهكری ژ مالـێ خۆ دان.
ل شهڕێ بهدرێ ئهبوو بهكر صهحابییێ ئێكانه بوو یێ ملـێ وی ب ملـێ پێغهمبهری ڤه ل بن وێ كهپرا بۆ هاتییه چێكرن، و گاڤا شهڕ هاتییهكرن ژی ئهو ل سنگی بوو، كوڕێ وی (عهبدررهحمان) ئهوێ هنگی هێشتا موسلمان نهبووى د گهل لهشكهرێ كافران بوو، پشتی موسلمان بووی ڕۆژهكێ گۆته بابێ خۆ: ل ڕۆژا بهدرێ تو كهفتییه بهر ستێركا من، بهلـێ من بهرێ خۆ ژ ته وهرگێڕا.. یهعنی: من نهڤیا ته بكوژم. ئهبوو بهكری گۆتێ: پانێ ئهگهر تو كهفتبایه بهر ستێركا من، من بهرێ خۆ ژ ته وهرنهدگێڕا.
ل ڕۆژا شهڕێ ئوحودێ ژی ملـێ ئهبوو بهكری ب ملـێ پێغهمبهری ڤه بوو، و دهمێ شكهستن كهفتییه رێزا موسلمانان، و دهستێن وان ژ كرنا شهڕی سست بووین پشتی بهلاڤ بووی كو پێغهمبهر یێ هاتییه كوشتن، ئـهبوو بهكر ئێك ژ وان كێم مرۆڤان بوو یێن مـایـنــه د گهل پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و بهڕهڤانی ژێ كری حهتا شهڕ ب دویماهی هاتی.
ل ڕۆژا حودهیبییێ ئهبوو بهكری ههلویستهك ههبوو پێتڤییه نهئێته ژ بیر كرن.. ل سالا شهشێ دهمێ موسلمان د گهل پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بهر ب مهكههێ ڤه هاتین بۆ كرنا عومرێ، و كافران چهكدارێن خۆ هنارتینه بهراهییا وان و ل نهالا حودهیبییێ گههشتینه ئێك، پاشی ب سهر چهند مهسهلهكا پێك هاتین و بڕیار هاتییه دان كو موسلمان ئهڤ ساله بزڤڕنه مهدینێ و سالهكا دی بێنه عومرێ.. گهلهك موسلمانان هـزر كر ئهڤ صولحا پـێـغهمــبــهری -سلاڤ لێ بن- د گهل كافران مۆر كری، نه صولحهكا ب عهدالهت بوو، عومهر ئێك ژ وان كهسان بوو، عومهر چوو نك پێغهمبهری، ئهبوو بهكر ژی یێ ڕوینشتی بوو، عومهری گۆت: ئهی پێغهمبهرێ خودێ ما تو نه ب دورستی پێغهمبهرێ خودێیی؟ گۆت: بهلـێ. عومهری گۆت: ما ئهم نه ل سهر حهقییێینه و ئهو ل سهر باطلی؟ گۆت: بهلـێ. عومهری گۆت: پا بۆچی ئهم دێ یا كێم بۆ دینێ خۆ دانین؟! یا كێم!! ئهڤه عومهر چ دبێژت؟ پێغهمبهر یا كێم بۆ دینی بدانت، ئهرێ ما غیرهتا پێغهمبهری ل ســـهر دیــنــی ژ غیرهتا عـــومـــهری كــێــمــتــره؟ یان عـومهر مهصلهحهتا دینی ژ پێغهمبهری پتر دزانت؟
نه.. بهلـێ زهلامێن تهنگاڤییا دكێمن!
بهرێ خۆ بدهنه ههلویستێ ئهبوو بهكری: پێغهمبهری گۆته عومهری: ئهز پێغهمبهرێ خودێمه، و ئهز بێ ئهمرییا وی ناكهم، و ئهو دێ من ب سهر ئێخت. عومهری گۆت: ما ته نهگۆتبوو ئهم دێ چینه بهیتێ و طهوافێ كهین؟ گۆت: من گۆتبوو ته ئهڤ ساله؟ گۆت: نه، پێغهمبهری گۆت: تو دێ ئێیه بهیتێ و دێ طهوافێ كهی.. ل ڤێرێ ئهبوو بهكر هاته مهیدانێ، ئهبوو بهكری گۆته عومهری: ئهی زهلام ئهو پێغهمبهرێ خودێیه، و بێ ئهمرییا وی ناكهت و خودێ دێ وی ب سهر ئێخت، ڤێجا ب یا وی بكه ئــهز ب خودێ كهمه ئــهو یـــێ ل سهر حهقییێ.
