قههرهمانێ ههمى مهيدانان
(شيخ الإسلام ابن تيميه)
دهسـتـپـێـك:
د ههمى مهيدانان دا شێرهكێ بێ ههڤتا بوو، د مهيدانا جيهادێ دا ههر دهم ل سنگى بوو، گاڤا دبوو بهڕهڤانییا ژ ئيسلامێ ب قهلهمى كهس نهدشيا دهستێ وى بگرت يان جارهكێ ڤێڕا بگههت.. پتر ژ (2600) ڕۆژان هاتبوو گرتن، نه ژ بهر چو ب تنێ چونكى وى سۆز دابوو ههر جارهكا حهقى بۆ ديار ببت بێ دودلى وترس بۆ خهلكى بێژت.
ل شێست وپێنج سالییێ بهرێ وى دانه گرتيخانهيهكا وهسا بێ سهر وبهر چو جاران وان جوهى وفهله ژى لێ نهدگرتن، قهلهم وكاغهز ژێ ستاندن ونههێلان ئهو تشتهكى د سجنێ ڤه بنڤيست، ئينا وى ب ڕهژییێ ل سهر ديوارى وپرتێن جلدى دنڤيسى، و د گهل هندێ ژى وى دگــۆت: ((ئــهم يــێــن خـۆشییهكا وهسا دا دژين ئهگهر مير وحاكمان زانيبا يا چهنده ئهو ب شيرى دا وێ ژ مه ستينن)).
دهمێ هاتيـن دا وى ببهن بگرن، وى گۆت: ((ما دوژمنێن من دێ چ ل من كهن، وباغ وبيستانێ من يێ د سنگێ من دا؟ گرتنا من خهلوهيه، وكوشتنا من شههادهته، ودهرێخستنا من ژ وهلاتێ من سياحهته..)).
شاگردهيێ وى ئيمام (ابن قيم الجوزيه) د دهرحهقا وى دا دبێژت: ((خودێ دزانت كهسهكێ وهكى وى ژين پاقژ من نهديتییه، ههر چهنده ئهو د بهرتهنگى ونهخۆشییێ دا دژییا ژى، وههردهم يێ وهستياى وگرتى وگهفلێكرى ژى بوو، د گهل هندێ ژى ئــهو ژ خهلكى ههمییێ يێ سنگ فرههتر بوو، ودلێ وى ژ يێ ههمییان موكمتر بوو، وناڤچاڤێن وى ژ يێن ههمییان دڤهكريتر بوون، گهشاتى ژ دێمێ وى ڤهدپهشى، گاڤا ل مه دبوو تهنگاڤى وترسا مه زێده دبوو، وبێهنا مه تهنگ دبوو ئهم دهاتينه نك ودهمێ مه ئهو دديت ومه گوهێ خۆ ددا ئاخفتنێن وى ئهم ب دلفرههییێ دحهسياين وكهيفا مه خۆش دبوو وباوهرییا مه پتر لێ دهات.. دهمێ ئهو يێ گرتى گهلهك جاران وى دگۆت: مــرۆڤـــێ گـــرتـــى ئــهوه يێ دلێ وى ژ زكــرێ خـــودێ هــاتـیـیـه گرتن، وئێخسيـر ئهوه يێ يێ بوويه ئێخسيـرێ ههوايێ نهفسا خۆ. د سجنێ ڤــه نـڤێژ دكرن ودهمێ سهرێ خۆ ددانا عهردى دگـۆت: يا ڕهببى تو هاريكارییا من ل سهر زكرى وشوكرێ وعيبادهتێ خۆ بكه..)).
ڕۆژا خــودێ ئــێــمــانــهتــێ خـۆ ژێ ستاندى ووى بۆ جارا دويماهییێ سهرێ خۆ داناى د سجنێ ڤه يێ گرتى بوو، قورئان دخواند، وخواندنا وى گههشتبوو ڤێ ئايهتێ: (إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ(54)فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ)(55).
❖ابن تيميه) ب كورتى:
• (شيخ الإسلام تقي الدين أبو العباس ابن تيميه) ناڤێ وى يێ دورست ئهحمهده كوڕێ عهبدلحهليمێ كوڕێ عهبدسسهلامێ حهرانییه، خهلكێ باژێڕێ (حـهرانـێ)یه كو ئـێـك ژ ناڤدارترين باژێڕێن كوردستانێیه.
• ل ڕۆژا دوشهنبێ دههى ههيڤا رهبيعولئهووهلا سالا (661) مشهختى (بهرانبهر 1262 ز) ل باژێڕێ حهرانێ هاتبوو سهر دنيايێ، و ل شهڤا دوشهنبێ بيستى ههيڤا (ذو القعده) ژ سالا 728 مشهختى (بهرانبهر 1328 ز) د گرتيخانهيا كهلێ ڤه ل ديمهشقێ چووبوو بهر دلۆڤانییا خودێ، وئهو ژى وهكى ههمى كوڕێن بنهمالا خۆ ب ناڤێ كوڕێ تهيمییێ دئێته ناسين وتهيميه ناڤێ داپيرا وان يا مهزنه، وبنهمالا وان ئێك ژ بنهمالێن زانا وناسيارێن دهڤهرێ بوو.
• شهش سالێن ئێكێ ژ ژییێ خۆ، وى ل باژێڕێ حهرانێ بـۆراند بوون، پاشى ژ بهر هێرشێن تهتهرییان ل سهر ڕۆژئـاڤايـا كوردستانێ ل سالا (667) بنهمالا وان ژ باژێڕێ حهرانێ بهر ب شامێ ڤه ڕهڤى و ل ديمهشقێ ئاكنجى بوو.
• سهيدا ل ديمهشقێ مهزن بووبوو، و ل نك زانايێن وێ يێن وى سهردهمى زانينا خۆ وهرگرت، وههر ژ بچويكاتى نيشانێن زيرهكییێ ل نك وى د ديار بوون، ودبێژن: چى تشتێ وى دخواند د گاڤێ دا ژ بهر دكر، وسهيدايێن وى ژ دوسهدان پتر بوون.
• ههر زوى ناڤ ودهنگێن وى ل ديمهشقێ بهلاڤ بوون، ودهمێ ژییێ وى بوويه بيست ودو سال ئهو ل شوينا بابێ خۆ بوو سهيدا ل مهدرهسا (دار الحديث السكريه) ل شامێ، ودهســت ب گـۆتــنــا دهرسان ونڤيسينا كتێبان كر.. وپشتى هنگى ب ههيڤهكێ وى دهســـت ب گۆتنا دهرسێن تهفسيرێ كر ل مزگهفتا ئهمهوى.
• ل سالا (693) -دهمێ ژییێ وى سيهـ ودو سال- ئهو د گهل شێخ زهينهددينێ فارهقى هاته جهلدهدان، وئهگهرا ڤێ چهندێ ژى -وهكى زانايێ ناڤدار ئبـن كهثير دبێژت- ئهو بوو: مرۆڤهكێ فهله ل شامێ ههبوو دگۆتنێ (عهسساف)، جارهكێ -و ب شاهدهيییا گهلهك مرۆڤان- ل ديوانهكێ خهبهر گـۆتنه پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن-، ئينا ئبن تهيميهيه وشێخێ فارهقى چوونه نك ئهميرى دا ل دۆر ڤێ مهسهلێ باخڤن، پشتى وان گۆتنا خۆ د گهل ئهميرى ب دويماهى ئيناى دهركهفتن، ل وى دهمى ئهو مرۆڤێ فهله كهفته دهستێن خهلكى وئهو پێ وهرهاتن وتێر پێ دادان، ئهميرى هزركر ئبن تهيميهيهى وفارهقى خهلكێ پالداى كو ڤێ چهندێ بكهن، لهو وى بڕيار دا ههردو بێنه جهلدهدان.. پشتى ئهميرى مهسهله ب دورستى زانى داخوازا لێبۆرينێ ژ وان كرن، و د ڤێ ههلكهفتێ دا شێخى كتێبا خۆ (الصارم المسلول على شاتم الرسول) دانا.
• ل دويماهییا سالێن نۆتێ ژ سهدسالا شهشێ مشهختى وهلاتێ شامێ كهفته بن گهفا هێرشێن تهتهرییان وترسا وان كهفته دلێن خهلكى ئينا شێخى بارا پتر ژ دهرسێن خۆ بۆ بهحسێ جيهادێ وخێرا شههيدبوونێ تهرخان كرن، ههر وهسا وى گهلهك نڤيسين ژى د ڤێ دهربارهيێ دا نڤيسين، ومهخسهدا وى ب ڤێ چهندێ ئهو بوو دلێ خهلكى موكم بكهت دا ئهو بشێن خۆ ل بهر هێرشێن تهتهرییان بگرن ونهڕهڤن.
• ل سالا 698، تهتهرییان هێرشهك ئينا سهر شامێ ونێزيكى باژێڕێ ديمهشقێ بوون، سولتانێ مصرێ وجێگرێ وى ل شامێ ب لهشكهر ڤه شكهستن، وڕهڤينهكا مهزن كهفته ڕێزێن خهلكى، ههمى ب لايێ ڕۆژئاڤايێ ڤه چوون، هندهكان قهستا قودسێ كر، وهندهك بهر ب مصرێ ڤه چوون.. زانايێ ئێكانه مايه ل ديمهشقێ ئبـن تهيـميه بوو، ئهوێ نهچار بووى ڕێبهرییا خهلكى بكهت حهتا ئهڤ تهنگاڤییه بۆرى، وههر چهنده خهلكێ شامێ دگۆت بهرگرییا لهشكهرێ تـهتـهرییان ب مـه ڤـه نائێت ويا باش بۆ مه ئهوه ئهم خۆ ب دهست وان ڤه بهردهين، بهلێ شێخى قهبويل نهكر وبهرگرى ب وان دا كرن.
❖د گهل تهتهرییان:
دهمێ تهتهرى نێزيكى باژێڕێ ديمهشقێ بووين ل سالا (698)ێ مشهختى، وخهلكێ شامێ زانى كو بهرگرییا تهتهرییان ب وان ڤه نائێت وان گۆت: يا باش بۆ مه ئهوه ئهم هندهك مرۆڤان فڕێ كهينه موعهسكهرێ تهتهرییان؛ دا دان وستاندنێ د گهل وان بكهن.. ئينا ئهو ڕابوون چهند مرۆڤهك هنارتنه نك تهتهرییان و(شيخ الإسلام) ئێك ژ وان بوو.
