خهلیفێ سێیێ عوثمانێ كوڕێ عهففانى
پشتی عومهری دۆرا عوثمانی دئێت، زهلامێ ئێكانه د دیرۆكێ دا دو جاران بوویه زاڤایێ پێغهمبهرهكی، عـوثمان ئهوێ مهلائیكهتان شهرم ژێ دكر.. ئیمامێ شههید ئهوێ پتر ژ جارهكێ مزگینی ب بهحهشتێ بۆ هاتییه دان.
ڤێجا كهره كهن ئهم و هوین و عوثمان.. و چیرۆكا مهردینییێ و خۆفرۆتنا بۆ خودێ.
عوثمان ناڤێ وی یێ دورست بوو، بابێ وی عهففانێ كوڕێ (أبو العاص)ێ كوڕێ (أمیه)یێ كوڕێ (عبد شمس)ێ كوڕێ (عبد مناف)ێ قورهیشییه.. ئهو و پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- ل (عبد مناف)ی دگههنه ئێك، یهعنی: ل بابێ پێنجێ؛ چونكی پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- كوڕێ (عبد الله)ێ كوڕێ (عبد المطلب)ێ كوڕێ (هاشم)ێ كوڕێ (عبد مناف) بوو.
و عهففانێ بابێ عوثمانی د جاهلیهتێ دا مر بوو.
دهیكا عوثمانی (أروی) بوو، ئهو ژی ههر ژ بابكێ (عبد شمس)ێ قورهیشی بوو، یهعنی: ئهو و زهلامێ خۆ ژ ئێك بنهمالـێ بوون، و دهیكا دهیكا عوثمانی (البیضاء) كچا (عبدالمطلب)ی بوو، یهعنی: عوثمان نهڤییێ مهتا پێغهمبهری بوو و پێغهمبهر برازایێ پیرا عوثمانی بوو.
دهیكا عوثمانی (أروی) گههشتبوو دهمێ ئیسلامێ و موسلـمـان بووبوو، و دبێژن: ئهو ل سهر دهمێ خیلافهتا عوثمانی مربوو.
شهش سالان پشتی بوونا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- عوثمان ل باژێــرێ (طائف)ێ ب سهر دنیایێ كهفتبوو.
سهر وبهرێ ژینا عوثمانی د جاهلیهتێ دا ب بهرفرههی مه نهزانییه، بهلـێ ژ تشتێن ئاشكهرایه كو عوثمان مرۆڤهكێ گهلهك خۆشتڤی بوو د ناڤ قورهیشییان دا، حهتا دبێژن: دهمێ ژنكهكێ كوڕهكێ خۆ دهژاند ئهڤ مالكا شعرێ پێ دگۆت:
أحـبــكَ والـرحـمـنْ حبََ قریش عثمانْ
یهعنی: ئهز ب خودێ كهمی كانێ قورهیشی چهند حهز ژ عوثمانی دكهن، ئهز هند حهز ژ ته دكهم.
عوثمان مرۆڤهكێ ڕوی گهش بوو، یێ ڕهنگ ئهسمهر بوو، ریهێن وی د درێژ بوون، و بهژنا وی یا ناڤنجی بوو، ههر ژ جحێلینییا خۆ ئهو زهلامهكێ ب مرۆڤاینی و شهرمین بوو، د ناڤ قورهیشییان دا كهسك نهبوو قورهیشی ههمی حهز ژێ بكهن هندی وی، و ههر ژ بهر هندێ بوو پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ل دهمێ صولحا حودهیبییێ ئهو هنارته مهكههێ د ناڤ قورهیشییان دا.
بابێ عوثمانی ئێك ژ مهزن و ماقویلێن بابكێ ئهمهوییێن قورهیشی بوو، مرۆڤهكێ دهولهمهند بوو و كارێ بازرگانییێ دكر، لهو عوثمان ههر ژ زارۆكینییا خۆ ژینهكا خۆش بربوو سهری، و دبێژن: عوثمانى چو ڕۆژان فهقیری نهدیتبوو.
هێشتا عوثمان یێ جحێل بابێ وی مر، و مالـێ وی ههمی بۆ عوثمانی ما، و عوثمانی ژی وهكی پترییا زهلامێن مهكههێ بازرگانی ب مالـێ خۆ دكر.
ههڤالینی د ناڤبهرا عوثمانی و ئهبوو بهكری دا ههبوو، لهو دهمێ ئیسلام هاتی و ئهبوو بهكری بهری ههمییان باوهری ب پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئینای، ئهبوو بهكر هات و داخواز ژ ههڤالێن خۆ یێن نێزیك كر كو بێنه د ئیسلامێ دا، عوثمان ئێك ژ وان بوو.. عوثمانی د گاڤێ دا گوهدارییا ئهبوو بهكری كر، و د گهل وی چوو نك پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و ل سهر دهستێ وی موسلمان بوو، و عوثمان ئێك ژ وان پێنج زهلامان بوو یێن بهری ههمییان هاتینه د ئیسلامێ دا: ئهبوو بهكر، عوثمان، طهلحه، زوبهیر و سهعدێ كوڕێ ئهبوو وهققاصی. و عوثمان ئێكهمین زهلامێ ئهمهوی بوو باوهری ب پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئینای، لهو ئهڤ چهنده بۆ ئهمهوییان نهخۆش بوو، ب تایبهتی ئهگهر ئهم ل بیرا خۆ بینین كو پهیوهندی د ناڤبهرا ئهمهوییان و بابكێ هاشمییان دا د خۆش نهبوون.
گـاڤــا خـهلكی زانی عوثمان یێ موسلمان بووی ژ ڤێ چهندێ مهندههۆش بوون، ئێك ژ وان چوو -ب گازنده ڤه- گۆته دهیكا وی: كوڕێ تهیێ چوویه سهر دینێ موحهممهدی. دهیكا وی ئهوا كچ مهتا پێغهمبهری، گۆت: ما كی ژ مه فهرتره هاری موحهممهدی بكهت؟ مالـێ مه و رحێن مه گۆری موحهممهدی بن!
بهلـێ ئهڤه رهئیا زهلامێن ئهمهوییان نهبوو، مامێ وی (الحكم بن أبی العاص)ی گاڤا زانی عوثمان یێ موسلمان بووی، چوو عوثمان گرت و حشكێ گرێدا و عهزاب دا و سویند خوار ئهو عوثمانی نهبهردهت حهتا عوثمان نهزڤڕته سهر دینێ وان.. عوثمانی ژی سویند خوار ژ دینێ خۆ لێڤه نهبت ئهگهر خۆ ئهو د بن عهزابێ دا بمرت ژی. پشتی دهمهكی مامێ وی ژێ بێ هیڤی بوو، ئینا ئهو بهردا و ئێدی مایێ خۆ تێ نهكر.
پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- كچا خۆ (رقیه) دابوو كوڕێ مامێ خۆ (أبو لهب)ی، بهلـێ بهری (أبو لهب) بویكا خۆ ڤهگوهێزت وهحی بۆ پێغهمبهری هات، و ئیسلامێ دهست پێ كر، (أبو لهب)ی گۆته كوڕێ خۆ: تو كچا مهحهممهدی بینی ئهز و تو ژێك خلاس. وی گوهێ خۆ دا بابێ خۆ و كچا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- هێشتا نهڤهگوهاستی بهردا.
پشتی هنگی عوثمانی ئهو بـۆ خۆ خواست، و پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- داخوازا وی ب جهـ ئینا و كچا خۆ (رقیه) دایێ.
ڕۆژ بۆ ڕۆژێ هژمارا موسلمانان زێده دبوو، و د گهل زێدهبوونا هژمارا وان دژوارییا كافرێن قورهیشییان ژی ل سهر وان زێده دبوو، و ژ بهر كو موسلمان د بێ هێز بوون و كهس نهبوو بهڕهڤانییێ ژ وان بكهت، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دهستویری دا وان ئهو مشهخت ببن و بچنه وهلاتێ حهبهشێ؛ چونكی مهلكهك ل وێرێ ههبوو ل سهر دینێ عیسای بوو، قهبویل نهدكر د مهملهكهتا وی دا تهعدایی ل كهسێ بێتهكرن.. و ئێكهمین كهسێ ڕێكا مشهختبوونێ گرتی و د فهرمانا پێغهمبهری دهركهفتی: عوثمانێ كوڕێ عهففانی و ژنكا وی (رقیه) كچا پێغهمبهری بوون. لهو پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دوعا بۆ وی كر و گۆت: عوثمان ئێكهمین كهسه پشتی لووطی مشهخت دبت.
پشتی عوثمان و هندهك صهحابییێن دی گههشتینه حهبهشه، دهمهكی مان، ئهو بوو قورهیشییان كره دیعایهت كو خهلكێ مهكههێ ههمی یێن موسلمان بووین ئینا ئهو زڤڕینه مهكههێ.. بهلـێ پشتی ئهو زڤڕین بۆ وان دیار بوو كو ئهڤ گۆتنا گههشتییه وان درهو بوو، لهو هندهك ژ وان جارهكا دی زڤڕینه حهبهشه و عوثمان و كابانییا وی (رقیه) ژ وان بوون، ئهو ب دهستویرییا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- چوون.
ئــهم نــزانــیـن كانێ ڤێ جارێ عوثمان چهند مابوو ل حهبهشه، و كانێ بهری پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- ژ مهكههێ مشهخت ببته مهدینێ عوثمان ژ حهبهشێ زڤڕی بوو مهكههێ، یان پشتی مشهختبوونێ ئــهو ئێكسهر ژ حــهبــهشـێ هاتبوو مهدینێ؟ بهلـێ تشتێ مسۆگهر ئهوه ل سالا دووێ ژ مشهختێ دهمێ شهڕێ بهدرێ چێ بووی، عوثمان ل مهدینێ بوو.. و هزر پتر بۆ هندێ دچت كو ئهو زڤڕی بوو مهكههێ پاشی ژ مهكههێ مشهخت بووبوو مهدینێ، و ب ڤێ چهندێ عوثمان دبته ژ وان كهسان یێن سێ جاران -د ڕێكا خودێ دا- مشهخت بووی.
ل مهدینێ دهمێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- و هندهك صهحابییێن خۆ دهركهفتینه بهراهییا كاروانێ ئهبوو سوفیانی، عوثمان ژ وان كهسان بوو یێن دهرنهكهفتین، و ئهگهرا دهرنهكهفتنا وی نساخییا ژنكا وی بوو.. بهری پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دهركهڤته بهدرێ كچا وی (رقیه) نساخ بوو، ههر چهنده عوثمانی دل تێ ههبوو د گهل پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دهركهڤت ژى، بهلـێ پێغهمبهری گۆتێ: تو نهئێ بمینه ل مال ژ بهر ژنكا خۆ.. و بهری لهشكهرێ موسلمانان یێ سهركهفتی ژ بهدرێ بزڤڕته مهدینێ خودێ وهسا حهز كر كابانییا عوثمانی بچته بهر دلۆڤانییا خودێ، پشتی نێزیكی پازده سالان ماینه د گهل ئێك، و ژییێ (رقیه)یێ دهمێ مری نهبووبوو سیهـ سال، و عوثمانی كوڕهك ژ (رقیه)یێ ههبوو ناڤی وی (عبد الله) بوو، دبێژن: ئهو ل شهش سالییێ مربوو.
و دهمێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دهستكهفتییێن بهدرێ لێكڤهكرین پشكهك دا عوثمانی ژی، وهكو كو عوثمان د شهڕی دا یێ ئاماده، لهو تهعامولا خهلكێ بهدرێ د گهل عوثمانی دهاتهكرن.
ل مهدینێ عوثمان ژی وهكی ئهبوو بهكر و عومهر و عهلی، ههردهم د گهل پێغهمبهری بوو -سلاڤ لێ بن- و ههر وهكی قــهدهرێ ئـهڤ ههر چاره ئاماده دكرن دا پشتی پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- خلافهتا راشدی بكهن.
عوثمان -وهكی مه بهری نوكه ژی گۆتی- مرۆڤهكێ زهنگین بوو، و ل مهدینێ وی مالـێ خۆ د خزمهتا پێغهمبهری و ئیسلامێ دا دانابوو، دهمهكی ئاڤ ل مهدینێ كێم بوو، و ئاڤا كانی و بیران ژی ل بهر دهڤێ خهلكی تام نهخۆش بوو، بیرهك تێ نهبت ئهو بیرا دگۆتنێ: (بئر رومه)، ئهڤ بیره یا زهلامهكێ جوهی بوو، گاڤا وی دیتی بهرێ خهلكی كهفته ئاڤا بیرا وی ڕابوو ئاڤ فرۆت و ب ڤێ چهندێ ل سهر موسلمانان بوو تهنگاڤی.. پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: كــی دێ ڤـــێ بیرێ بۆ مـــوســلــمــانــان كڕت و پێش وێ ڤه كانییهك د بهحهشتێ دا دێ بۆ ههبت؟ عوثمانی گۆت: ئهز.
