دهسپێكا گونههێ
ئێكهمین گونهها بێ ئهمرییا خودێ
پـێ ل عـهسـمـانى هاتییه كرن:
ئهو حهسویدى بوو یا ئبلیسی ب ئادهمى -سلاڤ لێ بن- برى دهمێ وى فهرمانا خودێ ب جهـ نهئیناى، و ژ بهر خۆمهزنكرن ودفن بلندیێ ئهو بۆ ئادهمى نهچوویه سوجوودێ.(أدب الدنیا والدین للماوردی، 260)
پاشى گونهها د دویڤ دا ئهو بوو دهمێ ئادهمى وحهووایێ -ب هاندانا ئبلیسێ لهعنهتی- ژ وێ دارێ خواری یا خودێ ئهو ژ خوارنا وێ داینه پاش، پاشی وان تۆبهكر وخودێ تۆبهیا وان قهبویلكر؛ چونكى (هێلانا ئهمرى ل نك خودێ مهزنتره ژ كرنا نههییێ، ونههییا ئادهمى ژ خوارنا دارێ هاتهكرن ووى ئهو خوار، ڤێجا خودێ تۆبهیا وقهبویلكر، وئبلیسی ئهمر لێ هاتهكرن كو ئهو بۆ ئادهمى بچته سوجوودێ بهلێ وى ئهو نهكر لهو تــۆبـهیا نههاته قهبویلكرن(وههما وى ههر تۆبه نهكربوو لهو تۆبهیا وى قهبویل نهبوو، ئهگهر نه خودێ تۆبهوهرگرێ دلۆڤانه، وئهو ب خۆ دبێژت: (وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَىٰ) ئهز گونههـ ژێبرم بۆ ههر كهسهكێ تۆبه بكهت وباوهریێ بینت وچاكیێ بكهت پاشی بێته سهر هیدایهتێ)؛ چونكى گونهها كرنا نههییێ پتر جاران ژ بـهر هــهوجـهیـی وشههوهتێ چێ دبت، وگونهها هێلانا ئهمرى پتر جاران ژ بــهر خـــۆمـــهزنــكــرن ودفــن بلندیێ چێ دبت، وئهوێ هندى زهررهیهكێ ژ خۆمهزنكرنێ د دلى دا ههبت ئهو ناچته بهحهشتێ، وئهو كهسێ ل سهر تهوحیدێ بمرت دچته بهحهشتێ ئهگهر خۆ زنا یان دزی ژى كربت)(الفوائد لابن القیم، 205)
مهعنا: ههر كهسهكێ تشتهكى ژ ئهمرێ خودێ بهێلت وهكى نڤێژێ، بێ گومان یێ ل سهر خهطهرهكا مهزن.
ڤێجا كارتێكرنا گونهها ئادهمى وحهووایێ ل
سهر دووندهها وان چبوو؟
د حهدیسهكێ دا یا ئهبوو هورهیره ژ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ڤهگوهێزت هاتییه: ( لولا حواء لم تخن أنثى زوجها الدهر - ئهگهر حهووا نهبا ژنهكێ چو جاران خیانهت ل زهلامێ خۆ نهدكر) (موسلم ڤێ حهدیسێ ڤهدگوهێزت) یهعنى: حهووایێ خیانهت ل ئادهمى كر دهمێ بهرێ وى دایه بێ ئهمریێ وخوارنا ژ دارێ ل بهر وى شرین كرى، ڤێجا ژ بهر بێ ئیفلهحیا گونههێ ئهڤ ڕههه ژ وێ گههشته كچێن وێ ژى، ومهخسهد ب خیانهتێ ل ڤێرێ زنا نینه.
و د حهدیسهكا دى دا یا ئهبوو هورهیره ژ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ڤهدگوهێزت هاتییه: ( دهمێ خودێ ئادهم ئافراندى پشتا وى ڤهمالى، ئـیـنـا ههر رحهكا ئهو دێ د دووندهها وى دا ئافرینت حهتا ڕۆژا قیامهتێ ژ پشتا وى كهفت، ووى گهشاتییهك ژ ڕۆناهیێ كره د ئهنییا ههر مرۆڤهكى دا، پاشى وى ئهو بۆ ئادهمى پێشچاڤ كرن، ئادهمى گۆت: یا رهببى! ئهڤه كینه؟ وى گۆت: ئهو دووندهها تهنه، ئینا ئادهمى زهلامهك ژ وان دیت كهیفا وى ب وێ گهشاتیێ هات یا ل ناڤچاڤێن وى ههى، وى گۆت: یا رهببى ئهڤه كیه؟ وى گۆت: ئهڤه زهلامهكه ژ ئوممهتێن دویماهیێ یێن دووندهها ته دبێژنێ: داوود، ئادهمى گۆت: یا رهببى ته چهند عهمر بۆ وى دانایه؟ گۆت: شێست سال، ئادهمى گۆت: یا رهببى چل سالان ژ عهمرێ من ژى بدانه سهر عهمرێ وى، ودهمێ عهمرێ ئادهمى ب دویماهى هاتى ملیاكهتێ مرنێ هاتی وى گۆت: ما هێشتا چل سال ژ عهمرێ من نهماینه؟ وى گۆت: ما ته ئهو نهداینه كوڕێ خۆ داودى؟ گۆت: ڤێجا ئادهمى حاشاتى كر لهو دووندهها وى ژى حاشاتى كر، وئادهم خهلهت بوو ڤێجا دووندها وى ژى خهلهت بوو)(ترمذى ڤهدگوهێزت).
وژبیركرنا ئادهمى ئهو بوو وى ژبیركر كو نههی ل وى هاتبوو كرن ئهو ژ دارێ بخۆت، و ژ بهر بێ ئیفلهحیا گونههێ دووندهها وى ژى دا ب وى ڤه، وئهو وژنكا وى خهلهت بوون و ژ دارێ خوار، ڤێجا ژ بهر بێ ئیفلهحیا گونههێ دووندهها وان ژى د خهلهتیێ دا دا ب وان ڤه، وئادهمى حاشاتى ل هندێ كر دهمێ وى هندهك ژ عهمرێ خۆ دایه كوڕێ خۆ داوودى، ئینا ژ بهر بێ ئیفلهحیا ئهڤ چهنده گههشته دووندهها وى ژى.
ئێكهمین گونهها بێ ئهمرییا خودێ
پـێ ل عـهردى هــاتــیــیــه كرن:
(أدب الدنیا والدین للماوردی، ص 260) ، ئهو حهسویدى بوو یا قابیلى ب برایێ خۆ هابیلى برى حهتا وى ئهو كوشتى، د وێ حهدیسێ دا یا عهبدللاهێ كوڕێ مهسعوودى ژ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ڤهدگوهێزت، هاتییه: ( ما من نفس تقتل ظلماً إلا كان على ابن آدم الأول كفل منها، ذلك بأنه أول من سن القتل - ههر نهفسهكا ب زۆردارى بێته كوشتن بارهك ژێ د ستویێ كوڕێ ئادهمى یێ ئێكێ دایه؛ چونكى ئهو ئێكهمین كهسه كوشتن كرى ).( بوخاری ڤەدگوهێزیت)
ڤێجا ههر مرۆڤهكێ ب زۆرداری بێته كوشتن هندهك گونهها وى د ستویێ قابیلى دایه، ئهڤه ژ بهر بێ ئیفلهحیا گونههێ.