گاڤا ئهو مرۆڤ گههشتينه موعهسكهرێ تهتهرییان، ئهو بۆ خيڤهتا مهزنێ تهتهرییان (قازانى) هاتنهبرن، ل نك قازانى ئبن تهيميه بێ ترس ئاخفت وگۆت: وهكى مه گوهـ لێ بووى تو دبێژى: تو مرۆڤهكێ موسلمانى، د گهل هندێ ژى تو يێ هاتى وهلاتێ مه بستينى، باپيرێ ته هۆلاكۆ مرۆڤهكێ كافر ژى بوو بهلێ وى ئهڤ چهنده نهكربوو، وى پهيمان دا وپهيمانا خۆ ب جهـ ئينا، وته پهيمان دا وته غهدره كر!
مرۆڤێن حازر گـۆت: مه هزركر مهزنێ تهتهرییان فهرمانێ ب كوشتنا ئبن تهيميهى دێ دهت ژ بهر ڤان گۆتنێن وى..
دهمێ بوويه نيڤرۆ مهزنێ تهتهرییان گۆته شاندێ خهلكێ ديمهشقێ: هوين ناچن حهتا فراڤينێ ل نك مه دخۆن، گاڤا خوارن ئيناى ههمییان دهست ب خوارنێ كر ئبن تهيميه تێ نهبت وى نهخوار، مهزنێ تهتهرییان گۆتێ: بۆچى تو ناخۆى؟
ئبن تهيميهى گۆت: ئهڤ گـۆشتێ ههوه لێناى يێ وى پهزییه يێ ههوه ژ خهلكى ستاندى، وئهو دارێن ههوه زاد ل سهر لێناى ژى دارێن خهلكينه ههوه بێى وان يێن بڕين، ڤێجا چاوا ئهز بخۆم؟
گاڤا قازانى ئهڤ چهنده ژ وى ديتى زانى ئهو مرۆڤهكێ زاهده لهو گۆتێ: پيچهكێ بۆ من باخڤه..
ئبـن تهيـميهى بۆ وى بهحسێ جههنهمێ كر، قازانى گۆتێ: ههچییێ هاتییه نك من بهحسێ بهحهشتێ بۆ من يێ كرى، بۆچى تو ب تنێ بهحسێ جههنهمێ دكهى؟
شێخى گۆتێ: وان بهحسێ جههكى بۆ ته يێ كرى تو ناچییێ، وئهز يێ بهحسێ جههكى بۆ ته دكهم تو دێ چییێ!
ئينا قازانى، ئهوێ پشتى موسلمانبوونا خۆ ناڤێ خۆ كرییه مهحموود، گۆته شێخى: دوعايهكێ بۆ من بكه.
ئبن تهيميهى دهستێن خۆ سهرئهڤراز كرن وگۆت: ((ئهى خودا! ئهگهر عهبدێ ته مهحموود بۆ هندێ هات بت دا دينێ ته ب سهربێخت، تو وى ب سهربێخه، وپشتا وى بگره وملكێ وى بهرفرههـ بكه، وئهگهر ئهو بۆ هندێ هات بت دا خۆ ب سهربێخت وئيسلامێ ڕهزيل بكهت، تو وى شهرمزار بكه وعهردى ل بن پییێن وى بهژينه ووى بپهلخينه..)).
وى ئهڤ دوعايه دكر، وقازانى د دويڤ دا دگـۆت: (ئامين)!
پشتى ڤێ ديدارێ قازانى بڕيار دا ژ شامێ بزڤڕت وتهناهییێ بدهته خهلكێ ديمهشقێ. ودهمێ شاندا خهلكێ شامێ ژ موعهسكهرێ تهتهرییان زڤڕى، ئهو كهسێن د گهل ئبن تهيميهى گۆتنێ: ئهڤه چ گـۆتن بوون ته گـۆتينه خانێ تهتهرییان؟ نێزيك بوو تو خۆ ژى تێ ببهى ومه ژى! ههڕه ئهم د گهل ته نازڤڕين.. وان خۆ ژ شێخى ڤهدهركر، و ژ ترسـان دا د گهل وى نهزڤڕينه باژێڕى، ئبن تهيميه وهندهك ههڤالێن خۆ مانه ب تنێ، دهمێ خهلكى سوحبهتا شاندێ د گهل قازانى زانى، هاتنه بهراهییا ئبن تهيميهى ونێزيكى سێ سهد كهسان ل دۆرێن وى كۆم بوون وپێكڤه زڤڕينه ديمهشقێ، وئهوێن دى يێن خۆ ڤـهدهركرى هندهك تهتهرى هاتنه د ڕێكا وان دا وئهو ههمى شهلاندن!
❖ل مهيدانا جيهادێ:
ل سالا (702) جارهكا دى لهشكهرێ تهتهرییان قهستا شامێ كر، ب وێ ئنيهتێ كو ديمهشقێ بگرن، ترسهكا مهزن بۆ خهلكێ شامێ چێبوو، وگهلهك ژ وان بهر ب مصرێ ڤه ڕهڤين.. ڤێ جارێ ژى ئبن تهيميه ما ل مهيدانێ، د ناڤ خهلكى دا ڕابووڤه وجيهاد ل بهر وان شرينكر، وپێخهمهت موكمكرنا دلێ خهلكێ شامێ ئبن تهيميهى دو پێگاڤێن گرنگ هاڤێتن:
ژ لايهكى ڤه وى د گهل بهريدێ قهستا مصرێ كر وچوو نك سولتانێ مصرێ، ئهوێ حــوكــم ل شــامـێ ژى دكر، وگـۆتێ: تو سولتانێ شامێیى ژى، لهو يا فهره تو لهشـكـهرهكـى د هـهوارا خهلكێ شامێ بهنێرى، چونكى ئهگهر تهتهرى شيانه مه، د دويڤ دا دۆرا ههوهيه.
و ژ لايهكێ دى ڤـه ئـهو د ناڤ خـهلكـێ شامێ دا ڕابـووڤـه وگـۆت: تـهتـهرى -ئهوێن ب دهڤى خۆ ژ موسلمانان دهژمێرن-، يێن هاتين دا پێ ل عهردێ مه ونامويسا مه بدانن، بــێ دودلى هـوين شـهڕێ وان بـكـهن، وخـۆ ئهگهر ههوه ئهز ژى د ناڤ وان دا ديتم وقـورئـان ل سهر سهرێ من بت من بكوژن! ئهگهر ئهو كافر بن كوشتنا وان يا حهلاله، وئهگهر موسلمان ژى بن -وهكى ئهو دبێژن- ههر كوشتنا وان يا دورسته؛ چونكى مهتهلا وان مهتهلا خهوارجانه. و ب ڤێ چهندێ وى دهورهكێ سهرهكى د ئامادهكرنا لهشكهرى ونهفسى يا خهلكێ شامێ دا ههبوو..
لهشكهرێ مصرێ د ههوارا خهلكێ شامێ هات، و ل دووى هـهيـڤـا رهمـهزانـێ ژ ســالا (702) شهڕهكێ مهزن د ناڤبهرا تهتهرییان ژ لايهكى ڤه، وشامى ومصرییان ژ لايهكێ دى ڤه چێبوو، وڤــى شــهڕى پــتــر ژ ڕۆژهكێ ڤهكێشا، ودويـمـاهـییـێ لهشكهرێ شامێ ومصرێ ب سهركهفت، وتهتهرى پاشپاشكى زڤڕين وڕهڤين.
د ڤى شهڕى دا (شيخ الإسلام) ل بهراهییا لهشكهرى بوو، ل دهمێ بێنڤهدانێ ئايهتێن جيهادێ بۆ وان دخواندن وشهرح دكرن، ودهمێ شهڕى دهست پێ كرى طهلهبێ وى (ئبن عهبدلهـادى) دبێژت: ((شێخ چوو بهراهییا ڕێزێ وگۆته ئهميرهكێ شامى: من ببه جهێ مرنێ، ئينا وى ئهميرى شێخ بره بهرانبهر لهشكهرێ تهتهرییان وگۆتێ: سهيدا ڤێرێ جهێ مرنێیه، وئهڤه دوژمنه.. ئبن تهيميهى بهرێ خۆ دا لهشكهرێ تهتهرییان يێ بۆش پاشى سهرێ خۆ بلندكره عهسمانى، ولێڤێن خۆ لڤلڤاندن ههر وهكى وى نفرينهك ل وان دكر.. ههر د وێ ڕۆژێ دا لهشكهرێ تهتهرییان شكهست وخودێ موسلمان ب سهرئێخستن)).
و ل مهيدانا جيهادا ناڤخۆيى ژى ههردهم سهيدا ل پێشییێ بوو:
دهمێ مهزنێن شامێ وقازى وموفتى ههمى ژ ترسێن تهتهرییان ژ ديمهشقێ ڕهڤين خهلك ل دۆر ئبن تهيميهى كۆم بوون وبهرێ ههمییان ما ل وى.. دهمهكێ تهنگاڤ بوو، دوژمن ل بهر دهرێ باژێڕى بوو ميـر وحاكم ولهشكهر ژ باژێڕى دڕهڤين، هنگى ئبن تهيميه بوو حاكمێ (فعلى) ل باژێڕى وخهلك ل دۆر كـۆم بوون، وئهو بوو شێخى ڕێبهرییا خهلكى كر حهتا تهتهرى شكهستين، و د گهل ڤێ بزاڤێ ئبن تهيميه دهمێ مايه ب تنێ ل ديمهشقێ وخۆ بهرپڕس ديتى، وى هژمارهكا طهلهبان دانه دويڤ خۆ، وچوون ل جهێن خراب ل باژێڕى گهڕيان و ب دهستێن خۆ خرابى ڕاكرن، وهندهك شێخێن طهريقان گرتن وكهزییێن وان بڕين، وجلكێن وان يێن پيس ژ بهركرن، ونوينۆكێن وان تراشين، وئهو گونبهد وجهێن خهلكى شرك ل نك دكر خرابكرن، وخهلك ژ شركێ وبيدعهيان دانه پاش، ئهڤه ههمى بهرى قهستا مهيدانا شهڕێ د گهل تهتهرییان بكهن.
