ههڤڕكییا نهفسی
و كارتێكرنا وێ ل سهر گهنجێن مه
گــهنـــج و جـحــێــلــێ مه -چ كچ بت چ كوڕ- ئهڤرۆ دهمێ دهست و دارێ ژینا خۆ د جڤاكێ دا دبهته سهری، تویشی هژمارهكا نه یا كێم ژ ئاریشه و ئێشێن جڤاكی دبت، و ئهو كهسێ بهر ل چاككرنا جڤاكا مه بت دڤێت ڤان ئاریشه و گرفتارییان بێخنه سهر بهڕكێ و ب ڕهنگهكێ واقعی دهسنیشان بكهت و لێ بگهڕیێت چارهسهرییهكا دورست بۆ پهیدا بكهت.
تشتهكێ گهلهكێ بهرچاڤه كو ئهڤرۆ تهخهیا گهنجان -ب تایبهتی- خۆ ژ واقعێ مه بێن تهنگ دبینت، و دهربڕینا وی ژ ڤێ بێنتهنگییێ ب چهند ڕهنگ و ڕوییهكا بهرچاڤ دبت، و دبت خۆكوشتن ئهوا جار جار ڕوی ددهت، و دهركهفتن بۆ ژ دهرڤهی وهلاتی ئهوا ڕۆژ بۆ ڕۆژێ زێدهتر لێ دئێت، دو نموونهیێن ئاشكهرا بن ل سهر ڤێ گۆتنا مه گۆتی.
ژ بهر ڤێ چهندێ ئهم ل وێ باوهرێینه كو دان و ستاندن ل دۆر مهسهلهكا وهكی ڤێ یا ئهم بهحس ژێ دكهین: مهسهلا ههڤڕكییا نهفسی ل نك گهنجی، كارهكێ فهره، چونكی خزمهتا جڤاكێ تێدا ههیه..
ل دهسپێكێ دێ بێژین: دهمێ گهنجێ مه دكهڤته ههڤڕكییێ د گهل خۆ ب خۆ و نهخۆشییێ ژ گرفتارییا (صراعا نهفسی) دبینت دڤێت ئهم بزانین ئهڤ چهندا هه تشتهكه ژ ڤالاتییێ نههاتییه، و دڤێت ئهم وهسا سهرهدهرییێ د گهل ڤێ مهسهلێ نهكهین كو دیاردهكا (شاذه) و ههما ژ خافلهتی ڤه یا پهیدا بووی، نه.. ئهڤ ههڤڕكییا نهفسی ئهوا ل نك جحێلان پهیدا دبت و وان تویشی عهزابهكا نهفسی دكهت ڕهنگڤهدانا دیاردهكا دی یا خرابه یا كو د جڤاكا مه دا ههی، ئهوا دیاردا جڤاك ههمی ژێ بهرپسیار نهكو گهنج و جحێل، یهعنی: گهنجێ مه دهمێ تویشی ڤێ گرفتارییێ دبت، دبته قوربانێ وێ دیاردا خراب یا وی چو دهست د ههبوونا وێ دا نهههین، و د گهل هندێ ژی گاڤا دبته دۆرا حسێبێ پشكهكا مهزن ژ گونههێ ل سهر ملێ گهنجی دئێته دانان.. بۆچی؟
چونكی جڤاكێ دڤێت خۆ بێ گونهه نیشا خهلكی بدهت بهرانبهر ڤێ تاوانا مهزن، تاوانا ژ دهستدانا تهخهیا گهنج و لاوان.
ڕهنگه گهلهك ژ ههوه پسیار بكهن: ئهرێ ئهو دیاردا خراب یا ئهز بهحس ژێ دكهم كو دبته ئهگهرا پهیدابوونا (ههڤڕكییا نهفسی) ل نگ گهنج و جحێلان چیه؟
و دا كو بهرسڤا مه یا كورت بت دێ بێژین: ئهڤ دیارده كۆمهكا نساخییێن جڤاكییێن جودا جودانه، بهلێ ب ڕاستی ئهم دشێین ههمییان ل بن ناڤێ: (دهردێ ئزدواجییهت و ههڤدژییێ) كۆم بكهین.