عوثمان چوو نك زهلامێ جوهی، گۆتێ: بیرا خۆ بفرۆشه من، یێ جوهی گۆتێ: نیڤهكێ دێ فرۆشمه ته، ڕۆژهكێ ئاڤ بۆ من و ڕۆژهكێ بۆ ته، و بهایهكێ ب دلـێ خۆ گۆت. هزرا وی ئهو بوو دێ پارهی ژ عوثمانی وهرگرت، و ڕۆژهكێ دێ ئاڤێ ژی فرۆشت. عوثمانی گۆتێ: بلا.
پشتی عوثمانی پارێن وی داینێ و دبێژن: دوازده هزار دهرههم بوون، عوثمانی گۆته خهلكی: ههچییێ ئاڤ بڤێت بلا ب ههروه ل ڕۆژا من بۆ خۆ ببهت، ڕۆژا دۆرا عوثمانی با خهلك دچوو تێرا دو ڕۆژان ئاڤ بۆ خۆ دئینا، و ڕۆژا دۆرا زهلامێ جوهی با كهسێ ئاڤ ژێ نهدكڕی، ئینا زهلامێ جوهی بارا خۆ ژی فرۆته عوثمانی بهلـێ ڤێ جارێ ب ههشت هزار دهرههمان. و عوثمانی بیر بۆ موسلمانان كره وهقف. و سهرهاتییێن مهردینییا عوثمانی ژ هندێ پترن كو مرۆڤ بهژمێرت.
دهمهكی پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دیت ههر وهكی مزگهفتا وی یا تهنگ دبت پشتی هژمارا موسلمانان زێده بووی، لهو ڕۆژهكێ د ناڤ صهحابییێن خۆ دا گۆت: كی دێ فلان جهی كڕت دا ئهم ب سهر مزگهفتێ ڤه بهردهین و ژ وێ چێتر بۆ وی د بهحهشتێ دا ههیه؟
ل ڤێرێ عوثمانی بهری ههڤالێن خۆ ڕا كر و گۆت: ئهز.. و وی ب بیست و پێنج هزار دهرههمان ئهو عهرد كڕی.
و ههر ژ چیرۆكێن مهردینی و خێرخوازییا وی سهر دهمێ خلافهتا ئهبوو بهكری جارهكێ ل مهدینێ بوو گرانی، و ئهرزاق ل بازاری نهما، ل وان ڕۆژان قافیلهكا عوثمانی هاته مهدینێ، ههمی قویت و ئهرزاق بوو، بازرگانێن مــهدیــنــێ چــوونه نك عوثمانی دا معاملـێ د گهل وى بكهن، عوثمانی گۆتێ: ههوه خێره، وان گۆت: مه یێ زانی قافیلهكا ته یا هاتی و ئهم یێن هاتین ئهرزاقی ژ ته بكڕین دا ببهینه بازاری؛ چونكی تو دزانی خهلك یێ تهنگاڤه.. عوثمانی گۆتێ: وهرن.. ههر دهرههمی هوین چهند فایدهی دێ دهنه من؟
وان گۆت: ئهوێ ته ب دههان كڕی ئهم دێ ب دوازدان ژ ته كڕین، وی گۆت: ئێكی پتر یێ دایه من. وان گۆت: دێ چاردهیان دهینه ته. گۆت: پتر. گۆتن: پازدهیان، عوثمانی گۆت: ئێكی پتر یێ دایه من. ئینا بازرگانان گۆت: ئهو كییه پتر دای؟ ئاخری تاجرێن مهدینێ ئهمین! عوثمانی گۆت: ئێكی ههر دهرههمی دههـ دهرههم فایده یێن داینه من، هوین دێ پترێ دهن؟ وان نهگۆت: نهخێر. عوثمانی گۆت: گهلی تاجران. هوین شاهد بن ئهڤ هزار حێشترێن من ب بار ڤه خێرن بۆ فهقیر و ژارێن مهدینێ.
ئهو فایدێ خودێ ددهته عوثمانی دهرههمهك ب دههان بۆ وی چێتره ژ ههمی فایدێن دی.. ڤێ سهرهاتییێ ئهڤرۆ ئهم دكهینه دیاری بۆ وان تاجرێن دهلیڤهیان بۆ خۆ (استغلال) دكهن، و كهیفا وان دئێت دهمێ كوڕێن مللهتی دكهڤنه د تهنگاڤییێ دا، نه دا وهكی عوثمانی بكهن و سهرمالـێ خۆ ل نك خودێ زێده كهن، بهلكی دا پتر خوینا ههژاران بمێژن و ب برسا وان خۆ حهمهر كهن! (ئهز) ئهو شعار و دوریشمه بوو یێ عوثمانی ل دهمێ سباقا خێرێ دا بلند دكر.
ڕۆژا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- كرییه دلـێ خۆ بۆ شهڕێ تهبووكێ دهركهڤتنه جیهادێ وی بهرێ خۆ دایێ گرفتارییا مهزن ئهو بوو موسلمانان پێرهـ نهبوون پێ بدهركهڤنه جیهادێ، لهو ئهو ب سهر مینبهرێ كهفت و داخواز ژ موسلمانان كر كو هاریكارییا لهشكهری بكهن؛ دا بشێت دهركهفته جیهادێ.
عوثمان ڕابووڤه و گۆت: كاركرنا لهشكهری ههمی خهما من.. هزار و تشتهك حێشتر و ههسپ عوثمانی ئاماده كرن، ب زینی و ئالف ڤه.. نه بهس هنده، هزار دینار ژی ئینان كرنه كۆشا پێغهمبهری -سلاڤ لـێ بن- دا ئهو وان ل سهر جیهادكهران خهرج بكهت.. ئینا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (ما ضر عثمان ما عمل بعد الیوم - ژ ئهڤرۆ وێ ڤه عوثمان چ بكهت زیان ناگههتێ).
ئهڤه پیچهك بوو ژ گهلهكییا مهردینییا عوثمانی، ڤێجا چاوا ژ زهلامێن دهرهجا ئێكێ نهبت؟
وهكی مه گۆتی: عوثمان ژ وان صهحابییان بوو یێن ههردهم د گهل پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دژیا، و دهمێ كچا پێغهمبهری (رقیه) مری ل سالا دووێ مشهختی، پــێـغـهمبهری -سلاڤ لێ بن- خویشكا وێ (أم كلثوم) دا عوثمانی، و ب ڤێ چهندێ عوثمان دو جاران بوو زاڤایێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن-.
نێزیكی شهش سالان عوثمان و (أم كلثوم) د گهل ئێك مان، و ل سالا نههێ مشهختی (أم كلثوم) مر بێی كو چو عهیال ژ عوثمانی ههبن.. و پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: ئهگهر كچهكا دی مه ههبا دا دهینه عوثمانی.
عوثمان مرۆڤهكێ خواندهڤان بوو، و ئێك ژ نڤیسهرێن وهحییێ بــوو، یێن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دهنارته ب دویڤ ڕا دا قورئانێ بنڤیست دهمێ هندهك ئایهتێن نوی دهاتنه خوارێ.
ل ڕۆژا حودهیبییێ دهمێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- و صهحابی هاتین دا بچنه مهكههێ بۆ كرنا عومرێ، و كافران هندهك هنارتینه بهراهییا وان دا نههێلن ئهو بێنه د مهكههێ دا، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڤیا مرۆڤهكی فڕێكهته مهكههێ دا بێژته كافران: ئهم نههاتینه شهڕێ ههوه بكهین، ئهم یێن هاتین عومرێ بكهین.. پشتی وى دان و ستاندن د گهل صهحابییێن خۆ كری رهئیا ههمییان ئهو بوو ئهو عوثمانی بهنێرته مهكههێ؛ چونكی كهس وهكی وی ل نك قورهیشییان یێ ب قهدر نهبوو.
گاڤا عوثمان چوویه مهكههێ، كافران عوثمان گرت و سێ ڕۆژان دان و ستاندن كرن كانێ ئهو چ بكهن..
هنگی سوحبهت وهسا گههشته پێغهمبهری كو قورهیشییان عوثمان یێ كوشتی، ئینا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بڕیارا شهڕی دا، و صهحابییان بهیعه دا پێغهمبهری كو د ههر حالهكێ ههبت دا ئهو د گهل وی بن، پشتی ئهو چووینه دهستێ پێغهمبهری، پێغهمبهری دهستێ خۆ یێ چهپێ كره د دهستێ خۆ یێ ڕاستێ دا و گۆت: ئهڤه پێش عوثمانی ڤه، و ئهڤه بوو (بیعه الرضوان).
د هندهك ریوایهتێن دورست دا هاتییه ڤهگوهاستن كو عوثمان ئێك ژ وان كهسان بوو یێن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- هندهك نهێنی بۆ گۆتین، و ئاگههدارییا وی كری كو هندهك موصیبهت دێ ب سهر وی دا ئێن، ڤێجا دڤێت ئهو صهبری بكێشت حـــهتــا خــودێ حوكمی د ناڤبهرا وی و دوژمنێن وی دا بكهت، (ابن ماجه) د حهدیسهكا دورست دا ژ عائیشایێ ڤهدگوهێزت، دبێژت پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆته عوثمانی: يا عثمان، إن ولاك الله هذا الأمر يوما، فأرادك المنافقون أن تخلع قميصك الذي قمصك الله فلا تخلعه ئهی عوثمان ئهگهر خودێ ئهڤ كاره ڕۆژهكێ ئێخسته دهستێن ته، و منافقان ڤیا وی كراسێ خودێ كرییه بهر ته ژ بهر ته بكهن، تو ژ بهر خۆ نهكه.
ئهڤ شیرهته پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ل عوثمانی كربوو، و عــوثــمــان شیرهتا وی ب جهـ ئینا، و ژ لایهكێ دی ڤه ئهڤ حهدیسه هندێ دگههینت كو ئهوێن ڤیاین عوثمانی بێخن (منافق) بوون؛ چونكی پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئهڤ ناڤه یێ دانایه سهر وان.
و ئیمامێ (ترمذی) د حهدیسهكا دورست دا ژ (مورهیێ كوڕێ كهعبى) ڤهدگوهێزت، دبێژت: ڕۆژهكێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بهحسێ فتنا كر و وهسا بۆ مه دیار كر كو فتنه گهلهك یا نێزیك بووی، هنگی زهلامهكێ سهر وچاڤ پێچای د بهر مه ڕا چوو، ئینا پێغهمبهری ئیشارهت دایێ و گۆت: هذا یومئذ علی الهدی یهعنى: وێ ڕۆژێ ئهڤه دێ ل سهر هیدایهتێ بت. گۆت: ئهز ب دویڤ وی زهلامی دا چووم دا بزانم كانێ ئهو كییه، من دیت ئهو عوثمانه.
و د حهدیسهكێ دا ئیمام ئهحمهد ژ عائیشایێ ڤهدگوهێزت، دبـێــژت: دهمــێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- كهفتییه بهر نساخییا مرنێ، ئهز و حهفصایا كچا عومهری ل نك بووین، گۆت: جارهكێ دلـێ پێغهمبهری هاته گرتن، مه گۆت: دیاره تمام بوو، پاشی هشیار بوو، و گۆت: دهرگههی بۆ ڤهكهن. من گۆته حهفصایێ: دێ بابێ من بت یان بابێ ته، مه دهرگههـ ڤهكر دهركهفت عوثمان، گاڤا پێغهمبهری ئهو دیتی گۆتێ: خۆ نێزیك بكه.
عوثمان ب نك ڤه چوو، ئینا پێغهمبهری تشتهك د گوهی دا گۆت، من و حهفصایێ نهزانی كانێ چ گۆتێ، پاشی ب دهنگهكێ بلند گۆتێ: ته زانی من چ گۆته ته؟ گۆت: بهلێ، پاشی جارهكا دی ژی تشتهك د گوهی دا گۆتێ، و دیسا ب دهنگهكێ بلند گۆتێ: ته زانی من چ گۆته ته؟ گۆت: بهلـێ من زانی و ئهز تێ گههشتم.
و د ریوایهتهكا دی دا عائیشا دبێژت: گاڤا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- هێدی تشتهك گۆتییێ ڕهنگێ عوثمانی هاته گوهاڕتن.. و ڕۆژا دوژمنان حصار دانایه سهر عوثمانی -وهكی دێ بهحس ژێ كهین- هندهك مرۆڤان گۆتێ: بۆچی تو ئهمر ناكهی شهڕێ وان بێتهكرن؟ وی گۆت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- تشتهكێ گۆتییه من ئهز دێ صهبرێ ل سهر كێشم. لهو هندهك زانایان دگۆت: دیاره ئهو تشتێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتییێ بهحسێ كوشتنا وی بوو.
ئیمامێ عوثمان ئێك ژ وان صهحابییان بوو یێن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- مزگینی ب بهحهشتێ دایێ، و مری و ئهو یێ ژێ رازی.