ئهڤ ئهگهره بوون وگهلهكێن دى ژى دلێ هندهك مهصلحهتچییان د دهر حهقا وى دا تژى كرى، حهتا ئهو لێ گهڕياين ب گهلهك ڕێكان بێنێ دا وى تێ بێخن، و ب دهستێن مهزنان بدهنه گرتن وئێشاندن.
وئێكهمين درهو وان د دهر حهقا ئبـن تهيـميهى دا كرى پشتى ڤێ سهرهاتییێ ئهو بوو وان گۆت: ئبن تهيميهى دلێ د مهزنییێ ههى، وحهز دكهت ببته مهزنێ خهلكى، لهو ئهو ڤان كاران دكهت. بهلێ ئهڤ بزاڤا وان ب چو نهچوو؛ چونكى مهزنان بهرى عامییان دزانى ئبن تهيميه زهلامێ ئوممهتێیه نهكو زهلامێ دهولهتێیه، چاوا نه وئبن تهيميه ئهو بوو يێ ههر دهم دگۆت: ئهگهر ملكێ شامێ ومصرێ ههمییێ ب دو فلسان بدهنه من، من نهڤێت!
❖(العقيدة الواسطية):
جارهكێ مرۆڤهكێ خهلكێ دهڤهرا واسط هاته شامێ، وداخواز ژ (شيخ الإسلام)ى كـر كو ئهو كتێبهكا بچويك د بابهتێ عهقيدا ئيسلامى دا بۆ وى بنڤيست؛ دا ئهو د گهل خۆ ببهت ونيشا زارۆكێن خۆ بدهت.. شێخى داخوازا وى ب جهـ ئينا وڕابـــوو كــتـێـبهكا بچويك ل بن ناڤێ (العقيدة الواسطية) دانا، وتێدا ئهو ئايهت وحهديس كـۆمكرن يێن بهحسێ عهقيدێ دكهن، ووى د ڤێ كتێبا خۆ دا پشتهڤانییا عهقيدا سهلهفى كر، و ژ بهر كو پترییا زانايێن شامێ د عهقيدا خۆ دا ئهشعهرى بوون، وان ب ڤى كارێ شێخى نهخۆش بوو، لهو لێ گهڕيان نهخۆشییێ بۆ شێخى چێ بكهن؛ دا وى ژ ڤێ بۆچوونێ لێڤه بكهن، ئهگهر نه دا خـهلك ل دۆر كـۆم نهبن و ب دويڤ نهكهڤن.
زانايێ ناڤدار (ئبـن كهثيـر) دبێژت: ژ بهر كو شێخ (تقي الدين بن تيميه) مرۆڤهكێ ب بها بوو ل نك مهزنێن دهولهتێ ژى و ل نك خهلكى ژى، وخهلكى گهلهك حهز ژ وى ودهرس ونڤيسينێن وى دكر، هندهك فقهزانان چاڤ پێ ڕانهبوون وحهسويدى پێ بر، ولێ گهڕيان نهخۆشییێ بگههيننێ..
ئێك ژ وان قازییێ مالكییان (ئبن مهخلووف) بوو ههر وهسا شێخ (نهصرێ مهنبجى) ڤان ههر دووان كاغهزهك بۆ سولتانى هنارته مصرێ وتێدا نڤيسى: شێخ (تقي الدين)ى كتێبهكا نڤيسى هندهك تشتێن دژى عهقيدا ئيسلامى يێن كرينه تێدا، لــهو دڤــێـت حسێب د گهل وى بێته كرن. سولتانى د بهرسڤا كاغهزا وان دا كاغهزهك بۆ جێگرێ خۆ ل شامێ هنارت وگۆتێ: ئبن تهيميهى، ووان يێن گازنده ژێ كرى كـۆم بكه، وبلا ئهو ڕوى ب ڕوى دان وسـتـاندنێ د گهل ئێك ودو بكهن، و ل دويڤ ئهنجامێ دان وستاندنا وان تـو حـوكـمـى د ناڤبهرا وان دا بكه.
جێگرێ سولتانى ل شامێ فهرمانا سولتانى ب جـهـ ئينا، و ل ههشتى ههيڤا رهجـهبـا سالا (705) مشهختى، وى ل كـۆچكا خۆ ديوانهك گرێدا وئبن تهيميه وههڤڕكێن وى كۆمكرن وگۆته وان: كتێبا ئبـن تهيميهى بينن بخوينن، وكانێ چ خهلهتى تێدا ههيه ئاشكهرا بكهن.. و ل دويڤ داخوازا جێگرێ سولتانى ئهو كهفتنه دان وستاندنێ ههر ژ سپێدێ وحهتا ئێڤارى، چى جهێ وان دگۆت يێ خهلهته شێخى دهليل ژ قورئانێ وسوننهتێ وگۆتنێن زانايێن ئوممهتێ ل سهر دئينان وئهو بێ دهنگ دكرن.
ل ڕۆژئاڤايێ ديوان ڤهڕهڤى، وپشتى هنگى ب چار ڕۆژان، بۆ جارا دووێ ديوان هاته گرێدان، ديسا ئبـن تهيـميهى ل بهر چاڤێن ئهميرى ومرۆڤێن حازر ههڤڕكێن خۆ ههمى بێ دهنگ كرن، لهو وان گۆت: ئهم دێ هنێرينه ب دويڤ (كمال الدين بن الزملكاني) ڕا بلا ئهو بێت وپێش مه ڤه باخڤت، ئبن تهيميهى گۆت: بلا.. وپشتى ئهو هاتى وى ژى چو ژێ چێ نهكر!
ئبـن تهيـميهى گـۆته وان: ژ ئهڤرۆ وحهتا سێ ههيڤێن دى ئهز دێ دهليڤهيێ دهمه ههوه ههڕن ل كتێبان بگهڕيێن وچى گاڤا ههوه گـۆتنا زانايهكێ موعتهبهر ژ ههر سێ جيلێن ئێكێ يێن ئوممهتێ ديت وهكى گـۆتنا ههوه بت بينن وئهڤ مرۆڤه ههمى شاهد ئهز دێ ل گۆتنا خۆ لێڤه بم.
پشتى پتر ژ بيست ڕۆژان و ب دورستى ل حهفتى ههيڤا شهعبانێ بۆ جارا سییێ ههردو لا ل نك جێگرێ سولتانى كـۆم بوون، وبهرى ديوان ڤهڕهڤت ههڤڕكێن (شيخ الإسلام)ى نهچار بوون ئعترافێ بكهن كو ئهو دخهلهت بوون وكتێبا ئبن تهيميهى يا دورسته.
و ب ڤێ چهندێ ئبن تهيميه پتر د چاڤێن مهزنێن دهولهتێ وخهلكى ژى دا مهزن بوو، تشتێ بوويه ئهگهرا هندێ كو پتر دلێن ههڤڕكێن وى تژى كهرب ونهڤيان ببن.
مهسهله ب ڤێ چهندێ ب دويماهى نههات.. پشتى ڕوينشتنا سییێ ب سهركهفتنا ئبـن تهيميهى ب دويماهى هاتى، قازى ئبن صهصراى دهست ژ كارێ خۆ بهردا، ودهمێ سوحبهت گههشتییه سولتانى ل مصرێ وى كاغهزهك بۆ جێگرێ خۆ هنارت وتێدا فهرمان دا قازى بزڤڕته سهر كارێ خۆ.. وپشتى ههڤڕكێن ئبن تهيميهى ديتى ئهو ب ڕێكا دان وستاندنێ نهشێنێ ڕابوون كره ديعايهت كو ئبن تهيميه ل مهزنییێ دگهڕيێت ووى دڤـێـت د گهل تهتهرییان ئنقلابهكێ بكهت!! دهمێ ئهڤ ديعايهته گههشتییه سولتانى ل مصرێ وى كاغهزهك بۆ جێگرێ خۆ هنارت وتێدا خواست ئهو ئبن تهيميهى وئبن صهصرايێ قازى بهنێرته مصرێ.
جێگرێ سولتانى داخوازا سولتانى ب جهـ ئينا وههردو ل بيست ودووى ڕهمهزانا سالا (705) گههشتنه (قاهيره).. ههڤڕكێن ئبن تهيميهى ههمى كۆم بوون، وداخواز كر ئهو وئبن تهيميه كـۆم بــبــن ودان وســتــاندنێ د گهل وى بكهن ل دۆر وان مهسهلێن عهقيدێ يێن وى د كتێبا خۆ دا (العقيدة الواسطية) گۆتين، داخوازا وان هاته ب جهـ ئينان وههمى ل كهلێ كـۆم بوون..
قــازییێ مالكییان (ئبـن مهخلووفێ) ئهشعهرى گـۆت: ئبـن تهيـميه دبێژت: خودێ يێ ل عهسمانى ل سهر عهرشى، وخودێ دئاخڤت، وئهڤه كوفره. قازى گۆته ئبن تهيميهى: تو چ دبێژى؟ وى حهمدا خودێ كر وسلاڤ دانه سهر پێغهمبهرى، ئێك ژ وان گـۆت: لهزێ بكه، مه تو نهئيناى دا خوتبهكێ بخوينى! ئبن تهيميهى گـۆت: دياره چێ نابت مرۆڤ حهمدا خودێ ژى بكهت؟! پاشى گۆت: ئهرێ كى دێ حوكمى د ناڤبهرا مه دا كهت؟ وان گۆت: قازییێ مالكییان ئبـن مهخلووف. ئبن تهيميهى ب عێجزى ڤه گۆت: چاوا دێ چێ بت ههڤڕكێ من ببته حاكم؟ ئهڤ ڕوينشتنه يا بهطاله.
ل شوينا ئهو حاكمهكێ بێ لا بينن دا حوكمى د ناڤبهرا ههردو لايان دا بكهت ڕابوون فهرمانهك دهرێخست كو ئبن تهيميه بێته سجنكرن وههڤڕكێ وى ئبن صهصرا بزڤڕته شامێ وببته قازى، وههر كهسهكێ ل شامێ تاگيـرییا ئبن تهيميهى بكهت بێته گرتن وئێشاندن!
