خۆ پهروهردهكرنا ل سهر خۆنهمهزنكرنێ
كو مرۆڤ یێ (موتهواضع) بت، وخۆ مهزن نهكهت، ئهڤه ئێك ژ وان بناخهیێن سهرهكى بوو یێن صهحابییێن پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ودویكهفتییێن وان ژ تابعییان خۆ ل سهر پهروهرده دكر، لهو مرۆڤێ بڤێت چاڤ ل وان بكهت و ل سهر ڕێكا وان د پهروهردهیێ دا بچت دڤێت ئهو ژى خۆ ل ڤێ مهسهلا گرنگ هشیار بكهت.. ڤێجا (تهواضوع) چییه؟ وچاوا دێ بینه ژ وان مرۆڤان یێن خۆ مهزن نهكهن؟
ئهڤه بابهتێ گۆتنا مه یا ڤێ جارێیه.
مرۆڤهكێ موتهواضع به:
(تهواضوع) یا خۆنهمهزنكرن ئێك ژ وان ئهخلاقێن مهزنه یێن ب تنێ مرۆڤێن مهزن دشێن ل نك خۆ پهیدا بكهن، كو مرۆڤ ڕێكێ نهدهته نهفسا خۆ حهتا ئهو زێده د خۆ بگههت، وهزر بكهت ئهو ژ ههمى كهسان بلندتره وخهلكێ دى ههمى د بن وى دانه، ئهڤه ئهو سالۆخهته یێ خودێ حهز ژێ دكهت، وفهرمانێ پێ دكهت، وئهوه یێ ڕێكێ ل بهر مرۆڤى ڤهدكهت كو چهنگێ خۆ بۆ حهقییێ بشكێنت، ووێ قهبویل بكهت ژ ههر كهسهك دهركهڤت، ونهبێژت: ئهڤه ژ هندێ كێمتره كو ژ نوى ئهو حهقییێ بێژته من.
خودایێ مهزن د گۆتنهكا خۆ دا فهرمانێ ل پێغهمبهرێ خۆ -سلاڤ لێ بن- دكهت كو ئهو ل سهر سهرێ دویكهفتییێن خۆ ژ خودان باوهران خۆ مهزن نهكهت ب هێجهتا هندێ كو ئهو پێغهمبهره وخهلكی دى چو نینه، خودێ دبێژتێ:
وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (الشعراء 215)
وپێغهمبهر ب خۆ ژى -سلاڤ لێ بن- د گۆتنهكا خۆ دا دبێژت: ( وَإِنَّ الله أَوْحَى إِلَيَّ أَنْ تَوَاضَعُوا حَتَّى لَا يَفْخَرَ أَحَدٌ عَلَى أَحَدٍ، وَلَا يَبْغِي أَحَدٌ عَلَى أَحَدٍ) یهعنى: خودێ وهحى بۆ من هنارتییه كو هوین خۆ ل سهر سهرێ ئێك ودو مهزن نهكهن، حهتا كهس خۆ ژ كهسێ چێتر نهبینت، وكهس تهعداییێ ل كهسێ نهكهت(موسلم ڤەدگوهێزت).
مهعنا: هێلانا (تهواضوعێ) دو دهردێن خراب د ناڤ جڤاكێ دا پهیدا دكهت:
ئێك: هــهر كهسهك، ژ بــهر هندهك تشتێن ل نك وى هــهین، یان ئهو هزر دكهت كو ل نك وى ههنه، خۆ ژ خهلكى ههمییێ چێتر دبینت، وزێده شانازییێ ب خۆ دبهت.
دو: دهمێ ئهو خۆ ژ خهلكى ههمییێ چێتر ببینت، وهزر كهت كهس ل ڕێزا وى نینه، ئهو باوهرى ل نك وى پهیدا دبت كو ههر حهقهكێ ههى دڤێت بۆ وى بت، ب جامێرى بت یان حهتا ب تهعدایى، مهعنا: ئهو دێ مافى دهته خۆ كو تهعداییێ ژى ل وان بكهت، دا ههر تشتهكێ ههبت بۆ خۆ بێخت.