* * *
ل سهر دهمێ خلافهتا ئهبوو بهكری عومهر تێ نهبت كهس هندی عوثمانی یێ نێزیكی ئهبوو بهكری نهبوو، د گهلهك مهسهلان دا خهلیفهی رهئیا وی وهردگرت و ب گۆتنا وی دكر، و ڕۆژا ئهبوو بهكر كهفتییه بهر مرنێ و ڤیای كیتابهكێ بنڤیست دا كهسهكێ بدانته جهێ خۆ، وی هنارته ب دویڤ عوثمانی ڕا دا بنڤیست، دهمێ عوثمانی دهست ب نڤیسینێ كری و بهری ئهبوو بهكر ناڤێ وی كهسی بنڤیست یێ وی دڤێت ل شوینا خۆ بدانت دلـێ وی هاته گرتن، یا ژ عوثمانی ڤه ئهو تمام بوو ئینا عوثمانی ناڤێ عومهری نڤیسی گۆت: دا چو خیلاف چێ نهبت.. پشتی ئهبوو بهكر هشیار بووی گۆتێ: ته چ نڤیسی؟ عوثمانی بۆ خواند و ناڤێ عومهری گۆت، ئینا ئهبوو بهكری گۆتێ: (بارك الله فیك! ئهگهر ته ناڤێ خۆ نڤیسیبا ژی تو یێ ژ ههژی بووی).
و عومهر بوو خهلیفه.. و دهمێ مه بهحسێ عومهری كری، مه ئاشكهرا كر كو عومهرى تشتهك نهدكر حهتا رهئیا صهحابییان وهرنهگرتبا، و عوثمان ئێك ژ وان بوو یێن عومهری دڤیا د ههمی مهسهلان دا رهئیا وی بزانت، و گهلهك كارێن عومهری كرین رهئیا عوثمانی بوو وى وهرگرتی.
و بهری عومهر ژی ژ ڤێ دنیایێ بار كهت -وهكی مه گۆتی- وی شهش كهس هلبژارتن و گۆته موسلمانان: ئهڤه ئهون یێن پێغهمبهر ژێ رازی، ڤێجا هوین ئێكی بۆ خۆ ژێ هلبژێرن، و عومهر چوو بێی بزانت كانێ ئهوێ دێ بته خهلیفه پشتی وی كییه، بهلـێ دلـێ عومهری دگۆتێ موسلمان دێ ئێكی ژ دووان هلبژێرن: عوثمانی یان ژی عهلی، لهو وی شیرهت ل ڤان ههردووان كر كو ئهگهر تشتهك كهفته دهستێ وان ئهو عهدالهتێ د ناڤبهرا خهلكی دا بكهن، و عومهر چوو.. و موسلمانان عوثمان هلبژارت، بهلـێ ب چ ڕهنگ؟ چیرۆكا (شوری)یێ دێ ڤێ چهندێ بۆ مه دیار كهت.
* * *
دهمێ عومهر هاتییه برینداركرن و دختوران ئهو بێ هیڤی كری، خهلكی گۆتێ: ئێكی بدانه جهێ خۆ.. ئهو بوو عومهری شهش كهس هلبژارتن و گــۆت: ئـهڤـه ئهون یێن پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- ژێ رازی، و ئهو ههر شهش ژی ئهڤه بوون: عوثمان، عهلی، طهلحه، زوبهیر، سهعد و عهبدررهحمان. بهری عومهر تمام ببت گۆت: بلا سێ ڕۆژ د سهر ههوه ڕا نهبۆرن بێی هوین ئێكی نههلبژێرن.
پشتی صهحابی ژ ڤهشارتنا عومهری خلاس بووین، ئهڤ ههر شهشه -ب ئامادهبوونا صهحابییێن مهزن- كۆم بوون، عهبدررهحمانێ كوڕێ عهوفى ڕابووڤه و گۆت: سێ ژ ههوه (تهنازولێ) بۆ سێیان بكهن.
زوبهیرى گۆت: من تهنازول بۆ عهلی كر.
و طهلحهى گۆت: من تهنازول بۆ عوثمانی كر.
و سهعدی گۆت: من تهنازول بۆ عهبدررهحمانی كر.
ژ شهشان سێ دهركهفتن، و سێ مان، عهبدررهحمانی گۆته ههردو ههڤالێن خــۆ: ئێك ژ ههوه دێ تهنازولـێ بۆ یێ دی كهت دا ئهم وی بكهینه خهلیفه؟
یهعنی: عهبدررهحمانی ب خۆ ژی تهنازول كر.. عوثمان و عهلی خۆ بێ دهنگ كر، كهسێ نهگۆت: من تهنازول بۆ یێ دی كر، ئینا عهبدررهحمانی گۆت: باشه هوین ههردو دێ ب گۆتنا من كهن ئهگهر ئهز ئێك ژ ههوه هلبژێرم و ئهز سۆزێ ددهم كو یێ باشتر ژ ههوه هلبژێرم؟ ههردووان گۆت: بلا.
عـهبــدررهحمانی هــهردو بــرنــه وێڤه و ئێك ئێكه گۆتێ: تو مرۆڤێ پێغهمبهرییی و تو ژ وانی یێن بهری خهلكی هاتینه د ئیسلامێ دا، ئهز ته ب خودێ ددهمه سویندێ ئهگهر من یێ دی هلبژارت تو گوهدارییا وی بكه و پێ رازی ببه.
ههردووان گۆت: بلا.
صهحابی ژی ههمی ب ڤێ گۆتنێ رازی بوون، سێ ڕۆژان عهبدررهحمان ما، ئێك ئێكه پسیارا موهاجری و ئهنصارییان كر، ههمییان عوثمان هلبژارت، لهو عهبدررهحمان هات و گۆته عوثمانی: دهستێ خۆ بینه.. و موبایهعا وی كر.
د دویڤ وی دا صهحابییان ههمییان -بێی ئێك خۆ ڤهكێشت یان خۆ نهڕازی بكهت- موبایهعا عوثمانی كر.
ژ ڤێ سهرهاتییێ یا (بخاری) د صهحیحا خۆ دا ڤهدگوهێزت بۆ مه ئاشكهرا دبت كو صهحابی ههمی ل وێ باوهرێ بوون كو پشتی ئهبوو بهكری و عومهری عوثمان ژ ههمی صهحابییان چێتر بوو، و ئهگهر ل نك وان عهلی چێتر با وان ئهو نهدهێلا، و عوثمانى هلبژێرن. و د ریوایهتهكا دی دا بوخاری ژ ئبن عومهری ڤهدگوهێزت، دبێژت: پشتی پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- مه كهس وهكی ئهبوو بهكری نهدیت، و پشتی ئهبوو بهكری عومهر، و پشتی عومهری عوثمان، و پشتی عوثمانی مه كهس ژ كهسێ باشتر نهددیت.
* * *
ب ڤی ڕهنگی عوثمان بۆ خیلافهتێ هاته هلبژارتن، و وی ل ڕۆژا شهنبییێ دههی ههیڤا موحهررهما سالا (24)ێ مشهختی دهست ب كارێ خۆ وهك خهلیفه كر.. و ئێكهمین تشت عوثمانی كری پشتی موبایهعا وی هاتییهكرن وى خهتبهك ل مزگهفتێ خواند تێدا بیرا خهلكی ل ڕاستییا ڤێ ژینێ ئینا و كو دنیا مالا كهسێ نینه، و كهس لـێ نامینت ڤێجا بلا كهس كهیفا خۆ پێ نهئینت و خۆ پێ پشت ڕاست نهكهت، ههر وهسا وى سۆز دا وان كو ئهو دێ ل سهر ڕێكا یێن بهری خۆ چت، و ژ وان خــواســت ئـهو گوهدارییا وی بكهن د خێرێ دا و هاریكارییا وی بكهن ل سهر ب جهـ ئینانا كیتابا خودێ و سوننهتا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن-.
پشتی سوحبهتا كوشتنا عومهری بهلاڤ بووی و گههشتییه كافران، پشتا وان ڕاست بوو و دلێ وان رحهت بوو؛ چونكی ترسا عومهری خهو ژ چاڤێن وان رهڤاندبوو، حهتا دهرهجهكێ ئێكێ وهكی رۆستهمێ فورسێ دگۆت: عومهری مێلاكا من سۆت، ئهو د گهل صهیان دئاخڤت صه د ئاخفتنا وی دگههن!
ئهو كافرێن ل دهور وبهرێن دهولهتا ئیسلامی دژیان گهلهك كهیف ب نهمانا عومهری هات و وان دلـێ خۆ برێ دهست درێژییان ل سهر دهولهتا ئیسلامێ بكهن.
دهولهتا رۆمێ پێ ل وێ صولحێ دانا یا وان د گهل موسلمانان گرێدای، و ژ لایێ مصرێ و شامێ ڤه هێرش دانه سهر موسلمانان، و ل لایێ ڕۆژههلاتێ ژی هندهك مللهتان وهكی ئهرمهن و فورسێ و هندهك مللهتێن دی دهست ب دوژمنییا دهولهتا ئیسلامێ كر، و هزرا وان ئهو بوو ئهڤ خهلیفێ نوی هاتی وهكی یێ بهری خۆ نابت، بهلـێ هزرا وان خاڤ دهركهفت؛ چونكی ئیمامێ عوثمان ههر ژ دهسپێكێ ب هێز بهرسڤا وان دا.
عوثمانی دهستویرییا موعاویهی دا كو ئهو ژ لایێ دهریایێ ڤه هێرشێ بكهته سهر هێزێن دهولهتا رۆمێ.. ئینا موعاویهی -ئهوێ عومهری ل سهر دهمێ خۆ كرییه والییێ شامێ- دهست ب ئاڤاكرنا ئسطوولهكێ ئیسلامی یێ ب هێز كر، ب وی ئسطوولی موعاویهی گهلهك دهڤهر ستاندن و گهف ل پایتهختا رۆمییان ب خۆ كر، كو هنگی باژێرێ (قسطهنطینییێ) بوو، ئهوێ نوكه دبێژنێ: ستهنبۆل. و ب ڤی مهوقـفـێ خۆ یێ ب هێز نه ب تنێ عوثمان شیا هیڤییێن دهولهتا رۆمێ پویچ بكهت، بهلكى ئهو شیا سههما دهولهتا ئیسلامێ هندی دی بكهته د دلـێ وان دا، كو پشتی هنگی خۆ ل دهمێ موسلمان بێ هێز ژی بووین دهمێ شهڕێ ناڤخۆیى د ناڤ وان دا پهیدا بووی، رۆمانییان د خۆ ڕا نهدیت هێرشهكێ بكهنه سهر دهولهتا ئیسلامێ.
ل لایێ ڕۆژههلاتێ ژی ئیمامێ عوثمان دهستویری دا لهشكهرێ ئیسلامێ كو پێشڤه بچت، و وان كهسان ئهدهب دهت یێن دلـێ خۆ برییه خیانهتا دهولهتا ئیسلامێ.
د چهند سالهكێن كێم دا عوثمان ب سیاسهتا خۆ و ب هێز و دژوارییا خۆ شیا توخیبێن دهولهتا ئیسلامی ژ چینێ حهتا ئهندهلوسێ و ژ لێڤێن قسطهنطینییێ حهتا توخیبێن حهبهشه بهرفرههـ بكهت، و ترسا ئیسلامێ د دلێن كافران دا مهزنتر لـێ بكهت.
ل ڤێری یا د جهێ خۆ دایه ئیشارهتێ بدهینه مهسهلهكێ ئهو ژی ئهڤهیه: هندهك دیرۆكڤان و نڤیسهران وهسا عوثمان یێ دایه نیاسین كو مرۆڤهكێ لاواز و بێ هێز بوو، و وی ب سستییا خۆ دهولهت ههڕفاند.
و ئهڤ مهوقفێ عوثمانی یێ مه نوكه بهحس ژێ كری بهسه كو درهوا ڤێ گۆتنێ بۆ مه ئاشكهرا بكهت.. عوثمان مرۆڤهكێ سست و خاڤ نهبوو، و ب لاوازی قهت تهعامول د گهل نهیارێن دهولهتا ئیسلامێ نهدكر، و دیرۆك شاهدهییێ بــۆ عوثمانی ددهت كــو ئهو مهوقفێ ب هێز یێ وی بهرانبهر دوژمنێن دهولهتێ ستاندی قهت یێ كێمتر نهبوویه ژ مهوقفێ عومهری، ژ بهر ڤێ چهندێ گهلهك كهسان ل ههر شهش سالێن ئێكێ یێن خیلافهتا عوثمانی عهصرێ وی ژ عهصرێ عومهری چێتر ددیت، بهلـێ تشتێ تهرازی گوهاڕتی، ئهو بوو د لایێ سیاسهتا ناڤخۆیی دا عوثمانی سیاسهتهكا جودا ژ یا ئهبوو بهكری و عومهری ب كار ئینا، و ئهڤێ سیاسهتا هه مهسهله گوهاڕت، و ل دهمهكێ دی ب بهرفرههی دێ بهحسێ ڤێ سیاسهتێ كهین.