و ل شهڤا جهژنا رهمهزانێ ژ سالا (705) شێخ ل باژێڕێ قاهيـره هاته گرتن، وئهڤه جارا ئێكێ بوو ئهو بێته گرتن بهلێ يا دويماهییێ نهبوو.
❖گرتنا ئێكێ:
سـێ ههيڤان ژ سالا (705)، د گهل سالا (706) ههمییێ، وسێ ههيڤان ژ سالا (707)، يهعنى: سالهك وشهش ههيڤان ئبن تهيميه ما د گرتيخانهيا (الجب) دا ل قاهيره، نه ژ بهر چ ب تنێ چونكى وى دگـۆت: خودێ دئاخڤت وئستوئا ل سهر عهرشى كرى!
و ب گرتنا وى بيدعهچییێن شامێ ب كهيفا خۆ كهفتن، زانايێ ناڤدار (ئبـن كهثيـر) دبێژت: ((سالا شێخ (تقي الدين) هاتییه گرتن (صلاة الرغائب) ئهوا ل شهڤ بهراتێ دئێته كرن دوباره ل مزگهفتا ديمهشقێ هاتهكرن، وئهو چار سال بوو ئبن تهيميهى ئهو بهطال كربوو ونهدهێلا ئهو بيدعه بێتهكرن)).
د سجنێ ڤه شێخ يێ بهردهوام بوو ل سهر نڤيسيـن ودهرس گۆتنێ بـۆ گرتییان حهتا وه لێ هاتبوو يێ چووبا سجنێ دا هزر كهت ئهو يێ هاتییه د مهدرهسهيهكێ ڤه.
ل ههيڤا سییێ ژ سالا (707) ميرهكێ عهرهبان ب ناڤێ (حسام الدين بن عيسى) هاته قاهيره وئهو ب خۆ چوو (شيخ الإسلام) ژ سجنێ دهرێخست وبڕيار دا ل مالا جێگرێ سولتانى ل قاهيره كۆم ببن وههمى قازى وزانا بێنه كۆمكرن دا دان وستاندنێ ل دۆر ئهگهرا گرتنا ئبن تهيميهى بكهن.. ميـرێ عهرهبان وجێگرێ سولتانى وئبن تهيميهى ل ديوانێ حازر بوون بهلێ چو قازى ئاماده نهبوون، ههر ئێكى هێجهتهكا بێخێر بۆ خۆ گرت، لهو بۆ ههمییان دياربوو كو ئهو د نهحهق بوون.
پشتى شێخ ل ههيڤا سییێ هاتییه بهردان حهتا ههيڤا دههێ ما ل قاهيـره ووى سهربهست دهرس دگۆتن وكتێب دنڤيسين، و ل وى دهمى وى كتێبا خۆ يا ب بها (الجواب الصحيح لمن بدل دين المسيح) نڤيسى كو رهخنهيهكا بنهجهه بۆ وان فهلهيێن دينێ خودێ گوهاڕتى ودرهو ب پێغهمبهرينییا عيساى -سلاڤ لێ بن- كرى.
❖گرتنا دووێ:
ل ههيڤا شهووالێ ژ سالا (707) هندهك صۆفییێن خودان طهريقه ل نك دهولهتێ گازنده ل ئبـن تهيميهى كر وگۆتن: ئهو د كتێب ودهرسێن خۆ دا دبێژت: چێ نابت مرۆڤ ژبلى خودێ ههوارێن خۆ بگههينته كهسهكێ دى، ئهگهر خۆ ئهو ئێك پێغهمبهر ژى بت، وئهو دنڤيسينێن خۆ دا دهاڤێته هندهك (ئهقطاب) ووهلییان وهكى شێخ ئبن عهرهبى، وئهم ڤێ چهندێ قهبويل ناكهين.
پشتى گازندا وان گههشتییه بهر دهستێ قازى، قازى هنارته ب دويڤ ئبن تهيميهى ڕا وگۆتێ: يان تو دێ ڤان سوحبهتان بهس كهى، يان ژى بۆ خۆ ئێك ژ سێ تشتان هلبژێره: زڤڕين بۆ شامێ، يان نهفيكرن بۆ ئهسكهندهرییێ، يان گرتن!
ئبـن تهيـميهى گـۆت: من گرتن!
هندهك ههڤالێن وى مانه پێڤه دا ئهو زڤڕينێ بۆ شامێ هلبژێرت، وى نهڤيا دلێ وان بهێلت لهو گـۆت: بلا ب كهيفا ههوه بت. گاڤا ههڤڕكێن وى زانى وى زڤڕين هلبژارت، گۆتن: ئهم قهبويل ناكهين؛ چونكى ئهو ل شامێ ژى دێ ههر ڤان گۆتنان د ناڤ خهلكى دا بهلاڤ كهت.. لهو وان ل بهر سولتانى شرين كر كو ئهو وى بگرت وچو ددى نه!
لهو سولتانى بڕيار دا جارهكا دى شێخ بێته گرتن، وشێخى جارهكا دى سجنا خۆ كره مهدرهسه وجهێ عيبادهتى ونڤيسينا كتێبان.. وان دڤيا هزر وبيرێن وى سجن بكهن، بهلێ ئهو هند ب خۆ حهسيان خهلك يێن دچن قهستا سجنێ دكهن دا پسيارێن خۆ ژ ئبـن تهيميهى بكهن، وفهتوايێن ئبن تهيميهى وكتێبێن وى ژ سجنێ يێن دهردكهڤن ودئێنه نڤيسين وبهلاڤكرن، ويا ژ ڤێ ژى مهزنتر -ل بهر وان- ئهو بوو: گهلهك كهس يێن كو سهرا دزییێ وخـرابییان هــاتــيــنــه گــرتــن، ل خــرابـیـیـێـن خۆ لێڤه بوون وبوونه ژ ههڤالێن ئبن تهيميهى و د سجنێ ڤه دهرس ل نك خواندن وبوونه پشتهڤانێن وى.
سالهك وپێنج ههيڤان شێخ ل قاهيره ما د سجنێ ڤه، و ل ههيڤا صهفهرا سالا (709) شێخ نهصرێ مهنبجى ژ سولتانى خواست ئهو ئبن تهيميهى ژ سجنێ دهربێخت ونهفى بكهته باژێڕێ ئهسكهندهرییێ، گۆت: خهلكێ ئهسكهندهرییێ گهلهك حهز ژ ئبن عهرهبى دكهن، وئبن تهيميهى د دهرسێن خۆ ونڤيسينێن خۆ دا دهاڤێته ئبن عهرهبى، ئهگهر مه ئهو نهفيكره وێرێ، يان ئهو دێ خۆ بێ دهنگ كهت، يان ئێك دربهكى دێ دانتێ وبهلا وى دێ ژ مه ڤهبت!
سولتانێ مصرێ (جاشهنگيـر) ئهوێ سولتانێ بهرى خۆ (ئهلناصر محهمهدێ كوڕێ قهلاوونى) عهزلكرى و ل جهێ وى بوويه سولتان، بڕيار دا ئبن تهيميه بۆ ئهسكهندهرییێ بێته نهفيكرن.. وشێخ ژ سجنێ دهركهفت وقهستا نهفییێ كر.
❖ل نهفییێ:
(شيخ الإسلام) ههشت ههيڤان ما نهفيكرى ل ئهسكهندهرییێ، د ڤان ههشت ههيڤان دا خودێ تهوفيقا وى دا، وئهو شيا ب ڕهنگهكێ زێده بهرفرههـ علمێ كيتاب وسوننهتێ بهلاڤ بكهت، وخودێ وهسا حهزكر ڤيانا وى كهفته دلێن خهلكى، وگازییا وى د ناڤ خهلكى دا دهنگ ڤهدانهكا باش ههبوو، نه وهكى ههڤڕكێن وى هزركرى كو خهلكێ ئهسكهندهرییێ دێ دربهكى داننێ.
ودهمێ شێخ ل ئهسكهندهرییێ، وهسا چێبوو سولتانێ مصرێ يێ عهزلكرى ئبن قهلاوون شيا جاشهنگيرى لابدهت وجارهكا دى بزڤڕته سهر تهختێ سهلتهنهتێ، ودهمێ ئهو زڤڕییه سهر حوكمى وى ڤيا حسێبا خۆ د گهل جاشهنگيرى وپشتهڤانێن وى صافى بكهت، ويێن ژ ههمییان پتر وى كهربا خۆ هاڤێتییێ ئهو مهلا وقازى بوون يێن پشتهڤانییا جاشهنگيرى دژى وى كرى، وئهو مهلا وقازى ههمى ئهو بوون يێن ههڤڕكى د گهل ئبن تهيميهى دكر، ئبن قهلاوونى بهرى ههر تشتهكى بڕيار دا ئبن تهيميه ژ نهفییێ بێته زڤڕاندن وئنيهتا وى ئهو بوو وێ ههڤڕكییا د ناڤبهرا ئبن تهيميهى ووان مهلايان دا بۆ خۆ (ئـستغلال) بكهت و ب هێجهتا وى دربهكى ل نهيارێن خۆ بدهت.
گاڤا ئبن تهيميه گههشتییه قاهيره، سولتانى ئهو داخوازكره ديوانا خۆ، وزێده قهدرێ وى گرت، پاشى ديوان خالى كر وگۆته ئبن تهيميهى: سهيدا، تو دزانى فلان قازى وفلانى وفلانى گهلهك بهرگهڕيان دكر دا ته بگرن ونهفى كهن، وڕۆژا ئهز هاتيمه عهزلكرن ژى ههر ئهو بوون دوژمناتییا من كرى، وپشتا نهيارێن من گرتى، ئهڤرۆ خودێ ئهو شهرمزاركرن وئێخستنه دهستێ مه، ڤێجا من دڤێت تو فهتوايهكێ بدهى دا ئهز وان ئێك ئێكه بكوژم.
ئبـن تهيميهى گۆت: ئهڤ گـۆتنا تو دبێژى قهت چێ نابت، ئهڤ مرۆڤێن ته ناڤێن وان ئيناين زانايێن باژێڕينه، ومرۆڤێن خودان قهدرن، ئهگهر ته ئهو كوشتـن تو كهسێ دى يێ وهكى وان نابينى.