وتشتێ ژ ههمییێ كرێتتر د خۆمهزنكرنێ دا -وهكى ئهم دبینین- ئهوه مرۆڤێ خۆمهزنكهر ژ خــۆ ناگــرت حـهقییێ ژ كهسێ دى قهبویل بكهت، ب تایبهتى ئهگهر ئهو كهس ژ لایێ جڤاكى یان عهمرى یان علمى د بن وى دا بت.
و ژ بهر ڤێ خرابییا د خۆمهزنكرنێ دا ههى پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ب گۆتن وكریار صهحابییێن خۆ ل سهر (تهواضوعێ) پهروهرده دكرن، ووان ژى ژ لایێ خۆ ڤه ئهڤ دهرسه ب كریار بهرى گۆتنێ نیشا خهلكێ پشتى خۆ ژ تابعییان وئهوێن د دویڤ وان دا دئێن ددان، یوونسێ كوڕێ حهلبهسى دبێژت: جارهكێ ل بازارا دیمهشقێ من موعاویه دیت ل سهر هێسترهكێ یێ سویار بوو، وخولامهكێ خۆ ل پشت خۆ سویار كربوو، وكراسهكێ پنیكرى د بهر وى بوو.
موعاویه.. ئهوێ پتر ژ پازده دهولهتێن مه یێن نوكه ل بن دهستان، ئهوێ دشیا ئهگهر ڤیابا ژ كیسراى وقهیصهرى ب سههمتر دهركهڤت، ب تنێ د گهل خولامهكێ خۆ ل سهر هێسترێ، و ب جلكهكێ دڕیاى یێ پنیكرى ڤه دهردكهفته بازارێ، بۆچى؟
دا ب ڕهنگهكێ عهمهلى دهرسهكا تهواضوعێ نیشا خهلكى بدهت.
و ل ڤێرێ مه ئهڤ نموونه ژ سیرهتا موعاویهى -خودێ ژێ رازى بت- هلبژارت، نه یا خهلیفێن راشدى یێن بهرى وى؛ چونكى گهلهك مرۆڤێن نهزان وكیندار ژ دوژمنێن صهحابییان لێ دگهڕییێن وێنهیێ وى د چاڤێن خهلكى دا كرێت بكهن، و ژ درهو وهسا مه تێ بگههینن كو ئهو -وخهلیفهیێن پشتى وى ژى- ههما خهما وان كۆمكرنا دنیایێ بوو وچو ددى نه!
وحهتا كهس تێ نهگههت كو تهواضوع ئهوه مرۆڤ خۆ رهزیل بكهت، وتشتێ نه بابهتى خۆ ل سهر خۆ قهبویل بكهت، تابعییان ئهو ب دورستى بۆ خهلكى ددا نیاسین، كهسهكى پسیار ژ فوضهیلى كر: تهواضوع چییه؟ وى گۆت: تهواضوع ئهوه تو نهفسا خۆ بۆ حهقییێ بچهمینى، وخۆ ب دهست ڤه بهردهى، وخۆ ئهگهر ته ئهو ژ زارۆكهكى یان مرۆڤهكێ نهزان ژى گوهـ لێ بوو تو وێ قهبویل بكهى.
یان بهرێ خۆ بدهنه ڤێ (تهعریفا) غهریب بۆ (تهواضوعێ) ئهوا عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى بۆ داناى، عهبدللاهـ دبێژت: تهواضوع ئهوه كو تو خۆ د بن وى كهسى دا ببینى یێ تو ژ لایێ نعمهتێن دنیایێ ڤه د سهر وى دا، دا نیشا وى بدهى كو دنیایا ته تو ب سهر وى نهئێخستى، وكو تو خۆ ژ وى بلندتر ببینى یێ ژ لایێ دنیایێ ڤه د سهر ته دا، دا نیشا وى بدهى ئهو دنیایا وى ئهو ب سهر ته نهئێخستییه!
ههوه دیت چ تهعریفهكا غهریبه؟!
