عوروهیێ كوڕێ زوبهیرى
چهقێ ب بهرههم ژ دارهكا ب خهمل
ڕههێن دارا وى یا ب خهمل كویر د عهردێ تهقوایێ ڕا چووبوونه خوارێ..
بابێ وى كوڕمهتێ پێغهمبهرى بوو -سلاڤ لێ بن- زوبهیرێ كوڕێ صهفییایا كچا عهبدلموططهلبى، ودهیكا وى ئهسمائا كچا ئهبوو بهكرى بوو، ژ لایێ بابێ ڤه، ڕهههكا وى دگههشته سهییدێ ئنس وجنان، پێغهمبهرێ خودێ -سلاڤ لێ بن-، و ژ لایێ دهیكێ ڤه نهڤیێ زهلامێ ئێكێ بوو د ئوممهتێ، كو ئهبووبهكره، و ژ لایێ خزماینیێ ڤه، زاڤایا عهبدللاهێ كوڕێ عومهرێ كوڕێ خهططابى بوو..
دهمێ زهلامان شهڕ ل سهر (خیلافهتێ) دكر، وئوممهت د ناڤبهرا برایێ وى (عهبدللاهى) وههڤالێ وى (عهبدلمهلكى) دا بوویه دو پشك، وى خۆ ژ (حهلهقێن) علمى دویر نهدكر، كارێ وى ئهو بوو وى كیتابا خودێ وسوننهتا پێغهمبهرى وهكى ژ خالهتا خۆ (عائیشایێ) وهرگرتى، نیشا خهلكى ددا، عومهرێ كوڕێ عهبدلعهزیزى -خودێ ژێ رازى بت- د دهر حهقا وى دا دگۆت: ((ئهز كهسهكێ نابینم زاناتر بت ژ عوروهیێ كوڕێ زوبهیرى)).
❖هیڤییهكا غهریب:
دهمێ ئهو هێشتا یێ جحێل ل سهر زهمانێ خیلافهتا موعاویهیێ كوڕێ ئهبوو سوفیانى -خودێ ژێ رازى بت- جارهكێ ئهو د گهل ســێ چـــار هـــهڤـــالــهكـان ل (حیجرا ئیسماعیلى)، ل نێزكى كهعبهیا پیرۆز یێ ڕوینشتى بوو، مهزنییا مالا خودێ، د گهل جـوانییا دیمهنێ طهوافكرنا وێ كـهوكهبا مایى ژ صهحابیان، د گهل ستێره گهشێن تابعییان ل دۆر كهعبێ، پـتـر ههیبهت ددا دیوانا وان..
هــاتــه سهر هزرا ئێكێ ژ وان بێژت: وهرن دا ههر ئێك ژ مه هیڤییا خۆ بێژت، وئهڤه ژ عهدهتێن صهحابیان ژى گاڤا سوحبهت د ناڤبهرا وان رحهت ببا، ئێك ژ وان دا بێژت: كانێ دا ههر ئێك ژ مه هیڤییا خۆ بێژت، عهبدللاهێ كوڕێ زوبهیرى گۆت: هیڤییا من ئهوه حیجاز ههمى بكهفته دهستێ من، وئهز ببمه خهلیفه. وبرایێ وى موصعهبێ كوڕێ زوبهیرى گۆت: پا ئهز حهز دكهم ببمه مهزنێ كووفه وبهصره، وكهس شریكاتییا من تێدا نهكهت. عهبدلمهلكێ كوڕێ مهوانى گۆت: هیڤییا من ژ یا ههوه ههردووان مهزنتره، ئهز هیڤى دكهم پشتى موعاویهى خیلافهت بگههته من، وئهز ببمه مهزنێ عهردى ههمییێ..
دووكهس مابوون هیڤییێن خۆ نهگۆتبوون: عهبدللاهێ كوڕێ عومهرى، وعوروهیێ كوڕێ زوبهیرى، گۆتنێ: وهیڤییێن ههوه چنه؟
عوروهیى گۆت: خودێ بهرهكهتێ بۆ ههوه بێخته دنیایا ههوه، هیڤییا من ئهوه ئهز وه لێ بێم خهلك علم وزانینێ ژ من وهربگرن، وعهبدللاهێ كوڕێ عومهرى گۆت: وهیڤییا من ئهوه خودێ گونههێن من بغهفرینت..
وچهرخا زهمانى زڤڕى، ڕۆژهاتن وڕۆژ چوون.. موعاویه چوو، ههر وهكى ڕۆژهكێ حوكم ل بهوستهكا عهردى نهكرى، وكوڕێ وى یهزید ژى پشتى وى چوو، وخهلكێ حیجازێ (موبایهعا) عهبدللاهێ كوڕێ زوبهیرى كر، وخهلكى ب خیلافهتێ سلاڤ كرێ.. ودهمێ ئهو بوویه خهلیفه وى برایێ خۆ موصعهب كره والییێ عیراقێ، وبۆ دهمهكى هیڤییا وان ههردووان بۆ ب جهـ هات.