تشتێ دی یێ مهزن -ژ بلی بهرفرههكرنا توخویبێن دهولهتێ- یێ كو عوثمانی ل دهمێ خیلافهتا خۆ كری (ئستنساخا) قورئانێ بوو:
ئاشكهرایه كو هندی قورئانه ل درێژییا بیست و سێ سالان پارچه پارچه هاتبوو خوارێ، و ههر جارهكا پارچهیهكا نوی ژ قورئانێ دهاته خوارێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دهــنـارته ب دویــڤ هــنــدهك صهحابییان ڕا؛ دا وێ پارچهیێ ژ قـورئانێ بنڤیسن.. و بهری پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- ژ دنیایێ بار كهت قورئان ههمی یا نڤیسی بوو ل سهر گهلهك جهان، بهلـێ ئهڤ نڤیسینه د ئێك كتێبێ دا یا كۆمكری نهبوو.
ژ بلی نڤیسینێ گهلهك صهحابی ژی ههبوون قورئان ههمی ژ بهر بوو.
ل سهر دهمێ ئهبوو بهكری دهمێ گهلهك صهحابی ژ وان یێن قورئان ژ بهر د شهڕێن مورتهددان دا هاتینه كوشتن، عومهری داخواز ژ ئهبوو بهكری كر ب كۆمكرنا قورئانێ ڕاببت؛ دا ئهو ژ بهرزهبوونێ بێته پاراستن، ئهبوو بهكر -پشتی ب گۆتنا عومهری قانع بووی- بهرێ خۆ دایێ كانێ كیژ صهحابی ژ ههمییان پتر ب نڤیسینا قــورئــانـــێ رادبــوو دهمێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- یێ ساخ، دیت (زهیدێ كوڕێ ثابتى) ژ ههمییان پتر ب ڤی كاری رادبوو، ئینا هنارته ب دویڤ ڕا، و هندهك صهحابیێن دی ژی دانه د گهل و ژ وان خواست ئهو قـــورئانێ ههمییێ -ژ جهێن نڤیسی- د ئێك كتێبێ دا كـۆم بكهن، ب وی ڕهنگی یـــێ وان ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گوهـ لـێ بووی.
پــشتی ئهو ب ڤی كاری ڕابووین و وان دانهیهك ژ قورئانێ نڤیسی، ئهو قــورئــان ما ل نك ئهبوو بهكری.. و وهكی دی صهحابییان ل دویڤ ژبهركرنا خۆ، و هندهكان ژی ل دویڤ دانهیێن خۆ یێن نڤیسی قورئان دخوان و نیشا خهلكی ددا.
دهمێ ئهبوو بهكر مری، ئهو دانهیا قورئانێ ئهوا ل نك وى بۆ مالا عومهری هاته ڤهگوهاستن و هندی عومهر یێ ساخ ئهو ل نك وی ما.
گاڤا عومهر مری، ما ل نك كچا وی دایكا موسلمانان حهفصایێ.
ل دهمێ عوثمانی -وهكی مه گۆتی- توخیبێن دهولهتا ئیسلامێ هێشتا بهرفرههتر لـێ هاتن، و صهحابی پتر بهلاڤ بوون، و ل ههر وهلاتهكێ ئهو دچوونێ و لـێ ئاكنجی دبوون، وان قورئان نیشا خهلكی ددا و خهلكی بۆ خۆ هندهك دانه دنڤیسین، ههر ئێكی ل دویڤ زانینا خۆ، و ژ بهر كو چو دانهیێن رهسمی ل بهر دهستێ وان نهبوون، هندهك جاران گوهۆڕین د ناڤبهرا خهلكی دا پهیدا دبوون.
صهحابییێ پێغهمبهری (حوذهیفهیێ كوڕێ یهمانى) جارهكێ ل سهر دهمێ خیلافهتا عوثمانی بۆ جیهادێ دهركهفته وهلاتێ شامێ و عیراقێ، وی دیت بهربهره خهلك د خواندنا قورئانێ دا یێ ب خیلاف دچن، و ههڤڕكی د ناڤبهرا وان دا یا پهیدا دبت، حوذهیفهی ب ڤێ چهندێ گهلهك نهخۆش بوو، و ترسیا ئوممهت د كیتابا خودێ دا ب جهدهل بچت.. لهو گاڤا زڤڕییه مهدینێ بهری بچته مالا خۆ، قهستا خهلیفهی كر و گۆتێ: د ههوارا ئوممهتێ ههڕه بهری ئهو د كیتابا خودێ دا ب خیلاف بچن وهكی جوهی و فهله د كیتابێن خۆ دا ب خیلاف چووین.
ئیمامێ عوثمان صهحابی ههمی كۆم كرن و دان و ستاندن د ڤێ مهسهلـێ دا د گهل وان كر، و پاشی ئهو ل سهر هندێ پێك هاتن كو وێ دانــهیـــا ل نك حهفصایێ بینن، ئهوا ل سهر دهمێ ئهبوو بهكری هاتییه نڤیسین، و جارهكا دی تهكلیفا (زهیدی) بێته كرن كو ئهو و هندهك و صهحابیێن دی ڤێ دانهیێ د گهل وان دانهیێن صهحابییان ههین و ژ بهر، ههڤبهر بكهن، پاشی هندهك دانه ل بهر بێنه نڤیسین، و ههر دانهیهك ل وهلاتهكی ژ جیهانا ئیسلامی بێته بهلاڤكرن؛ دا خهلكێ وی وهلاتـــی لـێ بخوینن و بـــۆ خـــۆ ل بهر بنڤیسن و ب ڤێ چهندێ چو خیلاف نهمینت.
ئیمامێ عوثمان ب ڤی كارێ مهزن ڕابوو و ب ڤــێ چــهنـدێ (موصحهفێن عوثمانی) ل جیهانا ئیسلامی بـــهلاڤ بوون و ب هزاران دانه ل بهر هاتنه نڤیسین.. و ئهگهر عوثمانی د ژینا خۆ ههمییێ دا چو كارێن دی ژ بلی ڤی كارى نهكربان ژی، ئهڤ كاره بهسی وی بوو كو ناڤێ وی ب زێڕی د دیرۆكا ئیسلامێ دا بێته نڤیسین.
و ب ڤی ڕهنگی دهم بۆری.. خۆشی و بهرفرههی و عهدالهت د ناڤ ئوممهتێ دا بهلاڤ بوو، و كانێ چاوا ههژاری و بهردهست تهنگی خرابییێ د ناڤ ئوممهتێ دا بهلاڤ دكهت گهلهك جاران بهرفرههی و زهنگینی ژی سستی و خاڤییێ د ناڤ خهلكی دا بهلاڤ دكهت و ئهنجامێ خاڤییێ خرابی پێڤه دئێت.
ل زهمانێ عوثمانی ئوممهت گهلهك بهرفرههـ بوو، خێر و خێرات بهلاڤ و زێده بوون، گهلهك كهس و مللهت كۆم كۆمه هاتنه د ئیسلامێ دا و هاتنا وان یا ب لهز ئێكا هند پهیدا كر كو ئهو ب دورستی نهئێنه گوهاڕتن.
ژ بهر ڤێ ههمییێ هڕهبایێن گوهۆڕینێ رابوون، و كوشتنا عومهری -یا كو گهلهك دهست د پشت ڕا ههین- ڤهكرنهك بوو بۆ دهرگههێ فتنێ د ناڤ ئوممهتێ دا، ئیمامێ عوثمان شیا نێزیكی شهش سالان ڤێ فتنێ پاش بێخت و ئوممهتێ ژێ بپارێزت، بهلـێ پشتی هنگی سالێن تهنگاڤی و زهحمهتێ دهست پێ كرن، و گهلهك ئهگهر د پشت دهسپێكرنا وان ڕا ههبوون، پترییا وان عوثمانی چو پهیوهندی پێڤه نهبوو، بهلـێ یا عوثمانی پهیوهندی پێڤه ههی ب تنێ ئێك ئهگهر بوو.
* * *
ههر مرۆڤهكی هزر و بیرهكا تایبهت ههیه، و ههر مهزنهكی ژی سیاسهتهكا تایبهت ههیه، دهمێ (فتوحاتێن) ئیسلامی ل سهر دهمێ ئهبوو بهكری دهست پێ كرین، پاشی ل سهر دهمێ عومهری بهرفرههـ بووین، بارا پتر ژ سهركێشێن لهشكهرێ ئیسلامێ صهحابی بوون، و دهمێ خودێ كهرهم د گهل موسلمانان كری و گهلهك جهـ و وهلات ل بهر وان ڤهكرین و دهولهتا ئیسلامێ بهرفرههـ بووی، موسلمان -و ب تایبهتی صهحابی- ل گهلهك جهان بهلاڤ بوون بۆ جیهادێ، و ئهو ل هندهك وهلاتان ئاكنجی بوون؛ دا ئیسلامێ نیشا خهلكێ وان وهلاتان بدهن.
ئهبوو بهكری و پشتی وی عومهری ژى، گاڤا دیتی صهحابی بهلاڤ بوون ڕابوون سیاسهتهكا دهسنیشانكری دانا و ئهڤ سیاسهته ئهڤه بــــوو، گــۆتـن: چــوونا صهحابییان بـــۆ ژ دهرڤهی مهدینێ -و ب تایبهتی زانایێن وان یێن مهزن- دڤێت بۆ دهمهكێ دهسنیشانكری بت و ب دهستویرییا خهلیفهی بت، و ههر جارهكا خهلیفهی گۆتێ: بزڤڕه، دڤێت بزڤڕت.
و ههر چهنده ئهبوو بهكری ژی ئهڤ سیاسهته ب كار ئینابوو بهلـێ ئهو پتر ب ناڤێ عومهری هاته نیاسین؛ چونكی دهمێ خیلافهتا وی درێژتر بوو.. ڤێ سیاسهتێ گهلهك بهرههمێن باش بۆ دهولهتێ پێڤه هاتن، وهكی:
1- مهدینه (پایتهختا دهولهتێ) كــره ســـهنتهری گرانییێ (مركز الثقل) یێ دهولهتێ؛ ژ بهر كو پترییا صهحابیێن مهزن ل وێرێ دئاماده بوون.
2- ئامادهبوونا ڤان صهحابییان ل نك خهلیفهی بارێ وی سڤك كر؛ چونكی ههر جارهكا ئهو ههوجهی فهتوایهكێ ببا دا صهحابییان كۆم كهت و رهئیا وان وهرگرت، و ب ڤێ چهندێ تشتێ خهلیفهی دكر بۆ صهحابییان ههمییان حسێب دبوو.
3- كۆمبوونا صهحابییان ل مهدینێ دهولهت ژ پهیدابوونا گرۆپ و (تهكهتولاتان) پاراست؛ چونكی مانا صهحابییان ل هندهك باژێران دا بته ئهگهرا كۆمبوونا خهلكی ل دۆر وان و پهیدابوونا هندهك (عهصهبییاتێن) جودا جودا.
دهمێ عوثمان بوویه خهلیفه كار ب ڤێ سیاسهتێ نهكر، رهئیا وی ئهو بوو ههر صهحابییهك یێ ب كهیفا خۆ بت، و وی ئهو حهق نهدا خۆ كو صهحابییان ل مهدینێ كۆم بكهت وهكی عومهری كری.
ئهڤ گوهۆڕینا د مهنههجی دا، یا عوثمانی پهیدا كری (مهناخهك) دورست كر بۆ وان سهرهاتی و رویدانێن پشتی هنگی قهومین.. بهلـێ وه نهبت بێته هزركرن ئهڤه ئهگهرا ئێكانه بوو، نه! بهرفرههبوونا دهولهتێ، و هاتنا گهلهك مللهتێن جودا جودا د ئیسلامێ دا بێی ئیسلام وهسا ژینا وان ب رێڤه ببهت وهكی ژینا صهحابییان ب رێڤه دبر، پهیدابوونا هندهك عهصهبییاتێن ههرێمی، كێمبوونا زوهدێ.. و گهلهك ئهگهرێن دی ژی د پشت دورستبوونا ڤی مـهنـاخــی ڕا هــهبوون، ئهڤ مهناخێ هندهك سالێن ب زهحمهت ب سهر ئوممهتێ دا ئیناین ل وی دهمێ قهدهرا خودێ عوثمان بۆ مهزنییێ هلبژارتی.
ژ بلی ڤێ ئهگهرهكا دی ژی یا مهزن د پشت وێ فتنێ ڕا ههبوو یا ل سهر دهمێ عوثمانی ڕابووی، یا پێتڤییه ئهم ل ڤێرێ ب كورتی ئیشارهتێ بدهینێ:
جوهییهكێ یهمهنی ههبوو دگۆتنێ: (عبد الله بن سبأ) دوژمناتییا ئیسلامێ د گهل خوینا وی دگهڕیا، هاته مهدینێ و ژ درهو خۆ ب ئیسلامێ ئینا دهر؛ دا بشێت كارێ خۆ یێ پیس د ناڤ رێزێن موسلمانان دا بكهت، كا چاوا برایێ وی (شاوولی) بهری وی ب شهش سالان خۆ ژ درهو كربوو فهله و ناڤێ خۆ كربوو (پۆلس) و فهلاتی ژ ناڤ دا خراب كر.