سولتانى گـۆت: ئهوێن هه ئهو بوون يێن تو دايه گرتن ونهفيكرن، وگهلهك جاران وان دڤيا ته بكوژن ژى!
ئبـن تهيميهى گـۆت: ههچییێ نهخۆشییهك گههاندبته من، من گهردهنا وى يا ئازاكرى، وههچییێ نهيارهتییا خودێ وپێغهمبهرى كربت، خــودێ دێ تـۆلێ لێ ڤــهكــهت وئهز تـۆلا خۆ ژ كهسێ ڤهناكهم.
هـنـدى سـولتـان مـا پێڤه نهشيا چو فهتوايان ژێ چێ كهت، لهو چو هێجهتێن شهرعى ب دهست نهكهفتـن كو وان پێ بكوژت، دوژمنێ ئبن تهيميهى يێ مهزن ئبـن مهخلووفى گـۆت: ((كهسێ وهكى ئبـن تهيـميهى مه نهديتییه، مه سولتان پالددا؛ دا وى بێشينت وئهم نهشياينێ، وگاڤا ئهو شيايه مه وى ئهم عهفى كرين وبهڕهڤانى ژ مه كر)). و ژ بهر ڤى ههلويستێ وى گهلهك ههڤڕكێن وى پهشێمان بوون وداخوازا لێبۆرينێ ژێ كر.
❖ل قاهيـره:
پشتى شێخ ژ نهفییێ زڤڕى دو سالان ما ل قاهيـره، و د ڤان ههردو سالان دا ئهو يێ بهردهوام بوو ل سهر نڤيسينا كتێبان ودهرس گـۆتنێ، ووه نهبت بێته هزركرن كو ههڤڕكێن وى د ڤان ههردو سالان دا بهلا خۆ ژێ ڤهكر، نه! بهلكى وان ههر پيلان دگێڕان ولێ دگهڕيان نهخۆشییێ بۆ چێ بكهن.. وتشتێ ژ ههمییێ كرێتتر وان د گهل وى كرى ئهو بوو ل ههيڤا رهجهبێ ژ سالا (711) وان هندهك نهزان پالدان كو بێنه د ڕێكا ئبـن تهيميهى دا دهمێ ئهو دچته نڤێژێ وتێر بقوتن! ووان ئهڤ كاره ب جهـ ئينا، گاڤا خهلكى پێ زانى هاتنه نك ئبن تهيميهى وگـۆتنێ: دهستويرییێ بده مه دا ئهم تـۆلا ته ژ وان ڤهكهين، وى گـۆت: نه، بهێلنه ب هيڤییا من ڤه. وههر ل وێ ڕۆژێ ئبن تهيميه ڕابوو چوو مزگهفتا وان وپشتى نڤێژا ئێڤارى ڕوينشته خوارێ ودهست ب تهفسيـرا سوورهتا فاتحێ كر وحهتا بانگێ مهغرهب ما وگۆت: ئهوێن ئهڤ نهخۆشییه گههاندییه من، من عهفيكرن. گاڤا وان ئهڤ چهنده ديتى هاتنه نك شێخى وداخوازا لێبۆرينێ ژێ كر.
❖زڤڕين بۆ شامێ:
ل ههيڤا يازدێ ژ سالا (712) سهيداى دهستويرى ژ سولتانى خواست كو بزڤڕته شامێ پشتى حهفت سالان ژ دويركهفتنێ ژ مال ومرۆڤێن خۆ، وسولتانى دهستويرى دايێ وئهو زڤڕى شامێ، وڕۆژا ئهو گههشتییه ديمهشقێ خهلك هند چوونه بهراهییێ دا بێژى جهژنه.
پشتى ئبن تهيميه زڤڕییه شامێ دهست ب نڤيسين ودهرس گـۆتنێ كر ووى د نڤيسين ودهرسێن خۆ دا پتر (تهركيز) ل سهر بابهتێن عهقيدێ دكر، وژبلى عهقيدێ ژى وى پويتهيهكێ مهزن ددا تهفسيـر وحهديس وفقهێ ژى، وههر چهنده شێخ د مهزههبێ خۆ يێ فقهى دا (حهنبهلى) ژى بوو، بهلێ د گهل هندێ ژى ئهو گههشتبوو دهرهجا (ئجتهادێ) وههر جارهكا دهليلێ شهرعى يێ دورست بۆ وى ديار ببا ئهو ل دويڤ دچوو، وكار پێ دكر، وفهتوا پێ ددا، وهندهك جاران ئجتهادا وى ئهو دگههانده بـۆچوونهكا جودا ژ بـۆچوونێن ههر چار مهزههبان، ونه تشتهكێ ڤهشارتییه كو ئيسلام ژ هندێ مهزنتره كو د چارچووڤهيێ مهزههبهكى يان چهند مهزههبهكان دا كـۆم ببت.
ئهڤ ئجتهاداتێن شێخى يێن فقهى بوونه ئهگهرا هندێ گهلهك فقهزانێن مهزههبان كهرب ژێ ڤهببن، ونهيارهتییا وى بكهن، وگازندهيان ل نك قازى وميران ژ وى بكهن، وئـهو بوو ل سالا (717) شێخى فهتوايهك د مهسهلا (طهلاقێ) دا، دا، وئهو وهكى فهتوايا مهزههبى نهبوو لهو مـهزههبییان فتنهكا مهزن ل سهر سهرى ڕاكر ومهسهله گههشته وى حهددى سـولتـانـى ژ مصرێ كاغهزهك بۆ جێگرێ خۆ ل شامێ هنارت تێدا فهرمان دا كو: چێ نابت ئبن تهيميه د مهسهلا (طهلاقێ) دا چو فهتوايان بدهت..
وئهو مهسهلا خيلاف ل سهر چێبووى ئهڤه بوو: ئهگهر ئێكى ب طهلاقان سويند خوار وسويندا خۆ ب جهـ نهئينا كانێ طهلاقێن وى دێ كهڤن يان نه؟
مهزههبییان دگـۆت: بهلێ دكهڤن، وئبن تهيميهى گۆت: نهخێر؛ چونكى ئهوێ ڤێ چهندێ بكهت دێ كفارهتا سويندێ دهت.
ههر وهسا هاڤێتنا سێ طهلاقان د ئێك ديوانێ دا چ ب ئێك لهفظ بت يان نه، مهزههبییان گـۆت: حسێب دبت سێ طهلاق وئبـن تهيـميهى فهتوا دا كو ئهو ئێك طهلاقه..
دهمێ فهرمانا سولتانى هاتى كو ئبن تهيميه چو فهتوايان د مهسهلا طهلاقێ دا نــهدهت، وى پــێـگــيـرى ب فـهرمانا سولتانى كر، حهتا سالا (720)، هنگى دوباره پسيار ژ شێخى هاته كرن ل دۆر مهسهلا طهلاقێ وى ژى دوباره رهئيا خۆ ئاشكهرا كر، جارهكا دى مهزههبى تێك هاتن وتێك چوون، و ل شوينا ئهو دان وستاندنهكا علمى بكهن وبۆچوونا مهزههبێن خۆ بۆ خهلكى ئاشكهرا بكهن ڕابوون چوونه نك جێگرێ سولتانى وگۆتنێ: ئبن تهيميه چو پويتهى نادهته سولتانى وفهرمانا وى لهو دڤێت ئهو بێته ئێشاندن!
جێگرێ سولتانى هنارته ب دويڤ شێخى ڕا و ب ئامادهبوونا موفتى وقازییان گازنده ژێ كرن وگـۆتێ: بۆچى تو ڤان فهتوايێن هۆسا ددهى؟ وى گۆت: ئهگهر پسيار ژ من هاته كرن بۆ من چێ نابت ئهز حهقییێ ڤهشێرم. مهزههبییان دهمێ ديتى شێخ ل سهر بۆچوونێن خۆ يێ مجده بهرێ جێگرێ سولتانى دا هندێ كو ئهو شێخى بگرت، ووى داخوازا وان ب جهـ ئينا وبڕيار دا ئبـن تهيـميهى ل گرتيخانهيا (كهلێ) ل ديمهشقێ بێته گرتن، وڤێ جارێ -كو جارا سییێ بوو ئهو دئێته گرتن- ئهو پێنج ههيڤ وههژده ڕۆژان هاته گرتن.
❖گرتنا چارێ:
ل سالا (726) دهمـێ ژییێ ئبن تهيميهى شێست وپێنج سـال، و ب دورستى ل ههيڤا شهعبانێ شێخ بۆ جارا چارێ ب دهستێ مهزههبییان هاته گرتن وڤێ جارێ گرتنا وى ژ بهر مهسهلا چوونا بۆ سهر قهبران بوو.
(شيخ الإسلام) ى دگـۆت: يا دورست نينه بۆ مرۆڤێ موسلمان كو سهفهرێ ژ جههكى بۆ جههكێ دى بكهت بۆ هندێ دا سهرا قهبرهكى بدهت؛ چونكى ئهڤه ئهو (شد الرحال)ه يا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ئهم ژێ داينه پاش.
گاڤا ههڤڕكێن وى ئهڤ گۆتنا وى گوهـ لێ بووى ڕابوون وهسا د ناڤ خهلكى دا بهلاڤ كر كو ئبن تهيميه نهيارێ پێغهمبهرى ووهلییانه لهو ئهو دبێژت چوونا سهر قهبرێن وان حهرامه!
وئهڤه وهربادانهك بوو وان ئێخستییه گـۆتنا شێخى؛ چونكى وى نه دگـۆت: چوونا سهر قهبرێن وان حهرامه، وى دگـۆت: (شد الرحال) بۆ سهر قهبرهكى يا دورست نينه، وئاشكهرايه كو فهرقهكا مهزن د ناڤبهرا ههردو گۆتنان دا ههيه، ودهليلێ وى ل سهر ڤێ چهندێ ئهو حهديسا دورسته يا كو دبێژت: (لا تـشـد الرحال إلا إلى ثلاثة مـساجد..) و د گهل ڤێ بۆچوونا وى يا ئاشكهرا وئاڤاكرى ل سهر حهديسا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ههڤڕكێن وى مهسهله مهزن كر ودرهو ب دويڤ ڤهنان دا بدهنه گرتن.. ومرادا وان حاسل بوو.
