جیهانهكا غهریب..
و مللهتهكێ ڕێ بهرزه..
نـوكــه ئـهم یێ ل دۆرێن دویماهیا سهدسالا شهشێ زایینى دژین، دنیا تێكدا یا چاڤهڕێـى گوهۆڕینهكێ دكهت كو چێ ببت، كاروانێ ڤێ مرۆڤینیا حێبهتى مایى بهر ب كنارهكێ تهنا ورحهت ڤه ببهت، جیهانا وى سهردهمى یا بهرفرههـ وهكى مهیدانهكا بهرتهنگ لێ هاتبوو بۆ خۆلێكدانا دو هێزێن مهزن: هێزا ئمبراتووریهتا فارسان ل ڕۆژههلاتێ، وهێزا ئمبراتووریهتا ڕۆمان ل ڕۆژئاڤایێ، ئهو ههردو هێزێن دڤیان مرۆڤینیێ ههمیێ گۆرى حهزا خۆ بكهن، حهزا ستاندن وبندهستكرنا دنیایێ ههمیێ.. دنیایهكا غهریب بوو!
ل ڕۆژههلاتێ ئهوێ فارسان چهنگێ خۆ ب سهردا گرتى، وكریه باغچهیهكێ خهملاندى بۆ ئمبراتووریهتا خۆ ئهوا هێزا ئاگرێ پیرۆز زێرهڤانیێ لێ دكهت، وهكى وان هزر دكر، مللهتـهكێ مــهزن دژیـا ڕێ ل بهر خۆ بهرزه كربوو، ڕاسته ب سهر ڤه -ئـهگـهر تــه بهرێ خــۆ دابـایـێ- دا بـێـژى: مللهتهكێ ب هێزه، نیڤا دنیایێ پتر یا د دهستى دا، لهشكهرێ وى ئهگهر حهز بكهت دێ عهردى هژینت، وبهحرێ شلقینت، بهلێ دویر ژ لایێ هێزێ ودهستى ڤه ئهگهر ته ژ لایێ هزرى ڤه بهرێ خۆ دابایێ، یان ژ لایێ عهقلى ودلى ڤه، دا بینى ئهو مللهتهكه یێ قوربانى وێ ههڤڕكیێ بووى ئهوا ئهو پتر ژ دوسهد سالان بوو د ناڤبهرا (مهزدهكی ومانیان) دا سهرهلداى، مهزدهكى ئهوێن سیاسهتا دهولهتێ ب ڕێڤه دبر، ووهسا دۆر ل كیسراى مهزنێ ئمبراتووریهتێ گرتى وهكى بازنك دۆرێ ل زهندكێ دگرت، و(مانى) ئهوێن هزر دكر ئهو پهیاما مهزنێ وان (مانى) ڤیاى بگههینت، ڕێكا ئێكانهیه یا تهناهیێ وخۆشیێ ل جیهانا ئهڤرۆ بهلاڤ دكهت، ئــهو جیهانا زولم وزۆرداریێ ژ ههمى لایان ڤه دهستێ خۆ دانایه سهر، وبێن لێ چك كرى.
و د ناڤ گێلهشۆكا ڤێ ههڤڕكیا هزرى یا دژوار دا، ئهوا دهولهتێ ودهزگههێن وێ خۆ كریه لایهك تێدا، گرفتاریێن مهزن ب سهر خهلكى دا دهاتن، وگهلهك كهسێن بێ گونههـ ژى د بهر پێیان دچوون، ودبوونه قوربانیێن هندهك جهدهل ودان وستاندنێن خرش وبێ مفا.. دبوونه ئهو پارى یێ هندهك دهڤێن چو جاران تێر نهبن دادعـویـران دهمێ خودانێن وان دهڤان دڤیا خۆ ل بهر شاهینشاهێ مهزن وڕهشهك ودویڤهلانكێن وى شرین بكهن!