ئهبوو بهكر ئێكێ دزانت.. پێغهمبهر یێ ل سهر حهقییێ و تشتێ ئهو بێژت و بكهت یێ دورسته، بلا ل بهر چاڤ مرۆڤ هزر بكهت یێ دورست نینه ژی، ئهڤ ههلویستێ دورستێ خودان باوهرییه، گاڤا گۆتنا پێغهمبهری هات دڤێت مه چو گۆتن نهبن؛ چونكی حهقی ههر ئهوه یا وی گۆتی.
ل ڕۆژا موصیبهتا مهزن ژی ب سهر صهحابییان دا هاتی، ل وێ ڕۆژا مهدینه ههمی مهندههۆش مای، دل ههمی هژیاین، و گاڤ ل خهلكی شكهستین جارهكا دی ئهبوو بهكر هاته پێش:
ل سالا یازدێ، ل ههیڤا سێیێ، خهلكێ مهدینێ ههمی، هویر و گر، ژن و مێر، گاڤ دهژمارتن و بهرێ وان ل مالا پێغهمبهری بوو -سلاڤ لێ بن-، دهنگ و باس بهلاڤ بووبوون كو پێغهمبهر یێ نساخه، و ڕۆژ بۆ ڕۆژێ ئێش یا لـێ گران دبت، حهتا وهلـێ هاتی ئێدی ئهو نهشیا خۆ ل سهر پییان بگرت و بچت نڤێژێ ل بهرا موسلمانان بكهت.. پێغهمبهری گۆته كابانییا خۆ عائیشایا كچا ئهبوو بهكری: بێژنه ئهبوو بهكری بلا نڤێژێ ل بهرا خهلكی بكهت.. ههر وهكی وی ب ڤێ چهندێ دڤیا صهحابییان تێ بگههینت كو ئهگهر ئێك د ناڤ وان ههبت بشێت ل جهێ وی ڕاوهستت دێ ئهبوو بهكر بت و كهسێ دی نه.
عائیشایێ گۆتێ: هندی ئهبوو بهكره مرۆڤهكێ دل نازكه، ئهگهر ل جهێ ته ڕاوهستیا نهشێته خۆ ژ بهر گرییێ، ڤێجا ئهگهر تو بێژییه عومهری ئهو نڤێژێ ل شوینا ته بكهت.. بهلـێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- قهبویل نهكر كهسهكێ دی ژ ئهبوو بهكری پێڤهتر ل جهێ وی ڕاوهستت، ئهبوو بهكر ل جهێ پێغهمبهری بوو ئیمام و ههمی صهحابییان نڤێژ ل دویڤ وی كر.
ل وان ڕۆژێـن نــســاخـیــیــا پـێـغــهمـبـهری -سلاڤ لێ بن- دژوار بووی صهحابی ههمی د خهمهكا گران دا دژیان، بهلـێ یێ ژ ههمییان خهم گــرانــتــر ئهبوو بهكر بوو، ڕۆژهكێ ئێش ل سهر پێغهمبهری -سلاڤ لـێ بن- پیچهكێ سڤك بوو، لهو صهحابییان هزر كر ئهو یێ بهر ب ساخلهمییێ ڤه دچت، هنگی ئهبوو بهكری دهستویری ژێ خواست كو بچته وی خانییێ خۆ ئهوێ ل (سنح) ژ دهرڤهی مهدینێ، ئینا پێغهمبهری دهستویری دایێ.
ل سپێدهیا ڕۆژا دوشهنبییێ دوازدهی مــههــا (ربیع الاول)ێ ژ سالا یازدێ، ئهبوو بهكر ل وی خانییێ خۆ بوو ئهوێ ژ دهرڤهی مهدینێ، جهواب گههشتێ كو پێغهمبهر نهمایه، ئهبوو بهكر ڕابوو ل دهوارا خۆ سویار بوو و قهستا مهدینێ كر، دیت مزگهفت یا تژی زهلامه، ههمی دحێبهتینه، هندهك یێ دبێژن: پێغهمبهر یێ مری، و هندهك یێ دبێژن: نهمرییه، و ههمییان پێكڤه نهڤێت باوهر بكهن كو ئهو یێ مری، ب بێ دهنگی ڤه ئهبوو بهكر پێشڤه چوو، خهمێ گاڤێن وی گران كربوون، ئهبوو بهكری نه دا و نه ستاند، قهستا مهزهلا كچا خۆ عائیشایێ كر، جهێ پێغهمبهری لـێ وهغهر كری.