مخابن جڤاكا مه ههمی ئهڤرۆ د (ئزدواجییهتهكا) مهزن دا دژیت، و تهخهیا گهنجان -كو نازكترین و حهسساسترین تهخهیه د جڤاكێ دا- دهمێ ڤێ ئزدواجییهتێ دبینت ڕێ ل بهر بهرزه دبت، دهمێ دبینت گۆتن تشتهكه و كریار تشتهكێ دی د گهل خۆ تویشی ههڤڕكییهكا نهفسی دبت، و چونكی وی سهرمالهكێ مهزن ژ تێگههشتن و سهربۆڕ و بیر و باروهران نینه دێ بینی بهر ب (تهعقیدێ) ڤه دچت، و هندهك گرێكێن نهفسی ل نك پهیدا دبن، ئهڤ گرێكێن ئێكا هند ژ وی چێ دكهن كو ئهو بهرگهڕیانێ بكهت كو دهستان ژ ڤی واقعی بشۆت، و پشتا خۆ بدهتێ، چ ب ڕێــكــا چـوونا دهرڤه، چ ب ڕێكا خۆكوشتنێ، چ ژی ب ڕێكا مراندنا هێز و شیانێن خۆ پێخهمهت پێشڤهبرنا جڤاكێ، و د ههر سێ حالهتان دا زیان ب جڤاكێ دكهڤت..
ئهگهرا گرفتارییێ:
مه گۆت ئهگهرا سهرهكی یا ڤێ گرفتارییێ ههبوونا ئزدواجییهتێ یه د ناڤ جڤاكێ دا، ئهو ئزدواجییهتا ههڤدژییێ د گهل خۆ دئینت، و دا ئهڤ گۆتنا مه پتر بۆ ههوه یا روهن و ئاشكهرا بت ئهم دێ ئاخفتنێ چهندهكێ بهرفرههـ كهین و هندهك نموونهیان بهرچاڤ كهین:
جحێل چاوا دئێته پهروهردهكرن؟
حهتا شهش سالییێ ئهو د مالهكێ دا دئێته ب خودان كرن پتر جاران ئهڤ مالا هه -وهكی جڤاكێ ب خۆ- یا تژییه ژ ههڤدژییان، پتر ژ ئهندامهكی د ڤێ مالێ دا ههنه، و گهلهك جاران هزر و بیر و بۆچوونێن ڤان ئهندامان د گهل ئێك ناگــونـجــن، نــه ب تنێ د گهل ئێك ناگونجن، بهلێ ســــــهدێ سهد دژی ئێكن، و بــهرهـــهمێ ڤـــــێ دژاتــیــیـێ د پهیوهندییێن عائلی دا پهیدا دبت، باب ب لایهكی ڤه دچت چونكی ڕێكا وی یا جودایه ژ یا كوڕی، سهر و بهرێ برای ژ یێ برای فـــهرقــــه چونكی بــیــــر و باوهرێن وان د ژێك جودانه، ژن و مێر نه ئێك تـــا و تبعهتن لهو لێككهفتن پشكهكا ســـــهرهكییه د بارنامهیێ وان یێ ڕۆژانه دا.. زارۆك دهمێ د ڤی (جهووی) دا دژیت حێبهتی دمینت.
دهمێ دبته شهش سالی قهستا مهدرهسێ دكهت، ل مهدرهسێ -كو گرنگترین ئامیرهتێ وهرگرتنا زانینێ و ڕهوشهنبیریێیه- ئهو گرێكێن د سهرێ زارۆكی دا ههین پتر لێ دئێن، بۆ نموونه: د دهرسا دینی دا سهیدا دێ ئێت هندهك تشتان بۆ بێژت، سهعهتهك پێڤه ناچت سهیدایهكێ دی دێ ئێت و وێ ههمییێ ههڕفینت یا سهیدایێ دی ئاڤاكری!
دێ دهركهفته جڤاكێ خرابتر.. ب دهڤی خهلك ههمی خودان وژدان و بیر وباوهر و (مهبدهئن)، جامێری ژ دهڤێ ههمییا دفڕت، گاڤا بۆ دۆرا كـــریــــارێ هـــهر ئێكی بهرێ ل مهصلحهتا خۆ، وژدان، دینداری، مللهتینی، هاریكاری.. مرۆڤی گوهـ لێ دبت بهلێ بهرههمێ وان نابینت.