گاڤا هاتين دا بڕيارا گرتنا شێخى بگههيننێ وى گۆت: ئهز ل هيڤییا هندێ بووم.. وئهو ب ڤێ ب تنێ ڕازى نهبوون گۆتن: ههر كهسهكێ ل سهر رهئيا ئبن تهيميهى ژى بت دڤێت بێته گرتن، لهو وان دهست ب گرتنا طهلهبێن وى ژى كر، وبـۆ كێمكرن وان هــنــدهك ل دهواران سوياركرن، و ل باژێڕى گێڕاندن وزانايێ ناڤدار (ئبـن قهييم) ئێك ژ وان بوو، پشتى هنگى طهلهبێن وى ههمى بهردان ئبـن قهييم تێ نهبت ئهو ژى د گهل سهيداى هێلا گرتى.
ڤێ جارێ دو سال وسێ ههيڤان ئهو ما گرتى.. وجهێ گرتنا وى يا چاوا بوو؟
وان ئهو كره د گرتيخانهيهكا (ئنفرادى) ڤه، گـۆتن: دڤێت كهس د گهل وى نهبت دا ئـهو وى وهكـى خـۆ لێ نهكهت، بـهس وان هێلا برايێ وى يێ بچويكتر (زهينهددين) د گهل وى بت دا خزمهتا وى بكهت؛ چونكى ئهو وهكى مه گۆتى پيرهمێر بوو. وئهو سجنا وان شێخ لێ گرتى ژبلى كو سجنهكا (ئنفرادى) بوو گهلهك يا بێ سهروبهر ژى بوو، سهيدا د نڤيسينهكا خۆ دا دبێژت: حهمد بۆ خودێ بت ئهو جهێ وان ئهز لێ گرتيم جههكێ وهسايه چو جاران ئهو جوهى وفهلان ژى لێ ناگرن.
شێخى دهمێ گرتنا خۆ ههمى ب نڤيسيـن وعيبادهت وخـوانـدنـا قـورئـانـێ ڤه دبـۆرانـد، ل دهمهكى شێخهكێ ب ناڤێ (ئهخنائى) كتێبهك نڤيسى تێدا هاڤێته بـۆچـوونا ئبن تهيميهى وگاڤا كتێبا وى گههشتییه ئبن تهيميهى، ئبن تهيميهى بهرسڤا وى دا و د بهرسڤا خۆ دا وى نڤيسيبوو كو (ئهخنائى) مرۆڤهكێ نهزانه، ژ بهر ڤێ چهندێ ئهخنائى زێده تـۆره بوو وچوو نك سولتانى وگازنده ژێ كرن وگـۆت: ئهڤه چ گرتنه مه ئهو گرتى؟! چى تشتێ وى دڤێت ئهو د سجنا خۆ ڤه يێ دنڤيست و د ناڤ خهلكى دا بهلاڤ دكهت.
ئينا سولتانى بڕيار دا چو كتێب وكاغهز ل نك وى نهمينن.. لهو ئهو ڕابوون چوون ههمى كتێب ژ نك وى دهرێخستـن، وهژمارا وان كتێبێن وى ل وان ههردو سالان نڤيسيـن شێست (موجهللهد) وچارده دهفتهر بوون، وان ئهو كتێب ههمى ژ سجنێ دهرێخستـن وبرنه مهدرهسا (عادلییێ) ل ديمهشقێ، سهيدا د نڤيسينهكا خۆ دا دبێژت: خودێ قهنجییهكا مهزن د گهل مــن كـــر كو وى دوژمنێن من بۆ من (موسهخخهر) كرن ووان ب خۆ كتێبێن من برن ل سهر خهلكى بهلاڤكرن.
وپشتى وان كتێب ژ نك شێخى دهرێخستين كاغهز وقهلهم ژى ژێ مهنعهكرن، ئينا وى ب ڕهژییێ دنـڤـيـسى وپتر دهمێ خۆ ب خواندنا قورئانێ ڤه دبۆراند.. بـرايـێ وى ئــهوێ د گهل وى د سجنێ ڤه دبێژت: ههر ژ ڕۆژا ئهم هاتينه گرتن وحهتا شێخ مرى (يهعنى د دو سال وسێ ههيڤان دا) وى حهشتێ جاران قورئان ختم كر، ودهمێ ئهو مرى وى ختما خۆ يا حهشتێ وئێكێ دخواند وگههشتبوو ڤێ ئايهتێ: ( إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ(54)فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ)(55)
ودهمێ ئهو يێ گرتى د سجنا (القلعه) ڤه ل ديمهشقێ ل شهڤا دوشهنبێ (20) ههيڤا (ذو القعده) ژ سالا (728) مشهختى چوو بهر دلۆڤانییا خودێ، وگاڤا بوويه سپێده وخهلكى ب مرنا وى زانى ههمییان قهستا بهر دهرێ سجنێ كر، زانايێ ناڤدار (ئبـن كهثير) دبێژت: ئهو مرۆڤێن د گهل جهنازێ وى دهركهفتين ژ شێست هزار كهسان دكێمتر نهبوون، ودبێژت: هندى قهرهبالغ چێبوو لهشكهر هات خهلك ژ جهنازهى پاشڤه لێدان!
❖بناخهيێن گازییا ئبن تهيميهى:
هژمارهكا زانايێن مهزن ل سهر دهستێن ئبن تهيميهى هاتبوونه پهروهردهكرن، ومفايهكێ مهزن بۆ خۆ ژێ وهرگرتبوو و ژ وان زانايان -بۆ نـموونه-: (ئبـن قهييم) وئهڤه نێزيكترينێ شاگرهديێن وى بوو بۆ وى، و(ئيمامێ ذهههبى) زانايێ حهديسێ يێ ناڤدار، وتهفسيـرزان وديرۆكنڤيسێ ناڤدار (ئبـن كهثيـر)، وحهديسزانێ مهزن (الحافظ العلائي) و(الحافظ ابن عبد الهادي) وگهلهكێن دى..
وئهوێ ب ژين وبهرههمێ وى ويێ شاگردهيێن وى ئاگههدار بت دێ زانت كو (شيخ الإسلام)ى گازییا خۆ ل سهر چهند ستوينهكێن سهرهكى ئاڤاكربوو، ژ وان ستوينان:
1- عهقيده بهرى ههر تشتهكى:
بێ گومان دورستكرنا بيـر وباوهران ئهو كارێ فهره يێ كو بهرى ههر تشتهكى دئێت، ويێ كو دڤێت ههر (موصلحهك) ژێ دهست پێ بكهت وپويتهكێ گرنگ بدهتێ.. شێخى خهمهكا مـهزن ژ ڤى لايى دخوار وههر دهم وى بهرێ شاگردهيێن خۆ -ب تايبهتى-، وجـڤـاكێ -ب گشتى- ددا هندێ كو بهرى ههر تشتهكى ئهو بيـر وباوهرێن خۆ دورست بكهن، وقورئانێ وسوننهتێ ب تێگههشتنا پێشییێن ئوممهتێ بۆ خۆ بكهنه ڕێبهر وڕێنيشاندهر.
2- دويكهفتنا مهنههجێ (سهلهفى):
گهلهك ڕێباز ومهنههج ههنه وهسا خۆ نيشا خهلكى ددهن كو ئهو ل دويڤ كيتاب وسوننهتێ دچن، بهلێ ئهگهر بێت ومرۆڤ ژ نێزيك بهرێ خۆ بدهتێ دێ بينت ئهو ژ رووحا كيتابێ وسوننهتێ ددويرن؛ چونكى ئهو وهسا دكيتابێ وسوننهتێ نهگههشتينه وهكى ههر سێ جيلێن ئێكێ يێن ئوممهتێ تێ گههشتين وباوهرى پێ ئيناى وكار پێ كرى، لهو زانايێن ئوممهتێ يێن سهرڕاست ههر دهم (تهركيز) ل سهر هندێ كرییه كو دويكهفتنا كيتابێ وسـونــنــهتــێ نــائـێـتـه كـرن ئـــهگـــهر خـــودان ل دويــڤ مهنههجێ سهلهفێن ئومـمـهتـێ نهچت د (وهرگرتن) و (ب كار ئينانا) ئيسلامێ دا. و(شيخ الإسلام) ب خۆ ژى ئێك ژ وان زانايان بوو يێن خهمهكا مهزن ژ ڤى لايى خوارى.
3- بهرگرییا بيدعهچییان:
بێ گومان ساخكرنا مهنههجێ (اتباع)ێ هندێ دخوازت كو مرۆڤ خهلهتییێن مهنههجێن (ابتداع)ێ ئاشكهرا بكهت وخهلكى ژێ بدهته پاش، تشتێ دبته ئهگهرا هندێ كو ئالاهلگرێن (ابـتـداع)ێ دوژمناتییا مرۆڤى بكهن ولێ بگهڕيێن ئاستهنگان بكهنه د ڕێكێ دا، وئــهڤ چــهنــده دڤێت مرۆڤى سست نهكهت و ژ حهقییێ لێڤه نهكهت.. (شيخ الإسلام) ژ وان زانايان بوو يێن ئالايێ نهيارهتییا بيدعێ بلند ڕاكرى، وپشكهكا مهزن ژ گۆتن ونڤيسينێن خۆ بۆ دياركرنا شهرمزارییێن بيدعهچییان تهرخان كرى، لهو داخوازكهرێن سوننهتێت ل دۆر وى كـۆم بوون، كانێ چاوا بيدعهچى د چهپهرێ بهرانبهرى وى دا ههمى كۆم بوون.
4- نهيارهتییا تهقليدا كـۆره:
ل وى دهمێ سهيدا تێدا هاتى ئوممهت تێكدا موبتهلايى دهردهكێ مهزن بووبوو: دهردێ تهقليدا كـۆره چ بۆ مهزههبێن فقهى بت، چ بۆ طهريقان بت، و د ئهنـجـامێ ڤێ تهقليدێ دا (تهعهصصوبهكا) زێده دژوار پهيدا بووبوو حهتا گههشتبوو وى حهددى هندهك جاران موسلمانى گۆتنا خودێ وپێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- لا ددا ئهگهر يا ڕێككهفتى نهبا د گهل گـۆتــنــا مـهزههبێ وان، وهندهك جاران ژى ئێكى نڤێژ ل دويڤ كهسهكێ دى نهدكر ئهگهر نه ژ مهزههبێ وى با!