عائیشا دبێژت: ئهبوو بهكر ب ژۆر كهفت، پێغهمبهر یێ درێژكری بوو و پاتهك ل سهر بوو، ئهبوو بهكر ب نك ڤه چوو پاته ژ سهر چاڤان ڕاكر و ماچی كره ب ناڤ چاڤێن وی ڤه، و گۆت: دهیك و بابێن من گۆری ته ببن، خودێ دو مرنان ل سهر ته كۆم ناكهت، و ئهو مرنا وى ل ســهر تــه نـڤـیـسـی ئهڤه ته دیت، و چاڤێن وی تژی رۆندك بوون، و پاته جارهكا دی ب سهر دادا.
ژ دهرڤهی مهزهلا عائیشایێ، ل مزگهفتێ، مهوقف دژوارتر و نازكتر لـێ هاتبوو، بهرێ ههمییان ل دهرگههی بوو كانێ كهنگی ئهبوو بهكر دێ دهركهڤت، و گۆتنهكا بنهجهـ بێژت، دلێن ههمییان ب لهز خۆ دهلاڤێت، و ترسێ خۆ ب سهر دا گرت بوو.. ئهبوو بهكر دهركهفته مزگهفتێ، عومهری شیرێ خۆ ڕویس كربوو و ل خهلكی دخوڕی، و دگۆت: پێغهمبهر نهمرییه، ههچییێ بێژت پێغهمبهر یێ مری دی وی ب ڤی شیری كوژم، ئهبوو بهكری گازی كرێ: ئهی عومهر بێ دهنگ به، بهلـێ عومهر بێ دهنگ نهبوو، جارهكا دی ئهبوو بهكری ژێ خواست ئهو بێ دهنگ ببت بهلـێ عومهر بێ دهنگ نهبوو، ئینا ئهبوو بهكر ب سهرمینبهرا پێغهمبهری كهفت.. مینبهر ژ سێ دهرهجكان پێك دهات، پێغهمبهری گاڤا خوتبه دخواند دچوو سهر دهرهجكا سییێ، ئهبوو بهكر ب سهر دهرهجكا دووێ كهفت و ڕاوهستیا، حهتا مری ژی كهسێ ئهو ل سهر دهرهجكا سییێ نهدیت، و پشتی وی عومهری خوتبه ل سهر دهرهجا ئێكێ دخواند حهتا ئهو ژی مری.
گاڤا صهحابییان دیتی ئهبوو بهكر ب سهر مینبهرێ كهفت، ههمییان عومهر هێلا و هاتن ل دۆر ئهبوو بهكری كۆم بوون، ئهبوو بهكری حهمدا خودێ كر و شاهده دا پاشی گۆت: ئهگهر ههوه عیبادهت بۆ موحهممهدی دكر موحهممهد مر، و ئهگهر ههوه عیبادهتێ خودێ دكر خودێ یێ زێندییه و نامرت، و خودێ دبێژت: ((143) وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ ۚ أَفَإِن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلَىٰ أَعْقَابِكُمْ ۚ وَمَن يَنقَلِبْ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ فَلَن يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا ۗ وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ )(144) (آل عمران: 144) .
عومهر دبێژت: گاڤا ئهبوو بهكری ئهڤ ئایهته خواندی، یا ژ من ڤه ئهڤ ئایهته ژ نوی هاته خوارێ، ههر وهكی من چو جاران ئهو نهخواندی، دهست و پییێن من سار بوون و ئهز كهفتمه عهردی، و من زانی ڕاسته پێغهمبهر یێ مری.
دهنگێ گرییێ تژی مزگهفتێ بوو..
مهوقفهكێ ب ساناهی نهبوو، (صهدمه) ژ هندێ مهزنتر بوو ئهڤ كــۆمــا مـرۆڤان خۆ ل بهرانبهر بگرت، پێغهمبهر بمرت؟ پا كی دێ ئێدی دلێن وان ئاڤدهت و چاڤێن وان تێر كهت؟ كی دی ئێدی قورئانهكا زیندی بت د ناڤ وان دا ئێت و چت، ڕۆژهكێ صهحابییهك هاته نك پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- وهكی بیههكا زهر لـێ هاتبوو، پێغهمبهری پسیار ژێ كر: ته خێره؟ وی گۆت: ئهی پێغهمبهرێ خــودێ، مــن هــزرێــن خــــۆ كـــرن ل ڕۆژا قیامهتێ د بهحهشتێ دا، تو دێ د گهل پێغهمبهران بی ل جهێن بلند، و ئهم دێ د بن ههوه دا بین، و هنگێ ئهز ته نابینم، ڤێجا ئهز یێ وێ هزرێ دكهم هنگی چاوا دێ صهبرا من ئێت؟!