(عبد الله بن سبأ)ى ڤیا ڤی دهوری دوباره بكهت، د ناڤ خهلكی دا بهلاڤ كر كو پێغهمبهر دێ زڤڕتهڤه و عهلی وهصییێ وییه، و عوثمانى یێ پێ ل حهقێ وی دانای.. و هندهك تشتێن دی ژی بهلاڤكرن، گاڤا صهحابی پێ حهسیاین ب توندی بهرسنگێ ڤان گۆتنێن وی گرت، ئینا ئهو ژ مهدینێ ڕهڤی و خۆ ژ جههكی ڤهگوهاسته جههكێ دی، چوو بهصرا، پاشی كووفه، پاشی شامی، پاشی مصری و ل وێرێ ما.. و ههر جههكێ ئهو چووبایێ وى خۆ دگههانده ئهعرابییێن نهزان، و ب ئهزمانێ خۆ یێ حلی خهلك دگههانده خۆ، و دلـێ وان ژ عوثمانی ڕهش دكر و بێ بهختی ب دویڤ ڤهدنان؛ دا فتنه د ناڤ ئوممهتێ دا سهری هلدهت، و ههر كهسهكێ ب درهوێن وی قانع ببا و گههشتبایێ ئهو دا بهرێ وی دهته سێ ڕێكان، وی دگۆته ههڤالێن خۆ:
- هوین خۆ ب هندێ بیننه دهر كو هوین یێن (الامر بالمعروف والنهی عن المنكر) دكهن؛ دا خهلك حهز ژ ههوه بكهن و بگههنه ههوه.
- و بهری ههر تشتهكی بهحسێ خرابی و خهلهتییێن مهزنێن خۆ بكهن؛ دا وان ل بهر خهلكی رهش كهن.
- و بێژنه خهلكی عهلی پتر یێ ژ ههژی خیلافهتێ بوو؛ چونكی ئهو وهصییێ پێغهمبهرییه و پسمامێ وییه.
و ب ڤێ چهندێ تۆڤێ ئێكێ یێ شیعاتییێ ب دهستێ كهسهكێ هێڤێن جوهى د ناڤ ئوممهتێ دا هاته چاندن بۆ هندێ دا دلـێ خهلكی ژ صهحابییان رهش ببت.
* * *
پشتی مه ئیشارت دایه وان ئهگهران یێن فتنه هلكری، یا د جهێ خۆ دایه ئیشارهتێ بدهینه وان هێجهتان ژی یێن فتنهچییان بۆ خۆ گرتین دا عوثمانی پێ بێخن، چ ههڤالێن (عبد الله بن سبأ)ێ جوهی بن، یان یێن دى بن..
و دهمێ مرۆڤ وان هێجهتان دخوینت یێن ڤان فتنهچییان بۆ خۆ گرتین وهكی د كتێبێن دیرۆكێ دا هاتین، مرۆڤ دشێت وان ههمییان د چار خالان دا كۆم بكهت:
1- ل دۆر وان والییان یێن كو عوثمانی داناین.. گۆتن: وی هندهك صهحابی ئێخستن و هندهكێن دى یێن نه ژ ههژی ل جهێ وان دانان.
2- ل دۆر مالێ دهولهتێ یێ گشتی.. گۆتن: وی هــنـــد ڕێ یــا دایـــه مــرۆڤــێــن خۆ ژ ئهمهوییان كو تشتێ حهقێ وان نهبت ئهو بۆ خۆ ببهن.
3- ل دۆر ههلویستێ وی ژ هندهك صهحابییان.. گۆتن: وی هندهك (اجراءات)ێن زۆردارانه و دژوار د گهل هندهك صهحابییێن خودان قهدر وهرگرتن.
4- ل دۆر هندهك مهسهلێن دینی یێن كو وی ئجتهاد تێدا كر.. گۆتن: وی موخالهفا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و ئهبوو بهكری و عومهری كرییه.
ئهڤه ئهو هێجهت بوون یێن فتنهچییان بۆ خۆ گرتین؛ دا دوژمناتییا خۆ بۆ عوثمانی پێ دورست بكهن، و هـهر چهنده ئهڤ هێجهته چو د جهێ خۆ دا نینن، و زانایــێــن مــوسـلــمــان د كهڤن دا ئێك ئێكه یێن موناقهشه كرین، و ب دهلیل ئاشكهرا كرییه كو ئیمامێ عوثمان یێ دورست بوویه، بهلـێ حهتا ڤێ گاڤێ ژی هندهك نهزان وان هێجهتان ڤهدگێڕن و دوباره دكهن؛ دا دیرۆكا ئیسلامێ پێ شێلی بكهن و بهرپهڕێ سپییێ هندهك صهحابییان بهقهم بكهن.
مه نه ل بهره ل ڤێرێ ئێك ئێكه بهحسێ وان هێجهتێن بێ خێر بكهی و بێ خێرییا وان ئاشكهرا بكهین؛ چونكی ب وی ڕهنگی گۆتنا مه دێ گهلهك درێژ بت، بهلـێ پێخهمهت دیاركرنا مهسهلـێ ب كورتی دێ نه دورستییا ڤان هێجهتان بهرچاڤ كهین:
* مهسهلا ئێخستنا وی بۆ هندهك صهحابییان ژ والییاتییا هندهك جهان، و دانانا هندهكێن دی یێن نه ژ ههژی، و ب تایبهت ژ بنهمالا ئهمهوییان، دێ بێژین:
1- عوثمان خهلیفه بوو، و حهقێ خهلیفهیه وان والییان بدانت یێن وی باوهری پێ ههی كو دێ شێن ب ڤی كاری ڕابن و ب كێر دئێن.
2- ئهو صهحابیێن وی ئێخستین ب جهئینانا داخوازا خهلكێ وان جهان بوو.. و دڤێت ژ بیر نهكهین كو عومهری ژی بهری وی هندهك صهحابی ژ والییاتییێ ئێخستبوون.
3- ل سهر دهمێ عوثمانی ههژده والی ههبوون، پێنج ژ وان ئهمهوی بوون چار ژ وان ل ئێك دهمی والییاتی دكر: (سعید بن العاص) و (معاویه بن أبی سفیان) و (عبدالله بن سعد بن أبی السرح) و (عبدالله بن عامر)، و بهری مرنا عوثمانی وی (سعید بن العاص) ئێخست بوو، مهعنا سێ والی ههبوون و ئێك ژ وان كو (معاویه) بوو عومهری كربوو والی، مهعنا: ژ ههژده والییان عوثمانی دو ئهمهوی كربوونه والی و ئێك ژ وان ههردووان صهحابی بوو.
4- و بۆ زانین ل سهر دهمێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- پێغهمبهری ویلایهت دابوو پێنج ئهمهوییان، مهعنا د ناڤ ئهمهوییان دا گهلهك مرۆڤ ههبوون ب كێرا والییاتییێ دهــاتــن.. پشتی هـنـگــی: دهمــێ ئیمام عهلی بـوویه خهلیفه وی پێنج كهس ژ بنهمالا خۆ، ژ هاشمییان كرنه والی، و كهسێ ئهڤ چهنده بۆ وی كێماسی نهدیتییه، ڤێجا بۆچی بۆ عوثمانی كێماسییه؟
* ل دۆر مهسهلا كو وی مالـێ دهولهتێ یێ ئێخستییه دهستێ ئهمهوییان.. دێ بێژین:
ئاشكهرایه كو كهسێ -خۆ دوژمنێن عوثمانی ژی- نهشیاینه بێژن: ئیمامێ عوثمان تشتهك ژ مالـێ دهولهتێ بۆ خۆ یێ بری، و د ڤێ مهسهلـێ دا بهرپهڕێ عوثمانی ل نك ههڤال و دوژمنێن وی ژ بهفرێ سپیتره.
یا دی: تشتهكێ گهلهكێ بهرچاڤه كو عوثمان ب خۆ، هێشتا د حاهلیهتێ دا، مرۆڤهكێ زێده زهنگین بوو، و چیرۆكێن مهردینییا وی د ئیسلامێ دا د ئاشكهرانه و هندهك ژ وان مه بهحس ژێ كر.. و عوثمان مرۆڤهكێ دل نهرم و ب رهحم بوو د گهل خهلكی ههمییێ و د گهل مرۆڤێن خۆ ب تایبهتی، و هێشتا بهری ئهو ببته خهلیفه ژی وی گهلهك هاریكارییا مرۆڤێن خۆ دكر، و پشتی بوویه خهلیفه ژی، ڤێجا دهمێ فتنهچییان ڤیای بهایێ وی د چاڤێن نهزانان د كێم بكهن ژ درهو بهلاڤ كر كو عوثمان ژ مالێ موسمانان ددهته مرۆڤێن خۆ.. ئهرێ ئهگهر عوثمان پشتی بوویه خهلیفه ژ مالـێ موسلمانان دابته مرۆڤێن خۆ، پا بهری ئهو ببته خهلیفه وی ژ مالـێ كێ ددان وان؟ یان هوین بێژن وی ژ (بیت المال)ێ ددزی و عومهر پێ نهدحهسیا؟!!
* ل دۆر ههلویستێ وی ژ هندهك صهحابییان وهكی (أبو ذر)ی و (عمار بن یاسر) و (عبدالله بن مسعود)ی.. دێ بێژین:
تشتهكێ غهریب نینه خیلافهك د ناڤبهرا خهلیفهی و هندهك صهحابییان دا چێ ببت، و خــهلیفــهی ههلویستهكێ دژوار هــهبــت، و ئهبوو بهكری و عومهری ب خۆ ژی ئهڤ چهنده ل نك ههبوو، ڤێجا بۆچی ئهڤ تشته بۆ خهلكێ چێ ببت و بۆ عوثمانی چێ نهبت؟
د گۆتنهكێ دا ژ عوثمانی دئێته ڤهگوهاستن ئهو دبێژته وی خهلكێ دژی وی ڕابووین: (ئهز ب خودێ كهمه ئهو تشتێن هوین پێ ژ عومهری رازی بووین ههوه بۆ من كرنه عهیب؛ چونكی ئهوی پێ ل ههوه ددانا و ب دهستێ خۆ هوین دقوتان، و ب ئهزمانێ خۆ هوین پاشڤه دبرن.. بهلـێ من خۆ بۆ ههوه نهرم كر، و من چهنگێ خۆ بۆ ههوه چهماند، و دهستێ خۆ و ئهزمانێ خۆ ژ ههوه گرت، ڤێجا هوین وێریانه من).
یهعنی: مهسهله ئهو بوو یا ئیمامێ عهلی گۆتییه عومهری: (لقد أتعبت من بعدك.. ته ئهوێ ل دویڤ خۆ وهستاند).
* مهسهلا چارێ كو وی هندهك تشت كرین یێن بهری وی نهكرین..
ئهڤێ ئهم گهلهك ل دویڤ ناچین؛ چونكی ئهوێن ئهڤ هێجهته بۆ خۆ گرتی دا فتنێ پێ د ناڤ خهلكی دا ڕاكهن ههمی ژ هندێ د كێمتر بوون كو د مهسهلێن شریعهتی دا باخڤن، یان بگههنه گــۆزهكـــا عوثمانی بــۆ علمی و زوهدێ و تهقوایێ.. پشتی هنگی ئهگهر خۆ ئهو د دورست ژی بن د ڤان گۆتنێن خۆ دا -و سهدا سهد ئهو د دورست نهبوون- ئهرێ كیژك خرابتره: خهلیفه د هندهك (اجتهادات)ێن خۆ دا خهلهت بت، یان مرۆڤ فتنێ د ناڤ خهلكی دا هلكهت و ژ بن ئهمرێ خهلیفهی دهركهڤت و بهیعا خۆ بۆ وی بشكێنت و دویماهییێ وی بكوژت؟
* * *
پـشــتـی بــۆ مــه دیــار بــووی كـانـێ ئهگهرێن ڕابوونا فتنهچییان دژی ئیمامێ عوثمان چ بــوون، و ئهو هێجهتێن وان بۆ خۆ گرتین دا دوژمناتییا خۆ بۆ عوثمانی پێ دورست بكهن چ بوون، ئهم دێ نۆكه ژ لایێ دیرۆكی ڤه بهرێ خۆ دهینه سهرهاتییا دهركهفتنا وان و كۆمبوونا وان ل مهدینێ:
پشتی بۆرینا شهش سالان د سهر خیلافهتا عوثمانی ڕا، یهعنی: ل سالا سیهێ مشهختی، نهرازیبوون ل سهر هندهك كارێن عوثمانی ژ هندهك لایان ڤه پهیدا بوو، ژ بهر وان ئهگهرێن مه بهحس ژێ كری، و ڤان كهسێن هه، ئهوێن حهزكری فتنێ د ناڤ ئوممهتێ دا هلكهن بزاڤهكا مهزن كر؛ دا خهلكی دژی عوثمانی و والییێن وی ڕاكهن، و ژ بهر كو سهر و گرگرێن فتنێ كهس ژ وان ئهو نهبوو یێ ناڤێ خۆ ههی، و د ئــیسلامێ دا دهورهك دیتی، نه ل سهر دهمێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و نه ل سهر دهمێ ئهبوو بهكری و عومهری، بهلكی ههمی ئهو بوون یێن باوهرییهكا تهقهلهق ههی، و زانینهكا مهزن ب شهریعهتی نهههی، و دا خهلكێ نهزان و ساده گۆتنێن وان باوهر بكهن، ئهو ڕابوون هندهك كاغهز ل سهر ئهزمانێ هندهك صهحابییان (تهزویركرن) و د ناڤ نهزان و خهلكێ دهشتێ دا ل كووفه و بهصره و مصرێ بهلاڤ كرن، ئهو جهێن (عبدالله بن سبأ)ی تۆڤێ فتنێ لـێ چاندی، و وان د ڤان كاغهزان دا ل سهر ئهزمانێ هندهك صهحابییان داخواز ژ خهلكی كر كو دژی عوثمانی ڕاببن و كاری بكهن پێخهمهت ئێخستنا خهلیفهی.. و مخابن هندهك نهزان ههبوون باوهر ژ ڤێ چهندێ كر، و ژ بیرا وان چوو كو ئهگهر صهحابییان ڤیابا عوثمانی بێخن ئهو هند ل مهدینێ ههبوون كو وی بێخن و ههوجهیی نهزانێن مصرێ و عیراقێ نهبن.