ل نك صهحابى وتابعییان تهواضوع ئهو نینه تو خۆ ل بهر خهلكى ههمییێ هند كێم بكهى حهتا د چاڤێن وان دا رهزیل ببى.. نه! تهواضوع ئهوه تو خۆ د سهر دنیایێ وخهلكێ دنیایێ دا ببینى، دا ئهو بزانن نه دنیایه مرۆڤى ب سهر خهلكى دئێخت. كوڕێ جابرى دبێژت: جارهكێ ئهم ل حهلهقا علمى یا مهكحوولى دڕوینشتى بووین، یهزیدێ كوڕێ عهبدلمهلكى (خهلیفێ ئهمهوى وكوڕێ خهلیفێ ئهمهوى) هات، مه كارێ خۆ كر دا جهێ خۆ بدهینێ، مهكحوولى گۆت: ژ جهێ خۆ ڕانهبن، بهێلن دا فێرى تهواضوعێ ببت.
بهلێ.. بلا ئهو بزانت كو نه مهزنییا وى یا دنیایێیه بهایى ددهته وى.
زانایێ ناڤدار ئبن قهییم مهسهلا جوداییێ د ناڤبهرا (تهواضوع) و(خۆمهزنكرن) و(خۆرهزیلكرنێ) دا ب ڤى ڕهنگى بۆ مه ئاشكهرا دكهت، دبێژت:
((تهواضوع شكاندنا دلییه بۆ خودێ، ونزمكرنا چهنگییه د گهل بهنییێن وى، ب وى ڕهنگى كو تو هزر نهكهى تو ژ ئێك ژ وان زیدهترى، یان ته حهقهكێ ل سهر وان ههى، بهلكى بهروڤاژى وێ چهندێ تو ببینى ئهو د سهر ته دانه، وئهڤه ئهخلاقهكه خودێ ددهته وى یێ ئهو حهز ژێ بكهت، وقهدرێ وى بگرت، ووى نێزیكى خۆ بكهت.
وخۆرهزیلكرن بێ خێری وبێ بهاییه، كو مرۆڤ وهكى كهسێن بێ بها نهفسا خۆ ل بهر خهلكى بشكێنت ورهزیل بكهت بۆ هندێ دا ئهو بگههته بار وپشك وشههوهتێن خۆ.. ئهڤه خۆ بێ بهاكرنه نه تهواضوعه.
وههر گاڤهكا نهفس ژ توخویبێ ناڤنجییێ دهرباس بوو، دێ ب ئێك ژ دو لایێن پیس ڤـه چــت، ئــهو یا (موتهواضوع) نهبت، یان دێ ب لایــێ خـــۆ مهزنكرنێ ڤه چت، یان ژى ب لایێ خۆرهزیلكرنێ ڤه)).
گهلهك كهس ههنه ژ بلى هندێ كو خۆ دبینن ژ ههمى كهسان چێتر، گاڤا دیت خهلكى قهدرێ وى گرت، دێ بێژته خۆ: ئهزێ ژ ههژیمه لهوا.. وگاڤا دیت خهلكى چو قهدر نهدایێ دێ بێژت: خهلك یێ بێ مهعریفهت بووى!
وئهڤه ئێك ژ وان ڕێكانه یێن شهیطان تێڕا دئێته مرۆڤى، دا وى بهر ب خۆمهزنكرنێ ڤه ببهت، ڤێجا ئهگهر ته بڤێت شهیطان د ڤى دهرگههى ڕا نهئێته ته، گوهدارییا ڤێ دهرسێ بكه ژ زانایهكێ تابعییان، بهكرێ كوڕێ عهبدللاهێ موزهنى دبێژت:
((ئهگهر ئبلیسى د گوهێ ته دا گۆت: تو ژ ههمى موسلمانان چێترى، تو بهرێ خۆ بدێ، ئهگهر ته ئێكێ ژ خۆ ب عهمرتر دیت، بێژه: ڤى ب باوهرییێ وكارێ چاك بهرى من یێ ڕاكرى، ئهو ژ من چێتره، وئهگهر ئهو ژ ته بچویكتر بوو، بێژه: من ب كرنا گونههان بهرى ڤى یێ ڕاكرى، ئهو ژ من چێتره، هنگى تو خۆ ژ چو موسلمانان باشتر نابینى، نه یێن ژ ته مهزنتر ونه یێن ژ ته بچویكتر. وئهگهر ته دیت وان قهدرێ ته گرت وتو د چاڤێن وان دا یێ مهزن بووى، بێژه: ئهڤه ژ باشییا خۆ ڤێ چهندێ د گهل من دكهن، وئهگهر ئهو د گهل ته دزڤر بوون، ووان ڕویێ خۆ ژ ته وهرگێڕا، تو بێژه: ئهڤه ژ بهر گونهههكێیه یا من كرى)).