شێخى ب ههمى هێزا خۆ نهيارهتییا ڤێ تهقليدا كـۆره دكر وشاگردهيێن خۆ ل سهر هندێ فێر دكرن كو ئهو دويكهفتنا دهليلى بكهن دوير ژ (تهعهصصوبێ) بۆ فلانى وبێڤانى، وئهو بوو ئهڤ گازییه ل دلێن مهزههبییان نههات لهو وان نهيارهتییا وى كر وبێ بهختى پێڕا دان وپتر ژ جارهكێ ئهو دا گرتن ژى. بهلێ هزرا ئبن تهيميهى ما وبهر ژ خۆ دا حهتا وه لێ هـاتـى ئهڤرۆ -وهكى هزرڤانێ مهزن مالك بن نهبى دبێژت- بوويه ئهو (ترسانهيا فكرى) يا ههمى بزاڤێن (ئصلاحى) ل جيهانا ئيسلامى (مهدهدێ) بۆ خۆ ژێ وهردگرت، ئبن تهيميه وهزرا وى مان وههڤڕكێن وى ئهگهر ژ بهر هندێ نهبا كو ناڤێن وان د ژياننامهيا ئبن تهيميهى دا دئێنه گـۆتن ههر كهسێ ناڤێن وان ژى نهدزانى!
❖زڤڕين بۆ شامێ:
ل ههيڤا يازدێ ژ سالا (712) سهيداى دهستويرى ژ سولتانى خواست كو بزڤڕته شامێ پشتى حهفت سالان ژ دويركهفتنێ ژ مال ومرۆڤێن خۆ، وسولتانى دهستويرى دايێ وئهو زڤڕى شامێ، وڕۆژا ئهو گههشتییه ديمهشقێ خهلك هند چوونه بهراهییێ دا بێژى جهژنه.
پشتى ئبن تهيميه زڤڕییه شامێ دهست ب نڤيسين ودهرس گـۆتنێ كر ووى د نڤيسين ودهرسێن خۆ دا پتر (تهركيز) ل سهر بابهتێن عهقيدێ دكر، وژبلى عهقيدێ ژى وى پويتهيهكێ مهزن ددا تهفسيـر وحهديس وفقهێ ژى، وههر چهنده شێخ د مهزههبێ خۆ يێ فقهى دا (حهنبهلى) ژى بوو، بهلێ د گهل هندێ ژى ئهو گههشتبوو دهرهجا (ئجتهادێ) وههر جارهكا دهليلێ شهرعى يێ دورست بۆ وى ديار ببا ئهو ل دويڤ دچوو، وكار پێ دكر، وفهتوا پێ ددا، وهندهك جاران ئجتهادا وى ئهو دگههانده بـۆچوونهكا جودا ژ بـۆچوونێن ههر چار مهزههبان، ونه تشتهكێ ڤهشارتییه كو ئيسلام ژ هندێ مهزنتره كو د چارچووڤهيێ مهزههبهكى يان چهند مهزههبهكان دا كـۆم ببت.
ئهڤ ئجتهاداتێن شێخى يێن فقهى بوونه ئهگهرا هندێ گهلهك فقهزانێن مهزههبان كهرب ژێ ڤهببن، ونهيارهتییا وى بكهن، وگازندهيان ل نك قازى وميران ژ وى بكهن، وئـهو بوو ل سالا (717) شێخى فهتوايهك د مهسهلا (طهلاقێ) دا، دا، وئهو وهكى فهتوايا مهزههبى نهبوو لهو مـهزههبییان فتنهكا مهزن ل سهر سهرى ڕاكر ومهسهله گههشته وى حهددى سـولتـانـى ژ مصرێ كاغهزهك بۆ جێگرێ خۆ ل شامێ هنارت تێدا فهرمان دا كو: چێ نابت ئبن تهيميه د مهسهلا (طهلاقێ) دا چو فهتوايان بدهت..
وئهو مهسهلا خيلاف ل سهر چێبووى ئهڤه بوو: ئهگهر ئێكى ب طهلاقان سويند خوار وسويندا خۆ ب جهـ نهئينا كانێ طهلاقێن وى دێ كهڤن يان نه؟
مهزههبییان دگـۆت: بهلێ دكهڤن، وئبن تهيميهى گۆت: نهخێر؛ چونكى ئهوێ ڤێ چهندێ بكهت دێ كفارهتا سويندێ دهت.
ههر وهسا هاڤێتنا سێ طهلاقان د ئێك ديوانێ دا چ ب ئێك لهفظ بت يان نه، مهزههبییان گـۆت: حسێب دبت سێ طهلاق وئبـن تهيـميهى فهتوا دا كو ئهو ئێك طهلاقه..
دهمێ فهرمانا سولتانى هاتى كو ئبن تهيميه چو فهتوايان د مهسهلا طهلاقێ دا نــهدهت، وى پــێـگــيـرى ب فـهرمانا سولتانى كر، حهتا سالا (720)، هنگى دوباره پسيار ژ شێخى هاته كرن ل دۆر مهسهلا طهلاقێ وى ژى دوباره رهئيا خۆ ئاشكهرا كر، جارهكا دى مهزههبى تێك هاتن وتێك چوون، و ل شوينا ئهو دان وستاندنهكا علمى بكهن وبۆچوونا مهزههبێن خۆ بۆ خهلكى ئاشكهرا بكهن ڕابوون چوونه نك جێگرێ سولتانى وگۆتنێ: ئبن تهيميه چو پويتهى نادهته سولتانى وفهرمانا وى لهو دڤێت ئهو بێته ئێشاندن!
جێگرێ سولتانى هنارته ب دويڤ شێخى ڕا و ب ئامادهبوونا موفتى وقازییان گازنده ژێ كرن وگـۆتێ: بۆچى تو ڤان فهتوايێن هۆسا ددهى؟ وى گۆت: ئهگهر پسيار ژ من هاته كرن بۆ من چێ نابت ئهز حهقییێ ڤهشێرم. مهزههبییان دهمێ ديتى شێخ ل سهر بۆچوونێن خۆ يێ مجده بهرێ جێگرێ سولتانى دا هندێ كو ئهو شێخى بگرت، ووى داخوازا وان ب جهـ ئينا وبڕيار دا ئبـن تهيـميهى ل گرتيخانهيا (كهلێ) ل ديمهشقێ بێته گرتن، وڤێ جارێ -كو جارا سییێ بوو ئهو دئێته گرتن- ئهو پێنج ههيڤ وههژده ڕۆژان هاته گرتن.
❖گرتنا چارێ:
ل سالا (726) دهمـێ ژییێ ئبن تهيميهى شێست وپێنج سـال، و ب دورستى ل ههيڤا شهعبانێ شێخ بۆ جارا چارێ ب دهستێ مهزههبییان هاته گرتن وڤێ جارێ گرتنا وى ژ بهر مهسهلا چوونا بۆ سهر قهبران بوو.
(شيخ الإسلام) ى دگـۆت: يا دورست نينه بۆ مرۆڤێ موسلمان كو سهفهرێ ژ جههكى بۆ جههكێ دى بكهت بۆ هندێ دا سهرا قهبرهكى بدهت؛ چونكى ئهڤه ئهو (شد الرحال)ه يا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ئهم ژێ داينه پاش.
گاڤا ههڤڕكێن وى ئهڤ گۆتنا وى گوهـ لێ بووى ڕابوون وهسا د ناڤ خهلكى دا بهلاڤ كر كو ئبن تهيميه نهيارێ پێغهمبهرى ووهلییانه لهو ئهو دبێژت چوونا سهر قهبرێن وان حهرامه!
وئهڤه وهربادانهك بوو وان ئێخستییه گـۆتنا شێخى؛ چونكى وى نه دگـۆت: چوونا سهر قهبرێن وان حهرامه، وى دگـۆت: (شد الرحال) بۆ سهر قهبرهكى يا دورست نينه، وئاشكهرايه كو فهرقهكا مهزن د ناڤبهرا ههردو گۆتنان دا ههيه، ودهليلێ وى ل سهر ڤێ چهندێ ئهو حهديسا دورسته يا كو دبێژت: (لا تـشـد الرحال إلا إلى ثلاثة مـساجد..) و د گهل ڤێ بۆچوونا وى يا ئاشكهرا وئاڤاكرى ل سهر حهديسا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ههڤڕكێن وى مهسهله مهزن كر ودرهو ب دويڤ ڤهنان دا بدهنه گرتن.. ومرادا وان حاسل بوو.
گاڤا هاتين دا بڕيارا گرتنا شێخى بگههيننێ وى گۆت: ئهز ل هيڤییا هندێ بووم.. وئهو ب ڤێ ب تنێ ڕازى نهبوون گۆتن: ههر كهسهكێ ل سهر رهئيا ئبن تهيميهى ژى بت دڤێت بێته گرتن، لهو وان دهست ب گرتنا طهلهبێن وى ژى كر، وبـۆ كێمكرن وان هــنــدهك ل دهواران سوياركرن، و ل باژێڕى گێڕاندن وزانايێ ناڤدار (ئبـن قهييم) ئێك ژ وان بوو، پشتى هنگى طهلهبێن وى ههمى بهردان ئبـن قهييم تێ نهبت ئهو ژى د گهل سهيداى هێلا گرتى.
ڤێ جارێ دو سال وسێ ههيڤان ئهو ما گرتى.. وجهێ گرتنا وى يا چاوا بوو؟
وان ئهو كره د گرتيخانهيهكا (ئنفرادى) ڤه، گـۆتن: دڤێت كهس د گهل وى نهبت دا ئـهو وى وهكـى خـۆ لێ نهكهت، بـهس وان هێلا برايێ وى يێ بچويكتر (زهينهددين) د گهل وى بت دا خزمهتا وى بكهت؛ چونكى ئهو وهكى مه گۆتى پيرهمێر بوو. وئهو سجنا وان شێخ لێ گرتى ژبلى كو سجنهكا (ئنفرادى) بوو گهلهك يا بێ سهروبهر ژى بوو، سهيدا د نڤيسينهكا خۆ دا دبێژت: حهمد بۆ خودێ بت ئهو جهێ وان ئهز لێ گرتيم جههكێ وهسايه چو جاران ئهو جوهى وفهلان ژى لێ ناگرن.