ل ئهصفههانێ ژى وهكى ههر دهڤهرهكا دى ژ دهڤهرێن ئمبراتووریهتا فارسان، ئهگهر دویر ژ چاڤێن دهسههلاتا كیسراى ته خۆ گههاندبا دیوانهكێ، یان تو ل نك دو ئهدیبێن خودان قهلهم، یان دو زانایێن خودان هزر ڕوینشتباى، دا بینى سوحبهتا وان یا سهرهكى ل دۆر وان هزر وگومانانه یێن دویكهفتیێن (مانى) ب ڕهنگهكێ نیڤ ڤهشارتى ڤه د ناڤ جڤاكێ دا بهلاڤ دكهن، دهمێ لێ دگهڕیێن خهلكى وه تێ بگههینن كو ب تنێ (مانى) ئهوێ رحا خۆ گۆرى هزر وبیرێن خۆ كرى، یێ شیاى ڕێكا دورست بۆ سهركهفتنا ڕۆناهیێ دهسنیشان بكهت، دهمێ خهلك بۆ ژینا زوگردیێ داخوازكرى، وبهرێ وان دایه وێ فهنائێ یا وان ب كورتترین ڕێك دگههینته ژیانا بن دنیایێ، ئـهو ژیـانـا ڕۆناهى تێدا ههتا ههتایێ ب سهر تاریێ دكهڤت، وخودانى ژ ههمى نهخۆشیان ڕزگار دكهت.
و ژ بهر وێ زولم وفهسادا مهزن یا دهولهتا كیسراى ب ههمى دهزگههێن خۆ ڤه د ناڤ خهلكى دا بهلاڤ دكر، ئهو دهمهك بوو پێل چهندهكێ دژوار بووبوو، ونیشانێن خۆنهرازیكرنێ بهر بهره ئاشكهرا بووبوون، تشتێ عهقلدار وه تێ دگـههـانـدن كـو نێزیكه گوهۆڕینهكا مهزن ب سهر ئمبراتووریهتێ دا بێت، وهندهك ژ وان دویر نهددیت كو سهرپهشكێن ڤێ گوهۆڕینێ بگههنه كۆچكا كیسراى ب خۆ ژى، بلا چهند هژمارا وى لهشكهرى یا زۆر ژى بت ئهوێن زێرهڤانیێ لێ دكهن، چونكى دهمێ ئاڤ ڕادبت وپێل دژوار دبت، چو سكر نهشێن خۆ ل بهر بگرن، ومللهت ژى ئهگهر چهند د بێنفرههـ یان دسهرشۆڕ ژى بن ئهگهر مهسهلێ دا د لێڤێ ڕا كورسیكێن زالمان ب سهر سهرێن وان دهرنشیڤ دكهن.
نیشانێن خۆنهرازیكرنێ -وهكى مه گۆتى- ئهو دهمهك بوو پێشڤهچوون ب خۆ ڤه دیتبوو، ل سهرى دان وستاندن وڕهخنهگرتن وخۆنهرازیكرن ل وان كۆچك ودیوانخانهیان دهاتنه گۆتن وهلێخستن یێن دویر ژ دهسههلاتێ، یێن ئهو مرۆڤ لێ حازر نهدبوون یێن (موستهفید) ژ وى سهروبهرێ سیاسى ویێ جڤاكى یێ ههى.. وئهڤه تشتهكێ غهریب نهبوو، هندهك مرۆڤێن چو فایده ژ سهروبهرهكێ نوى نهدیتى نهرازیبوونا خۆ ل سهر وى سهروبهرى دیار بكهن، ئهڤه تشتهكێ طهبیعیه، بهلێ مهسهله بگههته وى حهددى خۆ ئهو كهس ژى ژ سهروبهرى درازى نهبن یێ ب سهروبهرى دژین.. هنگى نیشان دێ دكرێت بن!!
ل باژێڕێ (جى) كو ئێك ژ باژێڕێن ناڤدار وجوانێن دهڤهرا ئهصفهانێ بوو، قهسرهكا مهزن و ب ههیبهت ههبوو، یا خودان كۆچك وسهرا وخولام وخزمهتكار بوو، چى دهمێ تو چووبایێ ته ئهو ڤالا نهددیت ژ قۆلێن مهزن وماقویلێن باژێڕى، وئهڤه تشتهكێ غهریب نینه ئهگهر هوین بزانن كو ئهڤ قهسره قهسرا دههقانێ باژێڕیه، ودههقان ب ئهزمانێ وان مهزنێ باژێریه ئهوێ نوینهراتیا دهسههلاتێ دكهت، وفهرمانێن كیسرایى ب جهـ دئینت، یهعنى: ئهو ل باژێڕى كیسرایهكێ بچـویكه كارى بۆ ب هێزكرنا عهرشێ كیسرایێ مهزن دكهت، ئهوێ دكهفته باژێڕێ (طهیسهفوونێ) پایتهختا پاراستى یا ئمبراتووریهتا مهزن.. ئهو دهمهك بوو سهربهشكێن خۆنهرازیكهران شیان خۆ بگههیننه كۆچكا دههقانێ باژێڕى (جى) ژى، و ل حزوورا وى ڕهخنهیهكا دژوار ل هزر وبیرێن (مهزدهكیان) بگرن، وڕهخنهگرتن ل (مهزدهكیان) ههر چهنده ب سهرڤه مهعنایهكا هزرى بوو ههبوو ژى، بهلێ د بن ڤه بن ڤه ئهو یا ژ مهعنایێن سیاسى ژى ڤالا نهبوو؛ چونكى ئهو دوسهد سال تێ ههبوون كیسرایێن فورسێ ئێك ل دویڤ ئێكى (مهزدهكى) بۆ خۆ كربوو ئهو دین یێ چێ نهدبوو كهس گومانێ بێختێ، یان گهعنێ ل پیرۆزیا وى بدهت.
