هندهك بیرئینانێن فهر..
و ژ وان مهسهلێن فهر یێن كو پێتڤییه مرۆڤێ تۆبهدار بیـرا خۆ لـێ بینتهڤه ئهگهر هات ووى ڤیا ئهو ل سهر ڕێكا تۆبێ یێ مجد بت، و ل چوونێ لێڤه نهبت ئهوه ئهو بیرا خۆ ل كارتێكرنا گونههان ل سهر نهفسا مرۆڤى بینتهڤه، وشوینوارێن خراب یێن چوونا بهر ب گونههێ ڤه ل بهر چاڤێن خۆ بدانت، وبزانت ب تنێ تۆبهیه وى ژ ڤان كارتێكرن وشوینوارێن خراب دپارێزت.
ومهزنـتـرین كارتێكرنا گونههێ ل سهر خودانى ئهوه گونههــ باوهرییێ لاواز دكهت.. وتشتهكێ ئاشكهرایه د عهقیدهیا (أهل السنه والجماعه) دا كو باوهرى كێم دبت وزێده ژى دبت، وئهو مرۆڤێ سستییێ د گونهه وبێ ئهمرییا خودێ دا دكهت، وهزر دكهت ئهڤه كارهكێ نهیێ مهزنه، چونكى ههر جارهكا وى ڤیا ئهو دێ تۆبه كهت وههر وهكى چو چێ نهبووى!
وئهو ب خۆ وهسا نینه، چونكى ئهو مرۆڤێ ڤێ هزرێ بكهت بێى ئهو ب خۆ بحهسیێت ئهو تووشى داڤێن خاپاندنا شهیتانى دبت، چونكى مهسهله نه ب تنێ خهلهتییهكه مرۆڤ دكهت پاشى لێـڤه دبت وخلاس! نه خێر.. ئهڤ گونهها مرۆڤ دكهت بهرى ههر تشتهكى باوهرییا خودانى لاواز دكهت، وگاڤا باوهرییا خودانى لاواز بوو ئهو خۆشى وتامێ ژ عیبادهتى نابینت، لهو عیبادهت ل بهر دبته هندهك (طقووس وشهكلیاتێن) گران ونهخۆش، دهمێ ڕادبت نڤێژێ دكهت تو دێ بێژى بهرێ وى یێ بۆ سێدارێ دئێتهدان هند بۆ وى نهخۆشه، وگاڤا دهست ب نڤێژێ كر نزانت كهنگى نڤێژا وى دێ خلاس دا ئهڤ بهلایهكێ ژێ ڤهببت! بهرى رهمهزانێ ب دو سێ ههیڤان تا دئێتێ هندى هند ڕۆژى ل بهر وى یا نهخۆشه.. كانێ ئهڤ ڕهنگێ مرۆڤان وئهو خودێناسێ د دوعایێن خۆ دا دگۆت: یا رهببى ئهگهر ته نعمهت د گهل ئێكى كربت كو د قهبرى دا نڤێژێ بكهت، بلا ئهو ئێك ئهز بم!
یهعنى: تشتێ ژ ههمییان مهزنتـر كو مرن وچوونا د قهبرى دا ل بهر وى نهخۆش كرى ئهوه ئهو دێ ژ كرنا نڤێژان دویركهڤت.. ڤێجا هزر بكهت ئهو چ تام بوو وى ژ كرنا نڤێژێ ددیت حهتا ئهو ڤێ دوعایێ بكهت؟
كرنا گونههان ئهگهر خۆ ئهو گونهه د بچویك ژى بن، دلـێ مرۆڤى ڕهق دكهت، ودل ئهگهر ڕهق بوو حهقى تێ ناچت وزوى ب زوى ئهو هـزرێ د تـۆبـێ ژى دا ناكهت، ژ بهر ڤێ چهندێ پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ د گۆتنهكا خۆ دا دبێژت: (إيَّاكمْ ومحقراتُ الذنوبِ، فإنهنَّ يجتمعنَ على الرجلِ حتى يهلكْنَهُ)ـ هشیارى وان گونههان بن یێن مرۆڤ چو هزران ژێ نهكهت، چونكى ئهو ل سهر زهلامى كۆم دبن حهتا ئهو دبهنه هیلاكێ ](ئیمام ئەحمەد ڤەدگوهێزت )، یهعنى: هندهك گونهه ههنه دبچویكن، مرۆڤ ب چاڤهكێ كێم بهرێ خۆ ددهتێ وچو هزرێ ژێ ناكهت، لهو ب پشت ڕاستى ڤه ئهو دێ وێ گونههێ كهت، ودویماهییێ دهمێ ئهو بهرێ خۆ ددهته حاسلێ خۆ دێ بینت چیایهكێ بلند ژ گونههان بۆ وى یێ كهفتییه سهرێك، عهبدللاهێ كوڕێ مهسـعـوودى ئهوێ ئهڤ حهدیسا بۆرى بۆ مه ڤهگوهاستى دبێژت: پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ مـهتــهلـهك ل سهر ڤێ چهندێ بۆ مه ئینا ب وان مرۆڤێن د سهفهرهكێ دا دچنه چۆلهكى، وههر ئێك تڕكهكى یان دارهكى دئینت ودهاڤێنه سهرێك حهتا بارهكێ داران كۆم دبت پاشى ئاگرى بهرددهنێ ووى تشتى پێ دلێنن یێ وان دانایه سهر.