و ل شامێ خهلكى (موبایهعا) عهبدلمهلكێ كوڕێ مهروانى كر، پاشى ب ڕهخ كهعبێ ڤه ل نێزیكى وى جهى یێ عهبدللاهى هیڤى خواستى ئهو ب دهستێن عاملێ عهبدلمهلكى (حهججاجێ ثهقهفى) هاته كوشتن، و ل عیراقێ .. ل دویر موصعهب ژى ب دویڤ عهبدللاهى دا چوو و د ڕێیا وهیلایهتا خۆ دا هاته كوشتن.. ومهیدان بۆ عهبدلمهلكى ما ڤالا، عهبدلمهلك بوو خهلیفێ ئیسلامێ ومهزنێ نیڤهكا عهردێ وى زهمانى. هیڤییا وى ژى ب جهـ هات.
دو هیڤى مان.. یا عهبدللاهێ كوڕێ عومهرى، ئهڤه غهیبهكه ل نك خودێ، ویا عــورهوهیــى ل بـهر چاڤ ب جهـ هات، بۆرى د گهل مه ئاخفتنا عومهرێ كوڕێ عهبدلعهزیزى د دهر حهقا وى دا، و (عهبدررهحمانێ كوڕێ حومهیدى) دبێژت: جارهكێ ئهز د گهل بابێ خۆ چوومه مزگهفتێ، من دیت خهلك ههمى یێ ل مرۆڤهكى كۆم بووین وداخوازا علمى ژێ دكهن، ئینا ئهز ژ وى عهجێبگرتى مام، ومن گۆته بابێ خۆ: ئهڤه كییه؟ وى گۆته من: عهجێبگرتى نهبه، من ددیت صهحابیێن پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- پسیارێن خۆ ژ ڤى دكرن، ئهڤه عوروهیێ كوڕێ زوبهیرییه!
ئهڤه دهسپێك.. ونوكه وهرن دا عوروهیى ب ههوه بدهینه ناسین.
❖دانهنیاسینا عوروهیى:
عوروه -وهكى مه گۆتى- كوڕێ زوبهیرێ كوڕێ عهوامیه، ودهیكا وى ئهسمائا كچا ئهبوو بهكریه، ل سالا دویماهیێ ژ خیلافهتا (عومهرێ كوڕێ خهططابى)، یان پشتى (عوثمان) بوویه خهلیفه ب دو سێ سالهكان، ئهو هاتبوو سهر دنیایێ، وهێشتا ژیێ وى ل دۆرێن دههـ سالیێ بابێ وى زوبهیر هاته شههیدكرن، ودهیكا وى ئهسمائێ خهم ژ پهروهردهكرنا وى خوار، وچونكى مرادا وى ئهو بوو ببته ئێك ژ زانایێن مهزن یێن كیتابێ وسوننهتێ نیشا خهلكى ددهن، ههر ژ زارۆكینیا خۆ وى قهستا صهحابـیـێـن پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- یێن مایى كر، وعلم ژێ وهرگرت، وهكى: ئیمام عهلى، وئهبوو هورهیره، وعهبدللاهێ كوڕێ عهبباسى، وعهبدللاهێ كـوڕێ عومهرى، و ژ ههمیان پتر: خالهتا خۆ دهیكا موسلمانان عائیشایێ، ئهوا عوروه نێزیكى خۆ كرى، وئهو وهكى كوڕهكى بۆ خۆ حسێب كرى، لهو دهمێ عـوروه د گهل وێ دئاخفت دگۆتێ: دادێ! وعائیشایێ علمێ خۆ ب كیتابێ وسوننهتێ وشهریعهتى ههمى گههاندێ. وڕۆژهك ب سهر وى دا هات ئهو دهاته هژمارتن ئێك ژ (حهفت فقهزانێن مهدینێ) یێن خهلك بۆ دینێ خۆ لێ دزڤڕن..
وڕۆژا عومهرێ كوڕێ عهبدلعهزیزى بوویه والیێ مهدینێ، وئهو گههشتیه باژێڕى، ئێكهمین تشت وى كرى ئهو بوو وى دههـ زانا ژ خهلكێ مهدینێ داخوازكرنه دیوانا خۆ، ویێ ئێكێ عوروه بوو، وگۆته وان: من هوین یێن داخواز كرین بۆ كارهكێ وهسا هوین دێ پێ خودان خێر بن، ودێ بنه پشتهڤان بۆ من ل سهر حهقیێ.. هوین دزانن ئهز یێ بوویمه مهزنێ ههوه ومن نهڤێت كارهكى بكهم بێى كو رهئیا ههوه وهرگرم، ڤێجا ئهگهر ههوه دیت كهسهكى تــهعــدایــى كــر، یان هــهوه گــوهـ لێ بوو كو عاملهكێ من زۆرداری ل ئێكى كر، ئهز ههوه ب خودێ ددهمه سویندێ كو هوین بێژنه من.