سهرێخستنا حهقییێ نه یا نهفسێ بلا ئارمانجا ته بت:
تشتهكێ دى ههیه تهواضوعێ ل نك مرۆڤى ناهێلت، گهلهك جاران شهیطان پێ دئێته مرۆڤى؛ دا مرۆڤى پێ د سهر دا ببهت، وئهو ب خۆ ڕهنگهكێ خۆمهزنكرنێیه، ئهو ژى ئهڤهیه: مرۆڤ ب سهرێخستنا نهفسا خۆ بۆ خۆ بكهته ئارمانج، وبهرێ وى هند ل پاراستنا حهقییێ نهبت هندى بهرێ وى ل پاراستنا ناڤ ودهنگێن خۆ بت. وئهڤه بهروڤاژى وێ تهربییهتێیه یا پێغهمبهرێ خودێ -سلاڤ لێ بن- نیشا صهحابییێن خۆ ددا، صهحابى دبێژن: چو جاران پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- بۆ نهفسا خۆ عێجز نهدبوو، بهلێ دهمێ پێ ل حهقییێ هاتبا دانان، دێمی وى سۆر دبوو، وڕهها ناڤچاڤێن وى دبوو گرێ..
وصهحابییان -وتابعییان ژى پشتى وان- ئهڤ دهرسه بۆ خۆ وهرگرتبوو، ب سهرێخستنا حهقییێ نه كو یا نهفسێ ئارمانجا وان بوو، زهلامهك هاته نك زهینولعابدینى عهلییێ كوڕێ ئیمامێ حوسێن، وگۆتێ: فلان كهسى بهحسێ ته ب خرابى دكر.. وى گۆتێ: وهره دا بچینه نك وى، وى گۆت: من هزر كر ئهو دێ چت بهڕهڤانییێ ژ خۆ كهت، وبهرسڤا وى دهت، بهلێ گاڤا ئهم چووینه نك وى، زهینولعابدینى گۆتێ: ئهگهر ئهو تشتێ ته د دهر حهقا من دا گۆتى ڕاست بت، خودێ بۆ من بغهفرینت، وئهگهر ئهو ڕاستى نهبت خودێ بۆ ته بغهفرینت!
هوین چ دبێژن.. ئهگهر زهینولعابدین چووبا وئهو مرۆڤ دابا بهر كولمان وتۆلا خۆ ژێ ستاندبا، یان ئهگهر ئهو چووبا ومهحكهمهك پێ كربا كانێ ئهڤه چ گۆتنه وى گۆتى وبۆچى گۆتییه، وڕاسته یان درهوه، ووى ژ كیڤه ئهو گوهـ لێ بوویه، یان ژى ئهو چووبا نك وئهو نصیحهت كربا وسهعهتهكێ ئایهت وحهدیس بۆ گۆتبان.. ئهگهر وى ئێك ژ ڤان تشتان د گهل وى كربا پتر ئهو دا كارى لێ كهت، یان ئهو تشتێ وى كرى؟
ودهرسهكا دى ههر ژ ڤى تابعییێ مهزن، بهرههمێ دارا پێغهمبهرینییێ: جارهكێ زهینولعابدین ژ مزگهفتێ دهردكهفت، زهلامهك هاته د ڕێكا وى دا وئاخفتنێن كرێت وخهبهر گۆتنێ، هندهك زهلامێن حازر چوونێ دا لێ بدهن، عهلى گۆتێ: بهلا خۆ ژێ ڤهكهن.. پاشى ئهو ب نك وى زهلامى ڤه چوو وگۆتێ: ئهو خرابییێن من ههین وتو پێ ناحهسییێى ژ وان پترن یێن تو پێ دحهسییێى.. پاشى گۆتێ: ته خێره؟ ئهگهر ته تشتهك ژ من دڤێت بێژه دا بۆ ته بكهم. وى زهلامى شهرم ژ خۆ كر، پاشى زهینولعابدینى ئهو عهبایێ ل سهر ملێن خۆ دایێ، وگۆته هندهك خزمهتكارێن خۆ: هزار دهرههمان بدهنێ. گاڤا وى زهلامى ئهڤ تشته ژێ دیتى، گۆت: ئهز شاهدم كو تو ژ دووندهها پێغهمبهریى سلاڤ لێ بن.