مهعنا: نـهبـێـژه: ئهڤ تڕكه یێ بچویكه وئهڤ داركه چو نینه.. هزرا خـۆ د وى ئاگرى دا بكه یێ پێ هل دبتێ دهمێ ئهو ههمى دكهڤنه سهرێك.
كارێ دى یێ خراب یێ گونههـــ دكهت ئهوه ئهو خودانێ خۆ ژ مرۆڤێن باش دویر دئێخت، ودویـركهفتنا ژ باشان وجهێن باش مهزنـتـرین پهردهیه دكهفته د ناڤبهرا مرۆڤى وخودێ دا..
بێ گومان ئهو كهسێ دل د گونههێ وخرابییێ ههبت دێ ههڤالینییا وان مرۆڤان كهت ئهوێن حهز ژ خرابییێ دكهن، ودێ قهستا وان جهان ژى كهت یێن خرابى لـێ دئێتهكرن، وچهند ئهو نێزیكى ڤان مرۆڤ وڤان جهان ببت هند ئهو ژ مرۆڤێن باش وجهێن باشییێ دێ دویركهڤت، ودهمێ ئهو ژ وان دویر دكهڤت ژ بهرهكهت ومفاوهرگرتنا ژ وان بێ بار دبت، ودزینا وان ژ لایێ شهیتانى ڤه ب ساناهـیـتـر لـێ دئێت، وئاشكهرایه كو گورگ پهزا ڤهدهر ڤهدڕهڤینت و ژێ دخوت.
و د گۆتنهكا خۆ دا عهبدللاهێ كوڕێ عهبباسى دبێژت: ((باشییێ گـهشـاتـى د ڕوى دا، وڕۆنـاهـى د دلـى دا، وبهرفرههى د رزقى دا، وهێز د لهشى دا، وڤیانا خهلكى پێڤه دئێت، وخرابییێ ڕوى ڕهشى، وتارییا قهبرى ودلى، ولاوازییا لهشى، وكێمییا رزقى ونهڤیانا خهلكى پێڤه دئێت)).
مهعنا: ئهگهر مرۆڤ بهر ب خرابییێ ڤه چوو، وههڤالینییا مرۆڤێن باش هێلا ب لهزترین عقووبه خودێ ددهتێ ئهوه دلـێ وى دێ تارى كهت، وڕۆناهییا ئیمانێ ژ ناڤچاڤێن وى دبهت، ئیمامێ شافعى ـ خودێ ژێ رازى بت ـ دهمێ هێشتا یێ جحێل قهستا ئیمام مالكى كر، دا دهرسان ل نك بخوینت وعلمى ژێ وهرگرت، پشتى چهند دهرسهكان مالكى زیرهكى وبیرتیژى وشارهزایییا شافعى دیت، گهلهك كهیفا وى پێ هات، وپێ موعجب بوو، لهو گۆتێ: ئهزێ دبینم خودێ ڕۆناهییهكا هاڤێتییه د دلـێ ته دا ڤێجا تو وێ ڕۆناهییـێ ب تارییا گونههێ نهڤهمرینه.
گونههــ خودانێ خۆ ژ دێم گهشى ودل ڕوهنییێ مهحرووم دكهت، لهو هـهردهم ئـهو ههست ب بێنتهنگى ونهخۆشییێ دكهت، و ژ لایهكێ دى ڤه ئهو د چاڤێن خهلكى دا دشكێت، وسهرهدهرییا خهلكى د گهل وى نهخۆش دبت، ئێك ژ زانایێن ئوممهتێ دبێژت: دهمێ ئهز بێ ئهمرییهكا خودێ دكهم، ئهز كارتێكرنا وێ ل سهر سهرهدهرییا دهوارا خۆ وژنكا خۆ د گهل خۆ دبینم.