ئهڤ زهلامه بوون بوو.. هێشتا پێغهمبهر یێ زێندی د ناڤ وان دا، ئهو ژ ترسێت دویركهفتنا ژ وی نساخ دبوون، ڤێجا چاوا ئهڤرۆ ل كۆلانێن مهدینێ خۆ ب تنێ ببینن؟ چاوا صهبرا وان بێت؟
پیرهژنهك ل مهدینێ ههبوو پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- گهلهك جاران دچوو مالا وێ سهرا ددا، پشتی پێغهمبهری، ئهبوو بهكری گۆته عومهری: وهره دا بچین سهرا فلان پیرهژنێ بدهین ئهوا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- سهرا ددا.. مێهڤانێن پیرێ گاڤا ب ژۆر كهفتین، بیرا وێ ل مێهڤانهكێ دی یێ عهزیز ئیناڤه، ئینا پیرێ گری، وهسا گری حهتا گرییا ههردو مێهڤانێن خۆ ژی ئینای، ئینا ئهبوو بهكری گۆتێ: ئهو جهێ پێغهمبهری بار كریــیــێ بـۆ وی ژ وی جهی چێتره یێ ژێ بار كری. ئینا پیرهژنێ گۆتێ: گرییا من ژ بهر هندێیه چونكی وهحی پشتی وی هاته بڕین.
خــهما وان ب تنێ خهما مرنا پێغهمبهری نهبوو، خهما وان یا هــنــدێ ژی بــوو كـــو ب مرنا پێغهمبهری رۆناهییا وهحییێ ژ عهردی هاته بڕین.
عومهری.. دهمێ زانی مرن ڕاسته و خۆشتڤییێ دلی باركر، چۆكێن وی شكهستن، پییێن وی نهشیان وی ڕاگرن، كهفته عهردی، و صهحابییێن دی ژی وهكی وی.. ڕۆژهكا ڕهش بوو، نهخۆشترین ڕۆژ بوو ب سهر مهدینێ دا هاتی وهكی ئهنهسی گۆتی. ئهبوو بهكر جارهكا دی هاته پێش، بهری ئهبوو بهكر ب سهر مینبهرێ بكهڤت، یا ژ مرۆڤی ڤه دێ ڕابت هندهك شیرهتان ل ههڤالێن خۆ كهت دا ئهو صهبرێ بكێشن، بهلـێ وی وه نهكر؛ چونكی مهوقفی ئهو نهدخواست، مهوقفی دخواست ئهبوو بهكر وان ل ڕاستییهكا مهزن هشیار بكهت، دا كهس ژێ بێ ئاگههـ نهبت.
((أیها الناس: من كان یعبد محمدا فان محمد قد مات، ومن كان یعبد الله فان الله حی لا یموت)).
ئهبوو بهكر تێ نهبت كێ هزرا ڤێ گۆتنێ دكر؟ خودێ یێ زێندییه و نامرت، ئهو تشتێ وى فهرمان پێ ل ههوه كری دهمێ پێغهمبهر یێ ساخ، ئهڤرۆ ژی پشتی مرنا وی ئهو فهرمانێ پێ ل ههوه دكهت.
خودێ.. كانێ چاوا (موحهممهد) هلبژارتبوو دا كو پهیاما وی بگههینت وهسا (ئهبوو بهكر ژی هلبژارتبوو دا دهورێ پێغهمبهری تمام بكهت.. و زهلامێ ب ڤــی ڕهنگی بت دڤێت ل پێشییێ بت.