ل وێ شهڤا (رووزبه) وكۆمهكا ههڤالێن وى یێن گهنج وخوین گهرم ل كۆچكا دههـقـانـى بـوویــنـه مـێـڤـان، وسـوحبهت هاتیه سهر ڕهخنهگرتنا ل وى واقعێ نوكه ل پانى ودرێژیا ئمبراتووریهتێ ههى، ئهو كۆما جحێلان ههمى ل سهر هندێ كۆم بوون كو سهرهكانیا ههمى خهلهتیان ئهو بۆچوونێن پویچ وپهلاچهنه یێن كو د هزرا مهزدهكى دا ههین، ئهو هزرا دهسههلاتێ بۆ خۆ كریه ڕێباز ومهنههج.
بـهلـێ هــهر زوى دههـقـانـى ل بـهر دهڤێ وان دا، وگۆت: ئهز د ڤێ چهندێ دا د گهل ههوه نینم؛ چونكى مهزدهكیه باشترین ڕێك بۆ چارهسهریا گرفتاریێن مللهتێ فورسێ، بهلێ ڕاسته كو دبت ڤێ هزرێ هندهك كێماسى وخهلهتى تێدا ههبن، بهلێ چو تشتێ بێ كێماسى نینه، و ژ بیر نهكهن كو ئهڤ هزرهیه یا دشێت جوداهیان د ناڤبهرا تهخهیێن جڤاكێ دا ڕاكهت، وكوڕێن مللهتى ههمیان وهكى ئێك لێ بكهت، هزرا مهزدهكیه دهسههلاتا مالى وشههوهتێ ڕادكهت، چونكى ئهو دبـیـنـت كو خهلك ههمى د مال وژنكان دا شریكن، وحهقێ كهسێ نینه تشتهكى ژ وان بكهته ملكێ خـۆ یـێ تایبهت، وئهو ب ڤى ڕهنگى ڕێكا ئاشتیێ وخۆشیێ ل بهر ههمى تهخهیێن جڤاكێ ڤهدكهت، وئهگهر هوین بێژن: ڤێ چهندێ ڕهنگهكێ (فهوضایێ) د ناڤ جڤاكێ دا پهیدا كر؛ چونكى خهلك ئێدى ل سهر مال ونامویسا خۆ ئێمن نهبوون، پشتى هندهك كهسێن سهربهرداى دهست درێژى ل سهر مال وحالێ خهلكى كرى، ب هێجهتا هندێ كو ئهو دئازادن پێ ل مال ونامویسا خـهلكى بــدانــن مــادهم ئــهو مـلـكـهكێ تــایـبـهتێ كهسێ نینه.. ئهڤه ڕاسته بهلێ ل دهسپێكا ههر شۆڕهشهكا نوى پهیدا دبت هندهك تشت دهردكڤن ل بهر خهلكى دغهریبن، پاشى هێدى هێدى دبنه تشتهكێ گهبیعى، وخهلكى دعهلمنێ، وئهگهر هوین هزرا خۆ ژ ههمى گرێكێن كهڤن ڕزگار بكهن، دێ بۆ ههوه دیار بت كانێ مهزدهكى چهند ڕێبازهكا ب كێرهاتیه بۆ ئاڤاكرنا جیهانهكێ خۆش وپێشكهفتى.