شێخى دهمێ گرتنا خۆ ههمى ب نڤيسيـن وعيبادهت وخـوانـدنـا قـورئـانـێ ڤه دبـۆرانـد، ل دهمهكى شێخهكێ ب ناڤێ (ئهخنائى) كتێبهك نڤيسى تێدا هاڤێته بـۆچـوونا ئبن تهيميهى وگاڤا كتێبا وى گههشتییه ئبن تهيميهى، ئبن تهيميهى بهرسڤا وى دا و د بهرسڤا خۆ دا وى نڤيسيبوو كو (ئهخنائى) مرۆڤهكێ نهزانه، ژ بهر ڤێ چهندێ ئهخنائى زێده تـۆره بوو وچوو نك سولتانى وگازنده ژێ كرن وگـۆت: ئهڤه چ گرتنه مه ئهو گرتى؟! چى تشتێ وى دڤێت ئهو د سجنا خۆ ڤه يێ دنڤيست و د ناڤ خهلكى دا بهلاڤ دكهت.
ئينا سولتانى بڕيار دا چو كتێب وكاغهز ل نك وى نهمينن.. لهو ئهو ڕابوون چوون ههمى كتێب ژ نك وى دهرێخستـن، وهژمارا وان كتێبێن وى ل وان ههردو سالان نڤيسيـن شێست (موجهللهد) وچارده دهفتهر بوون، وان ئهو كتێب ههمى ژ سجنێ دهرێخستـن وبرنه مهدرهسا (عادلییێ) ل ديمهشقێ، سهيدا د نڤيسينهكا خۆ دا دبێژت: خودێ قهنجییهكا مهزن د گهل مــن كـــر كو وى دوژمنێن من بۆ من (موسهخخهر) كرن ووان ب خۆ كتێبێن من برن ل سهر خهلكى بهلاڤكرن.
وپشتى وان كتێب ژ نك شێخى دهرێخستين كاغهز وقهلهم ژى ژێ مهنعهكرن، ئينا وى ب ڕهژییێ دنـڤـيـسى وپتر دهمێ خۆ ب خواندنا قورئانێ ڤه دبۆراند.. بـرايـێ وى ئــهوێ د گهل وى د سجنێ ڤه دبێژت: ههر ژ ڕۆژا ئهم هاتينه گرتن وحهتا شێخ مرى (يهعنى د دو سال وسێ ههيڤان دا) وى حهشتێ جاران قورئان ختم كر، ودهمێ ئهو مرى وى ختما خۆ يا حهشتێ وئێكێ دخواند وگههشتبوو ڤێ ئايهتێ: ( إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ(54)فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ)(55)
ودهمێ ئهو يێ گرتى د سجنا (القلعه) ڤه ل ديمهشقێ ل شهڤا دوشهنبێ (20) ههيڤا (ذو القعده) ژ سالا (728) مشهختى چوو بهر دلۆڤانییا خودێ، وگاڤا بوويه سپێده وخهلكى ب مرنا وى زانى ههمییان قهستا بهر دهرێ سجنێ كر، زانايێ ناڤدار (ئبـن كهثير) دبێژت: ئهو مرۆڤێن د گهل جهنازێ وى دهركهفتين ژ شێست هزار كهسان دكێمتر نهبوون، ودبێژت: هندى قهرهبالغ چێبوو لهشكهر هات خهلك ژ جهنازهى پاشڤه لێدان!
❖بناخهيێن گازییا ئبن تهيميهى:
هژمارهكا زانايێن مهزن ل سهر دهستێن ئبن تهيميهى هاتبوونه پهروهردهكرن، ومفايهكێ مهزن بۆ خۆ ژێ وهرگرتبوو و ژ وان زانايان -بۆ نـموونه-: (ئبـن قهييم) وئهڤه نێزيكترينێ شاگرهديێن وى بوو بۆ وى، و(ئيمامێ ذهههبى) زانايێ حهديسێ يێ ناڤدار، وتهفسيـرزان وديرۆكنڤيسێ ناڤدار (ئبـن كهثيـر)، وحهديسزانێ مهزن (الحافظ العلائي) و(الحافظ ابن عبد الهادي) وگهلهكێن دى..
وئهوێ ب ژين وبهرههمێ وى ويێ شاگردهيێن وى ئاگههدار بت دێ زانت كو (شيخ الإسلام)ى گازییا خۆ ل سهر چهند ستوينهكێن سهرهكى ئاڤاكربوو، ژ وان ستوينان:
1- عهقيده بهرى ههر تشتهكى:
بێ گومان دورستكرنا بيـر وباوهران ئهو كارێ فهره يێ كو بهرى ههر تشتهكى دئێت، ويێ كو دڤێت ههر (موصلحهك) ژێ دهست پێ بكهت وپويتهكێ گرنگ بدهتێ.. شێخى خهمهكا مـهزن ژ ڤى لايى دخوار وههر دهم وى بهرێ شاگردهيێن خۆ -ب تايبهتى-، وجـڤـاكێ -ب گشتى- ددا هندێ كو بهرى ههر تشتهكى ئهو بيـر وباوهرێن خۆ دورست بكهن، وقورئانێ وسوننهتێ ب تێگههشتنا پێشییێن ئوممهتێ بۆ خۆ بكهنه ڕێبهر وڕێنيشاندهر.
2- دويكهفتنا مهنههجێ (سهلهفى):
گهلهك ڕێباز ومهنههج ههنه وهسا خۆ نيشا خهلكى ددهن كو ئهو ل دويڤ كيتاب وسوننهتێ دچن، بهلێ ئهگهر بێت ومرۆڤ ژ نێزيك بهرێ خۆ بدهتێ دێ بينت ئهو ژ رووحا كيتابێ وسوننهتێ ددويرن؛ چونكى ئهو وهسا دكيتابێ وسوننهتێ نهگههشتينه وهكى ههر سێ جيلێن ئێكێ يێن ئوممهتێ تێ گههشتين وباوهرى پێ ئيناى وكار پێ كرى، لهو زانايێن ئوممهتێ يێن سهرڕاست ههر دهم (تهركيز) ل سهر هندێ كرییه كو دويكهفتنا كيتابێ وسـونــنــهتــێ نــائـێـتـه كـرن ئـــهگـــهر خـــودان ل دويــڤ مهنههجێ سهلهفێن ئومـمـهتـێ نهچت د (وهرگرتن) و (ب كار ئينانا) ئيسلامێ دا. و(شيخ الإسلام) ب خۆ ژى ئێك ژ وان زانايان بوو يێن خهمهكا مهزن ژ ڤى لايى خوارى.
3- بهرگرییا بيدعهچییان:
بێ گومان ساخكرنا مهنههجێ (اتباع)ێ هندێ دخوازت كو مرۆڤ خهلهتییێن مهنههجێن (ابتداع)ێ ئاشكهرا بكهت وخهلكى ژێ بدهته پاش، تشتێ دبته ئهگهرا هندێ كو ئالاهلگرێن (ابـتـداع)ێ دوژمناتییا مرۆڤى بكهن ولێ بگهڕيێن ئاستهنگان بكهنه د ڕێكێ دا، وئــهڤ چــهنــده دڤێت مرۆڤى سست نهكهت و ژ حهقییێ لێڤه نهكهت.. (شيخ الإسلام) ژ وان زانايان بوو يێن ئالايێ نهيارهتییا بيدعێ بلند ڕاكرى، وپشكهكا مهزن ژ گۆتن ونڤيسينێن خۆ بۆ دياركرنا شهرمزارییێن بيدعهچییان تهرخان كرى، لهو داخوازكهرێن سوننهتێت ل دۆر وى كـۆم بوون، كانێ چاوا بيدعهچى د چهپهرێ بهرانبهرى وى دا ههمى كۆم بوون.
4- نهيارهتییا تهقليدا كـۆره:
ل وى دهمێ سهيدا تێدا هاتى ئوممهت تێكدا موبتهلايى دهردهكێ مهزن بووبوو: دهردێ تهقليدا كـۆره چ بۆ مهزههبێن فقهى بت، چ بۆ طهريقان بت، و د ئهنـجـامێ ڤێ تهقليدێ دا (تهعهصصوبهكا) زێده دژوار پهيدا بووبوو حهتا گههشتبوو وى حهددى هندهك جاران موسلمانى گۆتنا خودێ وپێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- لا ددا ئهگهر يا ڕێككهفتى نهبا د گهل گـۆتــنــا مـهزههبێ وان، وهندهك جاران ژى ئێكى نڤێژ ل دويڤ كهسهكێ دى نهدكر ئهگهر نه ژ مهزههبێ وى با!
شێخى ب ههمى هێزا خۆ نهيارهتییا ڤێ تهقليدا كـۆره دكر وشاگردهيێن خۆ ل سهر هندێ فێر دكرن كو ئهو دويكهفتنا دهليلى بكهن دوير ژ (تهعهصصوبێ) بۆ فلانى وبێڤانى، وئهو بوو ئهڤ گازییه ل دلێن مهزههبییان نههات لهو وان نهيارهتییا وى كر وبێ بهختى پێڕا دان وپتر ژ جارهكێ ئهو دا گرتن ژى. بهلێ هزرا ئبن تهيميهى ما وبهر ژ خۆ دا حهتا وه لێ هـاتـى ئهڤرۆ -وهكى هزرڤانێ مهزن مالك بن نهبى دبێژت- بوويه ئهو (ترسانهيا فكرى) يا ههمى بزاڤێن (ئصلاحى) ل جيهانا ئيسلامى (مهدهدێ) بۆ خۆ ژێ وهردگرت، ئبن تهيميه وهزرا وى مان وههڤڕكێن وى ئهگهر ژ بهر هندێ نهبا كو ناڤێن وان د ژياننامهيا ئبن تهيميهى دا دئێنه گـۆتن ههر كهسێ ناڤێن وان ژى نهدزانى!