وكـارتـێـكـرنـا دى یا خراب یا گونههێ ئهوه كرنا گونههێ بهرهكهتێ ژ دهمێ مرۆڤى ڕادكهت، وگاڤا بهرهكهت ژ دهمى ڕابوو عهمر كورت دبت، تو چهند كارى بكهى دێ بهرێ خۆ دهیێ ته چو نهكرییه، گوهێ خۆ بدێ خـودایـێ مهزن چاوا ژ زار دهڤێ گونههكارى دئاخڤت، دهمێ ئهو ژیانا خۆ ب دویماهى دئینت، دبێژت: (یَـٰلَیۡتَنِی قَدَّمۡتُ لِحَیَاتِی)خوزى من تشتهك بۆ ژیانا خۆ كربا.
ـ پا ئهوا وى كرى ههمى چ بوو؟
ـ چو نهبوو!! ههمى زهعێ بوو وچوو، وكول وكهسهر پێ مان.
وگونهه ب دورستى وهكى كهلهكا بهرانه، ئێك ئێكێ دكێشت، گهلهك كهسێن ههین ب سڤكى بهرێ خۆ ددهنه هندهك ڕهنگێن گونههان، وخۆ ژێ نادهنه پاش، ب هێجهتا هندێ كو ئهڤ گونههه د سڤكن، یان دبچویكن، یان كارتێكرنا وان یا كێمه.. لهو دێ ب نك ڤه چن، وبێى چو هزران بۆ بكهن قهست دكهنێ، پشتى دهمهكى دێ هند بهرێ خۆ دهنێ وان گونههێن بچویك ئهو نێزیكى هندهك گونههێن دى یێن مهزن كرن، وچونكى گونههكارى بۆ دبته تبعهت وسهلیقهت دێ بێژت: دێ.. كانێ دا ڤێ ژى بـكـهم، ئـهڤـه ژى چــو نـیـنه! حهتا هند خۆ دبینت ئهو حهتا لێڤێ یێ مایه د گونههان ڕا.
یـهعـنـى: ئــهو ل دهسپێكێ گونههێ ب چو ڤه ناگرت، ودلـێ خۆ ب هندێ خۆش دكهت كو چى گاڤا وى ڤیا ئهو دشێت ب ساناهى وێ گونههێ بهێلت وژێ تۆبه بكهت، بهلـێ پشتى دهمهكى ئهو دێ بینت كو مهسهله ب وى ڕهنگى یا ب ساناهى نینه وهكى وى هزركرى، چونكى وێ گونههێ سهركێشا گونهههكا دى، وئهو تشتێ وى ب یارى ڤه وهرگرتى دهركهفت مجدى!
وكارتێكرنا ژ ههمییێ ب ترسـتـر یا گونههێ ل سهر مرۆڤى ئهوه گونهه ئیرادا دلى ل نك خودانى لاواز دكهت، یهعنى: ئێكا هند ژ وى چێ دكهت ئهو نهشێته خۆ، چهند مرۆڤ ته دیتینه ڕهنگهكێ خهلهتییێ دكهن، گاڤا ل سهر ڤێ چهندێ تو د گهل ئاخفتى، ئهو دێ بێژته ته: ئهز ژى گهلهك حهز دكهم ڤێ خهلهتییێ، یان ڤێ گونههێ نهكهم، بهلـێ ئهز نهشێمه خۆ!
چیه مهعنا هندێ مرۆڤ نهشێته خۆ؟
جگاركێشهك ئهگهر حهتا نیڤرۆ نیڤ پاكیتهكێ نهكێشت، دبێژت: دێ مرم ئهز نهشێمه خۆ! گاڤا دبته رهمهزان حهتا مهغرهب چو جگاران ناكێشت، ونامرت ودشێته خۆ.. بۆچى؟
چونكى (ئیرادا دلـێ وێ) ئهوا (ئیمان) ب هێز دئێخت وه ل وى دكهت ئهو بشێته خۆ، دهمێ گێچێ ڤێ ئیمانێ نزم دبت (دهفعا) وێ بۆ (ئیرادێ) سست دبت ڤێجا ئهو ئیراده لاواز دبت، وهنگى مرۆڤ وهكى كهسهكێ ئێشهوى لـێ دئێت نهشێت خۆ بگرت.. و د ئهنجام دا دێ بێژت: ئهز نهشێمه خۆ.
ڤـێـجـا ئهگهر تـه بـڤـێـت ئـیـرادا ته ب هێز بكهڤت وتو بشێیه خۆ، خۆ ژ گونههێ بده پاش.