ڕۆژ بۆ ڕۆژێ نیشانێن فتنێ ئاشكهرا بوون، و هندهك فتنیهچییان خۆ گههانده عوثمانی ل مهدینێ و دان و ستاندن د گهل كرن، عوثمانی ب تازهیی بهرسڤا وان دا و هندهك داخوازێن وان -یێن دورست- بۆ ب جهـ ئینان، و هندهك والییێن وان، ل دویڤ داخوازا وان گوهاڕتن، بۆ هندێ دا فتنه بێته ڤهمراندن و ئوممهت تووشی چو گرفتارییان نهبت. بهلـێ ئهو دهستێن پیس یێن كو د پشت فتنێ ڕا ب ڤی ئهنجامی نهخۆش بوو، و لـێ گهڕیان دوباره خهلكی دژی عوثمانی ڕاكهن، و د بن لێڤ لێڤكان ڕا گهف كرن كو هێڕشێ بدهنه سهر مهدینێ دا عوثمانی بێخن، یان ژی بكوژن ئهگهر وی گوهدارییا وان نهكر.
ئهڤ سوحبهته گههشتنه مهدینێ، عوثمان ڕابوو هنارته ب دویڤ والییێن خۆ ڕا و ههمی ل مهدینێ كۆم كرن و پێكڤه -د گهل هندهك صهحابییان ژی- ڕوینشتن؛ دا ل دۆر ڤێ مهسهلـێ باخڤن.. پاشی ههمی ل سهر هندێ كۆم بوون كو والی ب حكمهت و عهقلداری سهرهدهرییێ د گهل سهر و گرگرێن فتنێ بكهن، و وان بژاله كهن، و بهنێرنه توخویبێن دهولهتێ ب هێجهتا جهادێ؛ دا مژویل ببن و فتنهگێڕییێ ژبیر بكهن.. و ههر والییهك زڤڕی وهلاتێ خۆ.
والییێ شامێ (معاویه بن أبی سفیان) یێ ئهمهوی، ب شارهزایییا خۆ ههست كر كو دبت مهسهله هۆسا ب ساناهی ب دویماهی نهئێت، لهو بهری بزڤڕت گۆته عوثمانی: د گهل من وهره شامێ ئهز دێ بهڕهڤانییێ ژ ته كهم ئهگهر هندهك كهس دژی ته ڕابوون.
عوثمانی گۆت: جیرانییا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و وارێ مشهختییێ ئهز ب چو جهان ناگوهۆڕم.
گۆتێ: پا لهشكهرهكی ژ شامێ دێ بۆ ته هنێرم دا زێرهڤانییێ ل ته بكهت.
عوثمانی گۆت: ئهز قهبویل ناكهم لهشكهرێ ته بهر پییێن خهلكێ مهدینێ تهنگ بكهت و ئهرزاقێ وان كێم بكهت.
موعاویهی گۆتێ: پا دێ ئێیه كوشتن!
عوثمانی گۆت: (حسبی الله ونعم الوكیل).
و ئهو چێ بوو یا موعاویهی هزركری.. ل ههیڤا شهووالا سالا (35) مشهختی، هـژمارهكا فتنهچییان ژ بهصره و كووفه و مصرێ، كو هژمارا وان هزار و دو سهد مرۆڤ بوون ل دویڤ گۆتنهكێ، و ل دویڤ گۆتنهكا دی دو هزار بوون، و هندهك دبێژن: شهش هزار بوون. ب هێجهتا كرنا حهجێ دهركهفتن و بهر ب حیجازێ ڤه چوون، و چوونا وان ل ئێك دهم و بۆ ئێك جهی نیشانا هندێیه كو تفاقهك د ناڤبهرا وان دا ههبوو.
و بۆ زانین سهرێ فتنێ یێ مهزن (عبد الله بن سبأ) د گهل فتنهچییێن مصرێ دهركهفتبوو.
گاڤا فتنهچی ههمی گههشتینه ئێك، وان قهستا مهدینێ كر و ب رهخ باژێری ڤه دانا، و جاب هنارت كو ئهو یێن هاتین دا ئێك ژ وان بكهن:
- یان عوثمانی بێخن و ل شوینا وی ئێكێ دی بدانن.
- یان ژی ئهو داخوازێن وان ههمییان ب جهـ بینت.
و هندی فتنهچییێن مصرێ بوون هندهك هنارتنه نك ئیمام عهلی و گۆتنێ: مه دڤێت تو ل شوینا عوثمانی ببییه خهلیفه، ئینا ئیمام عهلی ل وان خوڕی و گۆته وان: ههچییێ باش بت دزانت ل سهر ئهزمانێ موحهممهدی -سلاڤ لێ بن- لهعنهت ل ههوه یێن هاتینه كرن، دهركهڤن خودێ خێرێ نهدهته ههوه.
فتنهچییێن كووفه چوونه نك (الزبیر بن العوام)ی و ئهو گۆتێ یا مصرییان گۆتییه عهلی، و وی ژی ئهو بهرسڤ دا وان یا عهلی دایه مصرییان، و فتنهچییێن بهصرا چوونه نك (طلحه بن عبید الله)ی، و ئهوا ب سهرێ مصری و كووفییان هاتی ب سهرێ وان ژی هات، و ههر وهكی ئهڤه پیلانهك بوو فتنهچییان گێڕای دا رێزێن صهحابییان ژێكڤه كهن، بهلـێ یا وان ڤیای چێ نهبوو، ئهو صهحابییێن ل مهدینێ ههمی بوونه ئێك رێز و ل دۆر ئیمامێ عوثمان كۆم بوون.
پشتی فتنهچییان زانی چو صهحابی خۆ نادهنه د گهل وان، ڕابوون هندهك مرۆڤ ژ خۆ هلبژارتن و هنارتنه نك عوثمانی دا دان و ستاندنێ د گهل وی بكهن.. و ب ئامادهبوونا چهند صهحابییهكێن وهكی عهلی ئهو ل سهر پێنج شهرتان پێك هاتن.. پێنج داخواز وان ههبوون عوثمانی سۆز دا بۆ وان ب جهـ بینت، ب وی شهرتی ئهو بزڤڕنه وان جهێن ئهو ژێ هاتین.
فــتــنــهچــی ژ دو ڕهنگـه مرۆڤان د پێكهات بوون. سهرێن فتنێ، و ئهڤان دزانی یێن چ دكهن، و ب فهند و فێل وان كارێ خۆ دكر، و عامی، و ئهڤه هاتبوونه خاپاندن ژ لایێ دهستهكا ئێكێ ڤه.
عامییێن فتنهچییان كهیف ب ڤێ (اتفاق)ێ هات، و گۆتن: ههما مه ژی ئهڤه دڤیا، بهلـێ سهرێن فتنێ ب ڤێ چهندێ نهخۆش بوو؛ چونكی ئهو نه بۆ ڤی تشتی هاتبوون، لهو وان پیلانگێڕییهكا دی كر:
(الاشتر النخعی) و (حكیم بن جبله)، كو دو ژ سهرێن فتنێ بوون، خۆ ژ ههڤالێن خۆ ڤهقهتاندن و مانه ل مهدینێ.. كۆما فتنهچییان ژ دهرڤهی مهدینێ ڤهڕهڤین و بوونه دو پارچه: مصری ب لایێ ڕۆژئاڤایێ ڤه چوون، و عراقی ب لایێ ڕۆژههلاتێ ڤه؛ دا بزڤڕنه جهێن ژێ هاتین، پشتی وێ ئتفاقییێ یا د ناڤبهرا وان و عوثمانی دا هاتییهكرن.. پشتی شهش قویناغان دایه ڕێ، مصرییان دیت سویارهك هات د بهر وان ڕا بۆری، خۆ نێزیكی وان كر خهبهر گۆتنه وان و چوو، پشتی بێنهكا دی دیسا خۆ نێزیكی وان كر و خهبهر گۆتنێ، یهعنی: ههر وهكی وی دڤیا بێژته وان: وهرن من بگرن تشتهكێ د گهل من!
گاڤا وان ئهڤ ههلویسته ژ وی دیتی چوونێ گرت و ئینا، و گۆتێ: ته چیه؟ تو كییی؟ وی گۆت: ئهز قاصدێ (أمیر المؤمنین)یمه بۆ والییێ مصرێ. ئینا مصرییان ئهو گرت و سهحكرێ كاغهزهك ڤێ دیت تێدا هاتبوو كو عوثمان یێ دبێژته والییێ مصرێ ئهگهر ئهڤ مرۆڤه زڤڕینه مصرێ ههمییان بگره و بكوژه.
فتنهچی تێك هاتن و تێك چوون و گۆتن: ئهڤه عوثمانی خیانهت ل مه كر و ئتفاقییا مه د گهل وی نهما، دڤێت ئهم جارهكا دی بزڤڕینه مهدینێ و مهسهلـێ صافی بكهین.. حهتا مصری گههشتینه مهدینێ، فتنهچییێن عراقی ژی گههشتن و ههمی ل جهێ بهرێ كۆم بوونهڤه.
گاڤا صهحابییان دیتی فتنهچی زڤڕینهڤه، هندهكان خۆ گههانده وان دا پسیارێ ژێ بكهن كانێ بۆچی ئهو زڤڕینه ڤه، مصرییان گۆته عهلی: ته كاغهزا بۆ مه فڕێكری دا بزڤڕین، عهلی بۆ وان سویند خوار كو وی های ژ چو كاغهزان نینه.. بهری مهسهله د دهستێ سهرێن فتنێ دا روهن ببت و پیلانا وان بۆ ههڤالێن وان ئاشكهرا ببت، گۆتن: ئهڤه كاغهزا دوژمنێ خودێ عوثمانییه بۆ والییێ مصرێ دا ئهو مه بكوژت.
ئیمام عهلی گۆته عراقییان: مصری ژ بهر ڤێ چهندێ زڤڕین و ههوه چیه بۆچی هوین زڤڕین؟
وان گۆت: ئهم ژی یێ د ههوارا وان هاتین.
عهلی گۆتێ: و چاوا هوین ب وان حهسیان و شهش قویناغ د ناڤبهرا ههوه دا ههبوون، هوین ل ڕۆژههلاتێ بوون و ئهو ل ڕۆژئاڤایێ؟ ئهڤه پیلانهكه ل مهدینێ یا هاتییه گێڕان.
یهعنی: بهری هوین ژ مهدینێ بچن ههوه ئهڤ شۆله یێ دورست كری.
عــوثـمــانـی ژی وهكــی عهلی سویند خوار كو وی چو كاغهز بۆ كهسێ نهنڤیسینه و ئهو ژ گۆتنا خۆ لێڤه نهبوویه، و دا ئالۆزییهكا دی بێته د ناڤ مهسهلـێ دا حهتا (اتفاق) نوی نهبتهڤه سهرێن فتنێ گۆته عوثمانی: پا كاتبێ خۆ مهروانی بده ف مه دا وی بكوژین دیاره وی ئهڤ كاغهزه یا ب ناڤێ ته نڤیسی.. و وان ژ ئهحمهقییا خۆ نهگۆت:
ئهگهر مهروانی پێش عوثمانی ڤه نڤیسی بت پا كێ پێش عهلی ڤه نڤیسییه؟
عوثمان ل بهر نههات مهروانی تهسلیمی وان بكهت.. ئینا فتنهچییان چو پێ نهما گۆت: پا ئهم نازڤڕین حهتا عوثمان ئعتزالـێ نهكهت.