و وهسا چێ بوو.. خودێ وهسا حهزكر صهحابی ههمی ل سهر وێ گۆتنێ كۆم كرن كو خهلیفێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دڤێت ئهبوو بهكر بت، ڤێ جارێ ژی ئهبوو بهكر ب سهر مینبهرێ كهفت بهلـێ دا ڕهنگ و ڕوییێ سیاسهتا خۆ بۆ خهلكی ئاشكهرا بكهت، ئهبوو بهكری گۆت:
((گهلی مرۆڤان: ئهز بۆ مهزنییا ههوه هاتمه هلبژارتن و ئهز ژ ههوه مهزنتر نینم، ئهگهر من باشی كر هاری من بكهن، و ئهگهر من خرابی كر من ڕاست بكهن، ئهوێ د ناڤ ههوه دا لاواز، ل نك مــن یێ ب هێزه حهتا ئهز مافێ وی بۆ وى بستینم، و ئهوێ د ناڤ ههوه دا ب هێز ل نك من یێ لاوازه حهتا ئهز مافی ژێ دستینم، گوهدارییا من بكهن هندی ئهز گوهدارییا خودێ و پێغهمبهری بكهم، و ئــهگـــهر مــن گـــوهـــداری نهكر من مافێ گوهدارییێ ل سهر ههوه نینه)).
و ئهبوو بهكر هاته خوارێ.. گهلهك ئاخفتن درێژ نهكر؛ چونكی ئهو نه ژ وان مهزنان بوو یێن گۆتنێن وان ژ كریارێن وان پتر، هاته خوارێ دا دهست ب كاری بكهت، و (سهد گۆتن گۆری كریارهكێ بن)!
دو سال و سێ ههیڤان ئهبوو بهكر خهلیفه بوو، و ژ وان كارێن مهزن یێن ل سهر دهمێ خلافهتا وی چێ بووین:
1- هنارتنا لهشكهرێ ئوسامهی بۆ شامێ، ئهو لهشكهرێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بهری مرنا خۆ دورست كری و نهگههشتی فڕێ كهت. ئهبوو بهكری بهری ههر تشتهكی ئهو لهشكهر هنارت، و ئهڤ هنارتنه وهكی كولمهكا دژوار بوو ب ناڤ چاڤێن وان منافقان كهفتی ئهوێن هزر كری پشتی مرنا پێغهمبهری ئیسلام دێ هلوهشیێت و نامینت.
2- كرنا شهڕی د گهل وان كهسێن ل كوفرێ زڤڕین و پشت دایه ئیسلامێ، و وان كهسێن ژ درهو خۆ ب پێغهمبهراتییێ ئینایه دهر وهكی (موسهیلهمهى) و هندهكێن دی، و ڤێ چهندێ هێزا موسلمانان د چاڤێن خهلكی دا مهزن كر.
3- كــرنــا شــهڕی د گــهل وان كــهسێن گۆتی: ئهم زهكاتێ نادهین. ئهبوو بهكری فهتوا ب كوفرا وان دا و كوشتنا وان حهلال كر؛ چونكی وان كوفر ب دانا زهكاتێ كر.
4- دهستپێكرنا فتوحاتان ل لایێ ڕۆژههلاتێ ل جهێ دگۆتنێ: (بلاد فارس)، ئهبوو بهكرى (المثنی ابن حارثه) هنارتێ پاشی (خالد بن الولید) پاشی (القعقاع بن عمرو التمیمی).
5- دهستپێكرنا فتوحاتان ل لایێ ڕۆژئاڤایێ ل جهێ دگۆتنێ (بلاد الشام)، وی (خالد بن سعید) هنارتێ، پاشی (عكرمه) و (عمرو) و (أبو عبیده) ب دویڤ دا هنارتن، پاشی (خالد بن الولید) بۆ هاریكارییا وان هنارت.
6- كۆمكرنا قورئانێ د ئێك (مصحف)ێ دا؛ دا بێته پاراستن، و ئــهو مـــوصــحــهف ل نك ئهبوو بهكری، پاشی ل نك عومهری بوو، و پشتی عومهری ئهو ل نك كچا وی (حهفصایێ) بوو، و ل سهر دهمێ عوثمانی وی ئهو موصحهف ژ حهفصایێ وهرگرت.
و گهلهك تشت ههبوون ئهبوو بهكر ژ صهحابیێن دی جودا دكر، ژ وان تشتان:
1- ئهو ئێكهمین زهلام بوو باوهری ب پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئینای، بێی ڤهمان یان دودلی.
2- ئهو ئێكهمین كهس بوو ئیسلاما خۆ ئاشكهرا كری، و د ناڤ خهلكی دا ڕابووی خوتبه خواندی و تێدا ژ وان خواستی باوهرییێ ب ئیسلامێ بینن.
3- ئهو موهاجرێ ئێكانه بوو دهیك و بابێن وی موسلمان بووین.
4- ئهو صهحابییێ ئێكانه بوو یێ پێغهمبهری هلبژارتی كو د گهل وی مشهخت ببت.