ئهو ب ڤى ڕهنگى بوون، وخوزى ئهم شیاباینه چاڤ ل وان بكهین!
خۆ فێرى لێبۆرینێ بكه:
وئهگهر ئارمانجا مرۆڤى ئهو نهبت مرۆڤ خۆ بینته پێش د ناڤ خهلكى دا، وشهخصێ خۆ ب سهر بێخت، ل بهر مرۆڤى گهلهك دێ یا ب ساناهى بت ل وى كهسى ببۆرت یێ خهلهتییهك د گهل مرۆڤى كرى، یان نهخۆشییهك گههاندییه مرۆڤى.. نهبێژه: مانێ ئهزێ حهقم، وئهو یێ نهحهقه، دڤێت ئهو داخوازا لێبۆرینێ بكهت! ئهگهر تو یێ حهق بى وئهو یێ نهحهق بت ما نه دڤێت فهرقهك د ناڤبهرا ته ووى دا ههبت؟
چهند جاران سهروبهر د ناڤبهرا ته وههڤالهكێ ته دا تێكچوویه حهتا گههشتییه وى حـــهددى كـــو هوین ژێـك سل ببن، ونهیارهتییا ئێك ودو بكهن، وئهو ب خۆ ب ئاخفتنهكا ب تنێ دا چارهسهر بت، بهلێ ته خۆ ل وى گرت ئهو وێ ئاخفتنێ بێژت، ووى خۆ ل ته گرت تو وێ ئاخفتنێ بێژى، وههوه ههردووان ئهو نهگۆت؟ بۆچى ما ته ئهو نهدگۆت، دا یێ باشتر تو بى؟
خۆپهروهردهكرنا ل سهر لێبۆرینێ كارهكێ مهزنه بهس ب مرۆڤێن مهزن ڤه دئێت، ئهوێن خۆ وهستاندى حهتا شیاین نهفسێن خۆ پهروهرده بكهن.
جارهكێ عهبدللاهێ كوڕێ مهسعوودى خوارنهك بۆ خۆ كڕى، پاشى ئهو ب دانا پاران ڤه بۆ خودانێ دكانێ موژیل بوو، پشتى وى پارێن خۆ داین زڤڕى بهرێ خۆ دایێ ئێكى ئهو خوارن یا ژێ دزى، ئینا خهلكى نفرین ل دزیكهرى كرن، عهبدللاهى دهستێن خۆ سهرئهڤراز كرن وگۆت: ((یا رهببى، ئهگهر وى ژ برسان دا ئهڤ دزییه كربت تو بهرهكهتێ بۆ بێخییێ، وئهگهر وى ژ بستهییا ل سهر گونههێ ئهو دزى بت، تو ڤێ دزییێ بكهیه گونهها وى یا دویماهییێ)).
وجارهكێ هندهكان فهسادییا عامرێ كوڕێ عهبدللاهێ كوڕێ قهیسى ل نك مهزنێ باژێڕێ بهصرا كر، ئینا وى بڕیار دا عامر بێته نهفیكرن بۆ شامێ، دهمێ وى كارێ خۆ كرى دا بچت، ههڤال وشاگردهیێن وى بۆ خاترخواستنێ د گهل دهركهفتن، دهمێ ئهو گههشتینه بهر لێڤا باژێڕى، عامرى گۆت: ئهز دێ دوعایهكێ كهم هوین بێژن (ئامین)، وان گۆت: دێ.. نێ ئهڤه مرادا مه ئهوه، وى دهستێن خۆ بلندكرن وگۆت: یا رهببى، ئهوێ فهسادییا من كرى، ودرهو ب دویڤ من ڤهناى، وئهز ژ باژێڕێ من دهرێخستیم، ودهستێ من وبرایێن من ژێككرى، یا رهببى تو مالێ وى زێده كهى، وعهیالێ وى بۆش كهى، ولهشێ وى ساخلهم بكهى، وعهمرێ وى درێژ بكهى.