سـنگ فـرههـیـا دههـقـانـى ژ لایهكى ڤه، تێرا هندێ ههبوو كو ئێكا هند ژ وى چێ بكهت ئهو دهلیڤهیێ بدهته ههڤڕكێن خۆ ل دیوانێ كو ئهو ب ڕهنگهكێ ئاشكهرا بیر وبۆچوونێن خۆ بێژن، وڕهخنهیهكا دژوار ل وێ بۆچوونێ بكهن یا ئهو تاگیریێ بۆ دكهت وبهڕهڤانیێ ژێ دكهت، ژ لایهكێ دى ڤه (رووزبه)ى وههڤالێن وى حهز دكر كو د ڕویێ دههقانێ باژێڕى دا بێژنێ كو ب تنێ مهصلحهتا وى یا كهسایهتیه بــهرێ وى دایــه ڤــى هــهلــویـسـتى، وان دڤیا بێژنێ: ترسا ته یا مهزن ژ هـنـدێ كـو كـورسـیكا ته ئهوا مهزدهكى دپارێزن ژ دهست ته دهركهڤت، وكیسرا ل ته ب غهزهب بێت، یا وه ل ته كرى تو هنده بهڕهڤانیێ ژ كێماسیێن مهزدهكیێن دهسههلاتدار بكهى، ئهگهر نه.. تو ژ مه چێتر دزانى كانێ ئهو چ حالێ خرابه یێ دهستهكا فاسد ب سهر وهلاتى ههمیێ دا ئیناى!! بهلێ وان نهڤیا ب ڤێ صهراحهتێ مهزنێ كۆچكێ باخێڤن، لهو وان بهرێ ئاخفتنێ ب لایهكێ دى ڤه وهرگێڕا، وتهئكید ل سهر واقعێ خرابێ مللهتى كر كو ب حهقیقهت ئهنجامێ وێ سیاسهتا خهلهت بوو یا دهولهت ل سهر ب ڕێڤه دچوو، (رووزبه)ى گۆت:
ئهو ڕێبازا تو بهڕهڤانیێ ژێ دكهى ئهڤه پتر ژ دوسهد سالانه سیاسهتا دهولهتێ یا ئێخستیه بن دهسـتــێ خــۆ، وهــێـشـتــا مه نهدیتیه ئهو جوداهیێن تو ژێ دبێژى د ناڤبهرا تهخهیێن جڤاكێ دا هاتبنه ڕاكرن، یان كوڕێن مللهتى ههمى وهكى ئێك لێ هاتبن، هێشتا هندهك د ناڤ مه دا یێن ههین هزر دكهن كو بنهمالا كیسراى د سهر مرۆڤان دانه، وخوینا وان یا پیرۆزه، وچێ نابت كهسهك ژ مللهتى پشكداریا وان د تشتهكى دا ژ حوكمى بكهن.. هێشتا كوڕێن مللهتى ژ هندهك جوداهیێن زۆردار دنالن، كیسرا وئهو كهسێن وى مهزن كرین د سهر هندێ ڕا پسیارهك ژێ بێتهكرن، یا حهتا ههژارهك ل دیوانا وان سهرێ خۆ ڕاكهتهڤه، هێشتا زهلامێن دینى ودهولهمهند وماقویلان مافێ ههى خهلكێ د بن خۆ دا وهكى دهواران بهاژۆن، سـپـێـدێ حـهتــا ئـێـڤـارى وان بدهنه شۆلى؛ دا مهزن ودهولهمهند ژ كهدا دهستێ وان زكێن خۆ تژى بكهن، مللهت نێزیكه ل بن بارێ ههژاریێ یێ گران بفهتست، ل وى دهمێ كیسرا وبنهمالا وى ل سهر بالیفكێن زێڕى دنڤن، وته ژى وهكى مه یێ گوهـ لێبووى كو خزینهیا كسرایێ دووێ ب تنێ ههشت سهد ملیوون میسقالێن زێڕى ههنه، ل وى دهمێ پاریهكێ نانى ب دهست خهلكى نـاكــهڤــت، تــه ژى وهكـــى مـــه یـــێ گــوهـ لـێـبـووى كو ل قهسرێن وى یێن مشه ل گهیسهفوونێ دووازده هــزار جــاریــه هـهنـه، سێ هزار ژێ ئهون یێن وى بۆ خۆ ب تایبهتى ژێگرتین!! ئهڤه ئهو بهحهشته یا مهزدهكیێ ژڤان پێ دایه ههژاران؟