5- مرۆڤێ ژ ههمییان پتر پێغهمبهری حهز ژێ دكر ئهو بوو، وهكی د حهدیسێن دورست دا هاتی.
6- وى ژ ههمی صهحابییان پتر مالـێ خۆ د ڕێكا خودێ دا خـــهرج كــربــوو، و پــتــر ژ جارهكێ وى مالـێ خۆ ههمی دئینا دكره خێر و چو بۆ خۆ نهدهێلا.
7- د هندهك حهدیسێن دورست دا هاتییه كو ئهو چێترینێ ئوممهتێیه پشتی پێغهمبهری، و باوهرییا وی ههی هندی یا ئوممهتێ ههمییێیه.
8- ئهو صهحابییێ ئێكانه بوو یێ ل سهر دهمێ پێغهمبهری و ل حضوورا وی فهتوا ددان.
9- ئهو ئێكهمین كهس بوو بڕیارا كۆمكرنا قورئانێ د ئێك موصحهفێ دا دای.
10- د هندهك حهدیسان دا هاتییه كو ئهو ئێكهمین كهسه -پشتی پێغهمبهری- دچته بهحشتێ.
11- ئهو صهحابییێ ئێكانه بوو یێ پێغهمبهری هلبژارتی كو ببته ئهمیرێ حهجێ و هێشتا پێغهمبهر یێ ساخ.
12- ئهو صهحابییێ ئێكانه بوو یێ ل جهێ پێغهمبهری نڤێژ ل بهرا صهحابییان دكر، ل دهمێ پێغهمبهر نه یێ ئاماده. و ژ صهحابییان كهسێ ژ بلی وی نڤێژ ل بهرا پێغهمبهری نهكرییه.
13- ئهو ئێكهمین صهحابی بوو بوویه خهلیفێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن-.
و گهلهك تشتێن دی ژی ل نك وی ههبوون دبنه نیشانێن چێترینییا وی.
ل ڕۆژا دوشهنبێ ب شهڤێ، پشتی نڤێژا مهغرهب، ل بیست و دووی ههیڤا (جمادی الآخره) ل سالا سێزدێ ئهبوو بهكری خاترا خۆ ژ دنیایێ خواست، پشتی چهند ڕۆژهكا نساخ بووی، و بهری ئهو بمرت وى هنارته ب دویڤ عومهری ڕا و وهصیهت كر كو پشتی وی عومهر ببته خهلیفه. و دهمێ ئهو یێ نساخ هندهك ههڤالێن وی چوون سهرا دا، ئێكى گۆتێ: ما نههنێرینه ب دویڤ دختۆرهكی ڕا دا بهرێ خۆ بدهته ته، ئهبوو بهكری گۆت: دختۆرى بهرێ خۆ یێ دایه من، گۆتن: چ گۆته ته؟ ئهبوو بهكری گۆت: گۆته من: (إني فعال لما أرید - ئهز وێ دكهم یا من دڤێت).
پشتی ئهبوو بهكر مری ل تهنشت پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- هاته ڤهشارتن. و دهمێ مری ژییێ وی شێست و سێ سال بوون.
ئهبوو بهكری شهش زارۆك ههبوون: سێ كوڕ و سێ كچ. كوڕێ وی یێ مهزن ناڤێ وی (عبد الله) بوو ل سهر دهمێ خلافهتا ئهبوو بهكری مربوو، و كوڕێ وی یێ دی (عبد الرحمن) بوو ل سالا (53) مربوو، و (عبد الرحمن)ی كوڕهك ههبوو ناڤێ وی (محمد) بوو صهحابی بوو، و ئهڤ (محمد)ه صهحابییێ ئێكانهیه یێ ئهو و بابێ وی و باپیرێ وی و بابێ باپیرێ وی ههر چار صهحابی، و كوڕێ ئهبوو بهكری یێ سییێ (محمد) بوو.
كچێن ئهبوو بهكری ژی سێ بوون: یا مهزن (ئهسماء) بوو و ڤێ شوی ب (الزبیر بن العوام)ی كربوو، و دهیكا (عبد الله بن الزبیر)ییه. و یا ژ وێ بچویكتر (عائیشا) بوو و یا ئاشكهرایه كو وێ شوی ب پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- كربوو، و كچا وی یا بچویك (ام كلثوم) بوو و ئهڤه یا پاش باب بوو، و شوی ب (طلحه)ی كربوو.