دێ گوهێ خۆ دهته وهعزهكی یان خوتبهكێ، دێ ل نك مسۆگهر بت كو دین چارهسهرییه، پاشی ته هند دیت (صهدمهك) بۆ چێبوو دهمێ بۆ وی دیار بووی كو ڤی واعزی یان خوتبهخوینی ئهڤ ئاخفتنه بۆ مهصلحهتهكا خۆ یا شهخصی یێن گۆتین و ئهو ب خۆ وێ ناكهت یا ئهو دبێژت، د دهزگههێن ڕاگههاندنێ دا بهرنامهیهكێ دیــنــی یـــێ ب ڕێك و پێك دێ بینت، تشتهكی دێ بۆ خۆ وهرگرت، هێشتا سهعهتهك پێڤه نهچووی سهد و حهشتێ دهرهجان زاویه دێ ئێته وهرگێڕان ههر وهكی نه ئهو سویك و نه ئهو بازار.. دهمێ دچته مزگهفتێ جهێ وی ناكهت ژ بهر نڤێژكهران، و گاڤا دبته دۆرا دهرههمی و دینارێ بارا پتر ژ وان ئهوێن ل ڕێزا ئێكێ خۆ ژ هندێ پاشڤه نابهن كو دینێ خۆ بدهنه ب دهرههمهكی..
مهخسهد: ئهو بچویكێ د ڤێ ئزدواجییهت و ههڤدژییێ دا دژیت حهتا دبته پازده بیست سالی باوهرییا وی ب ڤێ جڤاكێ نامینت، و تویشی هژمارهكا گرفتاری و ئاریشهیان دبت.
ئهنجامێ گرفتارییێ:
وهكی مه گۆتی: دهمێ گهنجێ مه د ڤێ ههڤدژییێ دا دژیت و ب ڤێ هزرا خۆ یا ب تهقهلهق ڤه دگههته قویناغا (موراههقێ) بهرێ وی دكهفته ڕێكهكا ب ترس. د ڤێ ڕێكێ دا بهری ههر تشتهكی گهنجێ مه ڕوی ب ڕوی بهرانبهر (ئنحرافا فكری) ڕادوهستت، چونكی عهدهته گاڤا خودانی ههڤدژی د مهسهلهكێ دا دیت (ئینكارا) مهسهلێ ههمییێ دێ كهت.. یهعنی گاڤا جحێلی دیت جڤاكا وی جڤاكهكا ههڤدژه باوهرییێ ب جڤاكێ ههمییێ نائینت. و ئهڤه دهرگههێ سهرهكی یێ ئنحرافێیه.
پاشی مهسهله ل نك (ئنحرافا فكری) ب تنێ ڕاناوهستت، بهلكی ئهڤ ئنحرافا فكری دێ (ئنحرافهكا سلووكی) ژی ب دویڤ دا ئێت، یهعنی: دهمێ جحێلی باوهری ب جڤاكا خۆنهما، دێ بهرگهڕیانێ كهت كو پێ ل وان بیر وباوهران بدانت یێن جڤاكێ باوهری پێ ههی، چونكی ههمی هزرا وی ئهوه ئهڤ بیر وباوهره ب تنێ بۆ (ئستهلاكا) خهلكینه و چو ددی نه!
و گاڤا جحێل بهر ب ڤێ ئنحرافا سلووكی ڤه دچت جڤاك وهسا دێ بهرێ خۆ دهتێ ههر وهكی ئهو تاوانبارهكێ مهزن چونكی وی پێ ل پیرۆزییان دانایه، یهعنی: جحێل دێ هند خۆ بینت یێ چوویه د قهفهسا گونههبارییێ دا، ل ڤێرێ ههلویستێ وی دێ چ بت؟
بهری بهرسڤێ بدهین مه دڤێت بیرا ههوه ل ڕاستییهكا جڤاكی بینیه ڤه: هندی نهفسا مرۆڤییه حهتا بشێت ب سهركهفتن ژییێ خۆ ببۆرینت پێتڤی ب سێ تشتان ههیه: كۆما وان (عهواطفان) یێن مرۆڤی بهر ب ڤیانێ و هیڤیدارییێ و باشییێ ڤه پالددهت، و وان پاشڤهبرنێن وی ژ جزادان و ترسێ دویر دكهت، و وان ئهگهرێن خۆشییێ و تهناهییێ بۆ وی پهیدا دكهن.
و نـــهفسا مرۆڤی -وهكی ئاشكهرا- ڤان هـــهر ســــێ كـــۆمــــه (عهواطفان) بۆ خۆ ژ جڤاكێ وهردگرت، و بێژنه من: ئهو جڤاكا ببته مهیدانا ههڤڕكییێ و ههڤدژییێ چاوا دێ شێت ب ڕهنگهكێ ڕێككهفتی ڤان ههر سێ عهواطفان دهته مرۆڤی؟
زڤڕین بۆ بهرسڤا پسیارێ دێ بێژین: جحێل دهمێ ب ڤی ڕهنگی خۆ دبینت، یێ مه بهحس ژێ كری، د گهل خۆ دێ كهفته ههڤڕكییهكا نهفسی یا دژوار، و هنگی ئهو دێ تویشی ئێشهكا نهفسی بت یا كو دڤێت بێته چارهكرن ئهگهر نه.. دویماهییهكا خراب دێ ب دویڤ دا ئێت.