بهری ئهم بهردهوامییێ ب سهرهاتییا فتنهچییان د گهل عوثمانی بدهین، پسیارهكێ دێ كهین:
ئهرێ ئهگهر عوثمانی، یان حهتا مهروانی كاغهز بۆ والییێ مصرێ هنارتبا ما دا بێژته قاصدی خۆ: د بهر فتنهچییێن مصرێ ڕا ههڕه و خهبهران بێژه وان؛ دا ل ته بكهڤنه شكێ و كاغهزێ ژ ته بستینن؟ یان دا بێژنێ: د جههكێ دی ڕا ههڕه و خۆ نیشا وان نهده و لهزێ بكه دا بهری وان بگههییه مصرێ؟
مهسهله یا ئاشكهرایه وهكی ئیمام عهلی گۆتی، بهلـێ نه بۆ وان یێن عهقلـێ خۆ داننه بن پییێن خۆ!
فتنهچییان بڕیار دا حصارێ بداننه سهر عوثمانی و مالا وی، و وان نههێلا عوثمان دهركهفته مزگهفتێ بۆ كرنا نڤێژێ ل بهرا خهلكی، و نههێلا كهس ئاڤێ یان خوارنێ بۆ وی ببهت.
ل وی دهمی بارا پتر ژ صهحابییان ل مهدینێ نهبوون؛ چونكی عوثمانی -وهكی مه گۆتی- ڕێ ل بهر صهحابییان نهدگرت كو بۆ خۆ دهركهڤن، ئهڤه ئێك.. یا دووێ: دهمێ ئهڤ فتنه چێ بووی دهمێ حهجێ بوو و گهلهك صهحابی چووبوونه مهكههێ، و گهلهك ژی ل سهر توخویبێن دهولهتێ بوون، بۆ كرنا جیهادێ.
نێزیكی حهفت سهد صهحابییان ژ وان یێن كو هنگی ل مهدینێ بوون خۆ دانه ئێك وهكی: عهلی و ههردو كوڕێن وی حهسهن و حوسهینی، و زوبهیری و زهیدێ كوڕێ ثابتی و ئهبوو هورهیرهی و عهبدللاهێ كوڕێ عومهری.. و گهلهكێن دی، ههمییان شیرێن خۆ هلگرتن و چوونه نك عوثمانی و گۆتنێ: ئهڤه ئهم د ئامادهینه كانێ تو چ بڕیارێ ددهی، عوثمانی گۆت: مهسهلا شهڕی و كوشتنێ قهت نابت؛ چونكی من نهڤێت ئهز ئێكهمین كهس بم پشتی پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئوممهتا وی لێك بێخم.. شیرێن خۆ بدانن و ههچییێ ب من بكهت و گوهدارییا ئهمرێ من بكهت بلا شهڕی نهكهت.
ئینا ئهڤ صهحابییه ڤهڕهڤین، هندهكان گۆته عوثمانی: ئهگهر تو دهركهڤییه مهكههێ باشتره، ئهو ل وێرێ حورمهتا مهكههێ تێك نادهن. عوثمانی گۆت: نه.. نهكو بێنه مهكههێ و ئهز ببمه ئهگهرا شكاندنا حورمهتا باژێڕی.
د گهل كو ئهڤ صهحابییه ب ئهمرێ عوثمانی ڤهڕهڤین ژی، بهلـێ هندهك جحێلێن وان ههر مانه ل دۆر مالا عوثمانی بۆ بهڕهڤانیكرنا ژ وی، وهكی: حهسهن و حوسهینی و عهبدللاهێ كوڕێ زوبهیری و عهبدللاهێ كوڕێ عومهری.. حهتا دبێژن: جارهكێ عوثمان دهركهفته بهر دهری دیـت حهسهن و حوسهین یێن ل بهر دهری د ڕاوهستاینه و شیرێن وان یێن د دهستان دا، عوثمانی گۆته وان: هوین ل ڤێرێ چ دكهن؟
وان گۆت: بابێ مه ئهم یێن هنارتین دا زێرهڤانییێ ل ته بكهین.. ئینا عوثمانی گۆتێ: بزڤڕنه مالێن خۆ، سوباهی ئهز دێ چ بێژمه پێغهمبهری ئهگهر گۆته من: ته كوڕێن من بۆ خۆ كربوونه حهرهس؟! ههردو زڤڕینه مال، بهلـێ بابێ وان جارهكا دی ئهو زڤڕاندن و گۆتێ: ل جههكێ وهسا ڕاوهستن عوثمان ههوه نهبینت.
و حصارێ دهست پێ كر، ئهو حصارا نێزیكی چل ڕۆژان ڤهكێشای.. ل دهمێ حصارێ فتنهچییان شعارێ خۆ یێ پیس هلدا: یان عهزلكرنا عوثمانی، یان ژی كوشتنا وی .
عوثمانی -د دل دا- ئێك ژ دووان بۆ خۆ هلبژارت، بهلـێ د گهل هندێ ژی پسیارا خۆ ب صهحابییێن ئاماده ژی كر، هندهكان گۆتێ: یا باشتر ئهوه تو نهفسا خۆ ژ كوشتنێ بپارێزی.. بهلـێ ئهڤ ڕێكه نه ئهو بوو یا عوثمانی هلبژارتی، ڕۆژهكێ عهبدللاهێ كوڕێ عومهری چوو نك ل مال -وهكی ئیمام ئهحمهد ژێ ڤهدگوهێزت- عوثمانی گۆتێ: تو چ دبێژی بۆ ڤێ گۆتنا وان، دبێژن: خیلافهتێ بهێله و خۆ نهده كوشتن.
گوهێ خۆ بده بهرسڤا (ابن عمر)ی، ئهوێ ل سهر دهستێ بابێ خۆ عومهرێ كوڕێ خهططابی، و بهری وی ل سهر دهستێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- فێری مهزنییا خۆ گۆریكرنێ بووی..
(ابن عمر)ی گۆتێ: ئــهگـــهر تـــو خــۆ عهزل بكهی، و گوهێ خۆ بدهیه وان، ما تو دێ د دنیایێ دا ههر و ههر مینی؟
وى گۆت: نه.
(ابن عمر)ی گۆتێ: و ئهگهر ته گوهێ خۆ نهدا وان ما ژ كوشتنا ته پێڤهتر ئهو دێ تشتهكێ دی كهن؟
وى گۆت: نه.
(ابن عمر)ی گۆتێ: و ما بهحهشت و جههنهم ب دهستێ وانه؟
وى گۆت: نه.
(ابن عمر)ی گۆت: پا ئهز دبێژم ئهو كراسێ خودێ كرییه بهر ته، ژ بهر خۆ نهكه، دا بۆ خهلكێ نهبته سوننهت چی گاڤا هندهكان خهلیفێ خۆ نهڤیا راببن بێژنێ: خۆ بێخه.
ههر ئهو گۆتن بوو یا بهری هنگی ب پتر ژ بیست سالان پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتییه عوثمانی: ئهگهر ڕۆژهكێ خودێ جلكهك كره بهر ته و منافق هاتنێ دا تو ژ بهر خۆ بكهى، تو وى ژ بهر خۆ نهكه..
و عوثمان ل بهر نههات خۆ عهزل بكهت.
و وه نهبت بێته هزركرن هندی عوثمان حهز ژ خهلیفاتی و مهزنییێ دكر لهو وی خۆ عهزل نهكر، نه.. هنگی ژییێ عوثمانی ژ حهشتێیێ بۆری بوو، و ئهڤه ژ دهمێ ئادهمی وهره هاتییه زانین كو ههر مرۆڤهكێ گههشتییه پیراتییێ هیڤی و (طموح)هكا وهسا ل نك نامینت كو مرنێ و كوشتنێ ل سهر تشتهكێ دی هلبژێرت، و ههمی نیشان و سهرهاتییێن دیرۆكا عوثمانی هندێ دگههینن كو ڕۆژهكا ب تنێ ژی ئهو یێ (منصب) پهرێس نهبوو، ئهگهر نه.. بۆچی وی ب لهشكهرێ موعاویهی مهنصبێ خۆ نهدپاراست؟ بۆچی حهفت سهد موهاجری و ئهنصاری -یێن كو پێغهمبهری ب وان بهرهنگارییا عهرهب و عهجهمێ كری- وی ڤهرهڤاندن و گۆت: من نهڤێت ئهز ئهو كهس بم یێ بۆ جارا ئێكێ خوینا ئوممهتێ دڕێژت.
ل نك عوثمانی خوینا وی بێته ڕێتن چێتره ژ هندێ كو ئوممهت خوینا ئێك و دو بڕێژن، ئهگهر وی بڕیارا شهڕی دا، یان دهرگههێ سوننهتهكا خراب د ناڤ ئوممهتێ دا ڤهكر، كو تهنازولێ بۆ فتنهچییان بكهت.
زهرهرا ژ ههمییان كێمتر -ب دیتنا عوثمانی- ئهوه: ئهو بێته كوشتن دا ئوممهت پاراستی بمینت، ئهڤه ئنیهتا وی بوو.. ڤێجا بێژنه من: خۆ گۆریكرنهكا ژ ڤێ مهزنتر ههیه؟
بهلـێ دڤێت عهجێبگرتی نهبین مادهم ئهڤ خۆگۆریكرنه ژ عوثمانی دهركهفتییه، ئهو عوثمانێ ههر ژ ڕۆژا ئێكێ ژ موسلمانبوونا خۆ سهر و مالـێ خۆ گۆری ئیسلامێ كری.
وهكی مه گۆرتی پتر ژ چل ڕۆژان فتنهچییان حصار دانا سهر عوثمانی.. و ل ڤی دهمی وان نهدهێلا عوثمان ژ مال دهركهڤت و بچت نڤێژێ ل بهری خهلكی بكهت، و ههر ژ بهر ڤێ فتنێ ئهو وێ سالـێ نهشیا بچته حهجێ، و ئهو دههـ سال بوو، ههر سال عوثمان دچوو حهجێ، وێ سالـێ وی (عبد الله بن عباس) پێش خۆڤه كره ئهمیرێ حهجێ، و ل دهمێ حصارێ وی (أبو هریره) و (ئیمام عهلی) تهكلیف كربوون كو نڤێژێ ل بهرا خهلكی بكهن، و عهلی خوتبه دخواند.
دهمێ فتنهچییان زانی كو مسۆگهر عوثمان ل بهر یا وان نائێت، و عوثمانی نهڤێت كــهس شــهڕی بكهت و بهڕهڤانییێ ژێ بكهت، و دهمــێ حصارێ ژی درێـژ بوو، ئهو ژ ئێك ژ دو تشتان ترسیان:
- كو خهلكێ مهدینێ بێن تهنگ ببن و دژی وان ڕابن.
- یان ژی لهشكهرهك ژ دهرڤـهی مهدینێ بێت، و ب تایبهت ژ شامێ؛ دا بهڕهڤانییێ ژ عوثمانی بكهت.
و ئهڤا دووێ چێ بوو، سوحبهت گههشته خهلكێ مهدینێ كو مهعاویهی لهشكهرهك یێ هنارتی دا بێته مهدینێ بۆ بهڕهڤانیكرنا ژ عوثمانی، لهو فتنهچی تهنگاڤ بوون و ب تایبهتی سهرێن فتنێ و كار كر دا مهسهلـێ ب دویماهی بینن.
ل سهری هژمارهكا فتنهچییان چهكێ خۆ هلگرت و قهستا مالا عوثمانی كر دا بكوژن بهلـێ ئهو صهحابییێن حهرهسی ل خهلیفهی دگرت هاتنه بهراهییا وان و شـــهڕهكــــێ ســڤــك د ناڤبهرا وان دا چێ بوو، حهتا دبێژن: حهسهنێ كوڕێ عهلی د ڤی شهڕی دا بریندار بوو.
فتنهچییان زانی ئهو ب ڤێ ڕێكێ نهشێن بگههنه عوثمانی، ڕابوون ڕێكا خۆ گوهاڕت، و ژ پشتا خانی ڤه هاتن، چهند مرۆڤهك ژ وان ب لهز هاتن و موحهممهدێ كوڕێ ئهبوو بهكری ژی د گهل وان بوو. وان خۆ د سهر سیاجێ خانی ڕا هاڤێت، كوڕێ ئهبوو بهكری گههشته عوثمانی ریهێن عوثمانی گرتن و گهف لـێ كرن، عوثمانی ب رحهتی ڤه گۆتێ:
- برازا، ریهێن من بهرده، ئهز ب خودێ كهمه بابێ ته قهدرێ ڤان ریهان دگرت، و ئهگهر وی ئهڤرۆ تو دیتبای دا ئهو شهرمێ ژ ڤی كارێ ته كهت.
دبێژن: موحهممهدی شهرم ژ خۆ كر و پهشێمان بوو، دهركهفته حهوشێ، و ئــهو كهسێن د گهل وی ب ژۆر كهفتین هاژۆتنه ژ دهرڤه، و شیرێ خۆ هلگرت و گۆت: ئهز ناهێلم هوین بچنێ.
ل ڤێرێ ههڤالێن وی دین بوون، و وهكی گورگێن برسی هێرش دا مالـێ و ب نك ئیمامێ عوثمان ڤه چوون.