ئهڤه دهرسهك بوو عامرى دڤیا ب ڕیكا ڤێ دوعایێ بگههینته ههڤالێن خــۆ بــهرى ئهو ژ باژێڕى بار كهت.. دهرسا خۆ پهروهردهكرنا ل سهر لێبۆرینێ، وهوین بێژن: مرۆڤهكێ خۆ مهزن بكهت، وخهما وى ب سهرێخستنا نهفسا وى وشهخصێ وى بت بشێت یێ ب ڤى ڕهنگى بت؟
خودان باوهرى گهلهك ههوجهیى ب هندێ ههیه ئهو خۆ وههڤالێن خۆ ل سهر لێبۆرینێ پهروهرده بكهت، نه كو تۆلستاندنێ، لێبۆرینا ل دهمێ مرۆڤ بشێت تۆلێ بستینت، ودڤێت ئهم ژ بیر نهكهین كو لێبۆرین وعهفوو بهایێ مرۆڤى ل نك خودێ وبهنییان ژى زێده دكهت، ووى سهرفهراز دكهت، وهكى پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: ( وَمَا زَادَ اللهُ عَبْدًا بِعَفْوٍ، إِلَّا عِزًّا)(موسلم ڤەدگوهێزت).
عورهویێ كوڕێ زوبهیرى دبێژت: بهلكى پهیڤهكا نهخۆش ههبت من تهحهممولا وێ كربت، سهرفهرازییهكا مهزن ب دهست من ڤه ئینابت. یهعنى: نهبێژه: ئهڤى ئهزێ شكاندیم چێ نابت ئهز لێ ببۆرم، لێ ببۆره ئهو دێ باشترین بهرسڤ بت بۆ وى.
وتشتهكێ هویر ل ڤێرێ ههیه دڤێت ئهم ل دویماهییێ خۆ لێ هشیار كهین، ئهو ژى ئهڤهیه: گهلهك جاران شهیطان مرۆڤى وه تێ دگههینت كو دهمێ تو عێجز دبى وته دڤێت تۆلێ ژ ئێكى بستینى سهرا خهلهتییهكا وى د دهر حهقێ ته دا كرى، ئهو تو نه بۆ شهخصێ خۆ یێ عێجزى وته دڤێت تۆلێ بۆ خۆ بستینى، بهلكى تو بۆ وێ حهقییێ یێ عێجزى ئهوا ته باوهرى پێ ههى و ل نك ته ههى..
ل ڤان دهمان یێ هشیار بی، و ب ڤێ فێلبازییا شهیطانى د سهر دا نهچى، دبێژن: د شهڕهكى دا ئیمامێ عهلى وكافرهك كهفتنه بهرانبهر ئێك، و ب شیرى چوونه ئێك، ههر ئێكى ڤیا یێ دى بكوژت، دهمهكى عهلى ئهو وهرگێڕا عهردى وكهفته سهر زكى، وبهرى عهلى وى بكوژت، وى تف كره ناڤچاڤێن عهلى، هنگى ئیمام عهلى ژ سهر زكێ وى ڕابوو، وبهردا.. گۆتێ: بهرى نوكه من دڤیا بۆ خودێ ته بكوژم، بهلێ ئهز دترسم ئهگهر ڤێ گاڤێ ئهز ته بكوژم كوشتنا من بۆ ته بۆ خودێ نهبت، بهلێ ژ بهر هندێ بت كو ته تفكرییه من، ههڕه ئهز ته ناكوژم!!
هنده ئهو ل فێلبازییا شهیطانى دهشیار بوو.. خودێ مه ژى وهكى وان هشیار بكهت.