چاره چیه؟
پشتی بۆ مه ئاشكهرا بووی كو ئهو (ئزدواجییهت) و ههڤدژییا د جڤاكێ دا ههی ئهگهرا سهرهكی یا پهیدابوونا ههڤڕكییا نهفسییه ئهوا پتر ل نك گهنجان بهرچاڤ دبت، دێ بــێــژین: باشترین چاره بۆ ڤێ گرفتارییێ چاككرنا وێ جڤاكا بچویكه یا گهنجێ مه د ناڤ دا دژیت، و مهخسهدا مه ب جڤاكا بچویك ئهو چارچووڤهیه یێ بۆ جارا ئێكێ گهنج تێدا مهزن دبت: مال و ههڤال و هۆگر..
دهیباب، ئهگهر ئهو بن یێن حهز بكهن عهیالێ خۆ ژ ڤێ گرفتارییێ قورتال بكهن، دڤێت سهقایهكێ ساخلهم ل هنداڤی مالێ دورست بكهن، و ئهڤ سهقایێ هه پهیدا نابت ئهگهر دینی و ئهخلاقی و تێگههشتنهكا دورست ئهو دهیباب نهگههاندبنه ئێك.
زارۆك ئهگهر د مالهكا پاقژ دا بێته پهروهردهكرن و سهرمالهكێ باش ژ بیر و باوهران ب دهست خۆ بێخت، سوباهی دهمێ مهزن دبت و دكهفته ناڤ جڤاكێ دێ پاڕاستی مینت ژ كارتێكرنا وێ یا سلبی، لهو پشكا مهزن ژ چارهیا ڤێ گرفتارییێ دكهفته سهر ستویێ دهیبابان، دهیباب دڤێت ڤێ چهندێ بزانن، و خۆ ژێ بهرپڕس ببینن. پشكا دی یا چارهكرنێ ب وی چارچووڤهیی ڤه یا گرێدایه یێ زارۆك تێدا مهزن دبت، ههڤالێن وی یێن ئهو د گهل ڕادبت و دڕوینت، و وهكی ئاشكهرا دهورێ دهیبابان ل ڤێرێ ژی نائێته ژبیركرن، دهیبابان دڤێت ئاگههـ ژ عهیالێ خۆ ههبت و بزانن ئهو ل مهدرهسێ و كۆلانێ ههڤالینییا كێ دكهن، و بهرێ وان بدهنه ههڤالێن باش.
دهیباب ئهگهر شیان جڤاكهكا بچویك یا ب ڤی ڕهنگی بۆ عهیالێ خۆ پهیدا بكهن دو مفایێن مهزن دێ گههیننه وان:
مـفـایـێ ئێكێ: ب ڕهنـگـهكـێ واقــعـــی و بــهرچــاڤ دێ نیشا عهیالێ خۆ دهن كو د شیان دایه ئهو (ئنحرافات) و خهلهتییێن د جڤاكا مهزن دا ههین بێنه دورستكرن ئهگهر هندهك كهسێن دورست ههبن و خهمێ ژ دورستكرنێ بخۆن.
مفایێ دووێ: ئهڤ زارۆكه دهمێ مهزن دبت و ڕوییێن ئزدواجییهتێ و هــهڤدژییێ د جڤاكا مهزن دا دبینت، شعوورێ ب هندێ ناكهت كو ئهو یێ ب تنێیه، لهو دودلی و (قهلهق) بۆ چێ نابت، و ل شوینا لێ بگهڕیێت ژ جڤاكێ بڕهڤت دێ چاڤێ خۆ ل وان مێرگێن تهنا گهڕیێت یێن كو د جڤاكێ دا ههین و دێ خۆ دهته د گهل، ئهڤه ب كورتی بهرچاڤكرنا ئێك ژ وان مهزنه گرفتارییانه یێن كو جحێلێ مه ئهڤرۆ نهخۆشییێ ژێ دبینت( بڕێنه نامیلكا: (الإسلام ومشكلات الشباب) یا دكتۆر (محمد سعید رمضان البوطی)).