و بهری ئهو تاوانا خۆ یا مهزن و ڕوی رهش بكهن، وهرن دا سهحكهینێ كانێ ئهو دو ڕۆژ بوو حالـێ عوثمانی چ بوو؟
مه گۆت: پشتی فتنهچی ب رێڤه زڤڕین و هاتینه مهدینێ، و دوریشمێ خۆ ئاشكهرا كری: عهزلا عوثمانی یان كوشتنا وی، و دهمێ وان دیتی عوثمان ب یا وان ناكهت، ڕابوون حصار دانا سهر و ڤێ حصارێ چل و ئێك ڕۆژا ڤهكێشا، سیهـ ڕۆژان وان ڕێ ددا عوثمانی كو بچته نڤێژێ ل مزگهفتێ.
ل ڕۆژا سێ شهنبی حهفتی ههیڤا (ذو الحجه) وان بڕیار دا نههێلن عوثمان دهركهفته مزگهفتێ، و نههێلا كهس خوارنێ و ڤهخوارنێ بۆ وی ببهته مال، حهتا دبێژن: دهیكا موسلمانان (أم حبیبه رمله بنت أبی سفیان)ی هندهك خوارن بۆ عوثمانی بر ئهو هاتنه بهراهییێ و ب ڕهنگهكێ كرێت ڕێ لـێ گرت و زڤڕاندهڤه.
ڕۆژهكێ عوثمان دهركهفته بهر دهری و گۆته فتنهچییان: (السلام علیكم)
كهسێ بهرسڤا وی نهدا، ئینا وی گۆته وان: ئهز ژ ههوه ب خودێ ددهمه سویندێ ههوه زانییه كو من بیرا (رومه) ب مالـێ خۆ كڕی بوو و كربوو وهقف بۆ موسلمانان؟
وان گۆت: بهلـێ.
عوثمانی گۆت: پا بۆچی هوین ئهڤرۆ ناهێلن ئهز ئاڤێ ژێ ڤهخۆم.
وان سهرێن خۆ شۆر كرن!
عوثمانی گۆت: ئهز ههوه ب خودێ ددهمه سویندێ ههوه زانییه كــــو من فـــلان عهرد ب مالـێ خۆ كڕی بوو و ل سهر مزگهفتێ زێده كربوو؟
وان گۆت: بهلـێ.
عوثمانی گۆت: پا بۆچی هوین ئهڤرۆ ناهێلن ئهز نڤێژێ لـێ بكهم؟
دیسا وان سهرێن خۆ شۆر كرن!
عوثمانی گۆت: ئهز ههوه ب خودێ ددهمه سویندێ ههوه زانییه ڕۆژهكێ ئهز د گهل پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و ئهبوو بهكری و عومهری، ئهم ل سهر كهڤرهكی بووین ئهو كهڤر هژیا ئینا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆته كهڤری: راوهسته پێغهمبهرهك و صددیقهك و دو شههید ل سهر ته ههنه؟
وان گۆت: بهلـێ.
عوثمانی گۆت: (الله أكبر) وان ب خۆ شاهدهیی دا كو ئهز شههیدم.
پاشی زڤڕی د ژۆرڤه.
گاڤا صهحابییان دهستویری ژ عوثمانی خواستی كو شهڕی بكهن و وی ڕێ نهدایه وان، هندهك عهبدێن عوثمانی ههبوون شیرێن خۆ ئینانه دهر دا شهڕی بكهن ئهگهر هات و هندهك فتنهچییان هێڕش دا سهر خانی، ئینا عــوثــمـانی گۆته وان: ههچییێ شیرێ خۆ بــزڤــڕیـنـتـــه د كاڤلانی دا، ئهو -بۆ كنارێ خودێ- یێ ئازایه.
ب ڤی ڕهنگی عوثمانی نههێلا چپكهكا خوینێ ژ مرۆڤهكی بڕێژت پێخهمهت بهڕهڤانییا ژ وی، و گاڤا هندهكان سهرا ڤێ چهندێ گازنده ژ وی كری، وی گۆت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- تشتهك یێ گۆتییه من و ئهز دێ صهبرێ ل سهر كێشم.
گاڤا فتنهچییان حصار ل سهر عوثمانی دژوار كری، و هندهك صهحابییێن كێم ل بهر دهرگههێ مالا وی ماین؛ دا نههێلن كهس ب ژۆر بكهڤت، ئهو بوو فتنهچییان هێڕشهك دا سهر خانی یێ عوثمانی ب وی ڕهنگێ مه بهری نوكه بهحس ژێ كری، و گاڤا وان صهحابییان بهرگری كری و دهنگێ قهرهبالغا وان گههشتییه ژۆر، عوثمان ل دهنگێ وان دهركهفت و گۆت: گهلی مرۆڤان من نهكوژن، ئهز ب خودێ كهمه ئهگهر ههوه ئهز كوشتم، پشتی من چو جاران هوین حهز ژ ئێك و دو ناكهن و چو جاران هوین ههمی پێكڤه نڤێژێ ناكهن...
شیرهتێ عوثمانی یێ دویماهییێ ل وان كری ئهڤه بوو، بهلـێ ئهو ژ هندێ بۆری بوون كو گوهدارییا گۆتنهكا ڕاست بكهن.
ڕۆژا ئهڤ سهرهاتییه چێ بووی ئهینی بوو، ههژدهی ههیڤا (ذو الحجه) ژ سالا (35) مشهختی، وێ ڕۆژێ عوثمان یێ ب ڕۆژی بوو، و ئهگهرا ڕۆژیگرتنا عوثمانی -وهكی ئیمام ئهحمهد ڤهدگوهێزت- ئهو بوو: شهڤا بهری هنگی عوثمانی پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د خهوا خۆ دا دیتبوو پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دگۆتێ: ئهی عوثمان فتارا ته سوباهی دێ ل نك مه بت.
ههر ژ بهر هندێ عوثمانی وێ ڕۆژێ بیست عهبدێن خۆ ئازاكرن و هندهك جلكێن زێده كرنه بهر خۆ و یێ ب ڕۆژی بوو.
گاڤا عــوثــمــانـی بۆ جارا دویماهییێ شیرهت ل وان كری زڤڕی د مال ڤه، و داخــــواز ژ ژنكا خۆ (نائیلا)یێ كر كو قورئانا وی بینت بدانته بهر سنگی، و عــوثــمـــانــــی دهسـت ب خواندنا قورئانێ كر ههر وهكی مرۆڤهك ژ عالهما ئاخرهتێ هاتییه دنیایێ.
گاڤا فتنهچی بێ هیڤی بووین كو ئهو نهشێن ژ دهرگههیڤه بێنه ژۆر هندی حهسهن و حوسهین و عهبدللاهێ كوڕێ زوبهیری و ههڤالێن وان ل بهر دهری بن، ڕابوون ڕێكا خۆ گوهاڕت، و ژ پشتا خانی ڤه هاتنێ.. ب وی ڕهنگێ مه ڤهگێڕای.
گاڤا عوثمانی زانی فتنهچی ب ژۆر كهفتن وهكی خۆ ما، ئهو و قورئانا خۆ د گهل ئێك بوون، و ب پیراتییا خۆ یا خودان ههیبهت ڤه ئهو چاڤهرێیی دهعوهتا پێغهمبهری بوو -سلاڤ لێ بن-.
ڕۆژ ژ ئێڤاری وهرگهڕیابوو و دهمێ فتارێ نێزیك بووبوو، و فتارا وی ل نك پێغهمبهری بوو.
دوژمنهكێ خودێ ب ژۆر كهفت و شیرێ وی د دهستان دا بوو، ئێكهمین درب وهشاندییه خهلیفێ (مهظلووم) ب دهستێ وی كهفت، بریندار كر، گۆتنا عوثمانی ئهڤه بوو: ب خودێ ئهو ئێكهمین دهست بوو وهحی پێ هاتییه نڤیسین.
و دربێ دووێ ب جێنیكا عوثمانی یا چهپێ كهفت، و ب وێ ئیمامێ شــههــیــد كهفته د بهحهشتێ دا، د گهل ههڤالێن خۆ: پێغهمبهری و ئهبوو بهكری و عومهری.
و لهعنهتییێ خودانێ ڤێ دربێ مرۆڤهكێ مصری بوو دگۆتنێ (جبله بن الأیهم).
چـپـكـهك ژ خـویـنــا عوثمانی كــهفـتـه سهر بهرپهرێ قورئانێ، ل سهر ئایهتا (137)ێ ژ سوورهتا (البقرة): (فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنتُم بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوا ۖ وَّإِن تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ ۖ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ ۚ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (137)) ههر وهكی خودێ ب ڤێ چهندێ دڤیا مزگینییێ بدهته وی كو ئهو دێ تۆلا وی ستینت و ئهو تێرا وی ههیه.
و وهسا چێ بوو، دیرۆك دبێژت: ههر كهسهكێ پشكداری د كوشتنا عوثمانی دا كری ب مرنهكا عادی نهمربوو، ههمی هاتنه كوشتن ههر ئێك ل جههكی و ب كرێتترین ڕهنگ.
و دبێژن: بهری عوثمان تمام ببت دوعایهك كر و گۆت: (اللهم اجمع أمة محمد) یا رهببی تو ئوممهتا موحهممهدی كۆم كهی و بكهیه ئێك.
و دا پتر بۆ ههوه ئاشكهرا ببت كانێ كهرب و كینا ڤان فتنهچییان ل سهر عوثمانی چهند بوو، دو نموونهیان دێ بۆ ههوه ڤهگێڕم:
1- گاڤا عوثمان تمام بووی ژنكا وی سهرێ وی دانا سهر پییێ خۆ، وێ گاڤێ فتنهچییهكێ دی ب ژۆر كهفت و شیرێ وی د دهستان دا بوو، گۆت: ب خودێ ئهز هنگی رادوهستم حهتا دفنا وی دبڕم، ژنكا عوثمانی دهستێ خۆ دا بهر شیرێ وی تبلهكا وێ قهت بوو، هنگی عهبدهكێ عوثمانی ب ژۆر كهفت و شیرهك ل وی مرۆڤی دا و كوشت.
2- (محمد بن سیرین) دبێژت: جارهكێ مه طهواف دكر، من گوهـ ل زهلامهكی بوو دگۆت: یا رهببی تو گونهها من بۆ من بغهفرینه، و ئهز باوهر ناكهم تو بۆ من بغهفرینی. گۆت: ئهز ژێ عهجێبگرتی مام و من گۆتێ: ئهڤه چ گۆتنا غهریبه تو دبێژی؟ گۆت: وی گۆته من: ئهز مرۆڤهك بووم من سویند خواربوو چی گاڤا عوثمان ب دهست من كهفت، ئهز شهقهكێ بدانمێ، ڕۆژا ئهو هاتییه كوشتن و تهرمێ وی هێشتا ل ژۆر خهلك دچوون نــڤــێـژ ل سهر دكر، ئهز ژی چوومه ژۆر، گاڤا من دیتی كهس نهما د ژۆرڤه من شهقهك دانا عوثمانی و ئهو یێ مری، ئینا د گاڤێ دا دهستێ من هشك بوو. (ابن سیرین) دبێژت: من بهرێ خۆ دا دهستێ وی هێشتا یێ هشك بوو نهدلڤلڤی.
مهعنا: خۆ پشتی عوثمان مری ژی دلـێ وی هوین نهبووبوو!
* * *
ل دههی ههیڤا موحهررهما سالا (24)ێ عوثمان بووبوو خهلیفه، و ل ههژدهی ههیڤا (ذو الحجه) ژ سالا (35) هاته شههیكرن، یهعنی: دوازده سال كێم بیست و چوار ڕۆژان وی خهلیفاتی كربوو.
و ڕۆژا ئهو شههید بووی ژییێ وی حهشتێ و دو سال بوون.
وهكی مه گۆتی: بهری مهغرهبا ڕۆژا ئهینییێ ههژدهی ههیڤا (ذو الحجه) ئهو هاته شههیدكرن و ههر وێ شهڤێ ئهو هاته ڤهشارتن ژی، و ژ (الحسن البصری) یا هاتییه ڤهگوهاستن كو عوثمان ب جلكێن وی ڤه هاتبوو ڤهشارتن بێ شویشتن.. و (جبیر بن مطعم)ی د گهل سێ مرۆڤێن دی نڤێژ ل سهر كربوو، و ل بهقیعێ ل جههكێ ڤهشارتی هاته ڤهشارتن دا فتنهچی ڤێ نهكهڤن.
ئیمامێ عوثمان پتر ژ ژنهكێ ئینابوون، و وی شازده عهیال ههبوون: نههـ كوڕ و حهفت كچ.. ئێك ژ وان عهبدالله بوو كوڕێ (رقیه)یا كچا پێغهمبهری بوو -سلاڤ لێ بن-.
ئهڤه ئیمامێ شههید عوثمانێ كوڕێ عهففانی بوو.. و سهرهاتییا وی د گهل مهردینییێ و خۆگۆریكرنێ.
سلاڤ ل عوثمانی بن هندی خودان باوهرهك ههبت موصحهفا عوثمانی بخوینت.