وهـنـدى عومهر والی ل مهدینێ عوروه نێزیكترین كهس بوو بۆ وى، و ب هێزترین پشهڤان بوو بۆ وى ل سهر حهقیێ.. وئـهڤـه كارێ وى د گهل خهلیفهى ب خۆ ژى ل شامێ، چ د گهل عهبدلمهلكى بت یان د گهل كوڕێن وى بت، ههردهم وى ڕێكا باشیێ نیشا وان ددا، وچو جاران بهرێ وى ههڤڕكیا وان ومال ومهنصبێن وان نهبوو، وههر جارهكا زانایى حهقى گۆت، بێى بـهرێ وى ل هـنـدێ بـت فـایـدهكـێ دنیایێ ب وێ گۆتنێ بگههتێ، ئهو ل نك مهزن وبچویكان دێ بته جهێ قهدر وئحترامێ.
وعوروهى علم وعهمهل پێكڤ كۆم كربوو، پتر ژ ڕۆژێـن سـالـێ ئهو یێ ب ڕۆژى بوو، و ب شــهڤـــێ بـارا پتر وى عیبادهت دكر، ب ڕۆژ چارێكا قورئانێ لێ دخواند، و ب شهڤێ ژ بهر د نڤێژێ دا دخواند، یهعنى: ههر چار رۆژان وى دوو جاران قورئان ختم دكر.. وعهدهتێ وى بوو سالێ ههمیێ وى بیستانێ خۆ تهعان دكر دا حهیوان چو زیانێ نهگههیننێ، وگاڤا بیستان دهاته بهرى، ودبوو دهمێ فێقى وى ل سێ چار جهان تهعان ڤهدكر، ودگۆت: ئهگهر ئێك د بهر ڕا بۆرى ودلێ وى چوو فێڤى دا بشێت بێت ژێ بخۆت، وهندى بڤێت بۆ خۆ ژێ ببهت.
ل ڕۆژهكا ئهوێ ب ڕۆژى ژ سالا (93) مشهختى خودێ حهقیا رحا وى كربوو، وهندى كوڕێن وى مانه پێڤه دا ئهو ڕۆژیا خۆ بخۆت وى ب یا وان نهكر، و ب دهڤهكێ ب رۆژى ڤه وى قهستا خودایێ كر.
❖صهبرا وى ل سهر بهلایێ:
وبـهرچاڤــتــریــن بـهرپـهڕ د دیـرۆكـا عوروهیێ كوڕێ زوبهیری دا مرۆڤ ل نك ڕاوهستت ژ بهر وێ دهرسا مهزنا صهبرێ یا كو تێدا ههى، ئهو بهرپهڕ بوو یێ ل سهر زهمانێ خیلافهتا وهلیدێ كوڕێ عهبدلمهلكی هاتیه ڤهكرن..
وهختهكى عوروهیى قهستا باژێڕێ دیمهشقێ كر، ودهمێ ئهو گههشتیه وێرێ وخهلیفهى ب هاتنا وى زانى، خهلیفهى ئهو ل نك خۆ مێڤان كر، وقهدرهكێ زێده دایێ، و ل دهمهكى كوڕێ وى ئهوێ د گهل هاتى، د گهل هندهك مرۆڤان دهركهت وچو تهماشا ههسپێن خهلیفهى، و ل دهمهكێ ئهو یێ غافل ههسپهكى پێن خۆ ب جۆتكانى هاڤێتن ولیتكهك لێ دا، ئهجهلا وى تــێـــدا بــوو، جاب گـــههـــانـــده عـوروهى.. وى حـهمـدا خودێ، وهێشتا ئهو ب دورستى ژ ڤهشارتنا كوڕێ خۆ خلاس نهبووى، پێ وى كهفته بهر ووهڕمت، وئهڤه ژ بهر وێ برینێ بوو یا ب ڕێڤه كهفتیه پێ وى ودایه بن، خهلیفهى هنارته ب دویڤ دختۆر وحهكیمان ڕا؛ دا چارهیهكێ بۆ مێڤانێ وى ببینن، وپشتى وان زانینا خۆ ههمى لێ خهرج كرى، وان ب خهم ڤه ئاگههداریا خهلیفهى كر كو چو چاره نینن ژبلى كو ئهو پیێ عوروهیى ببڕن، ئهگهر نه ئێش دێ لهشێ وى ههمیێ ڤهگرت، وگاڤا وان خهبهر گههاندیه عوروهیى وى ب ڕویهكێ گهش ڤه پێشوازى ل ئهمرێ خودێ كر. وگاڤا حهكیمى ئامیرهتێن نشتهرگهریێ حازر كرین، وكارێ بڕینا پــیــێ نــســاخــى كـــرى، وى گۆتێ: ئهز دبێژم ئهگهر ئهم بهنجێ بدهینه ته باشتره دا ته هاى ژ ئێشێ نهمینت، وى گــۆت: مـــن نهڤێت ئهندامهكێ لهشێ من بێته بڕین بێى ئهز ههست ب ئێشانا وى بكهم وبۆ خۆ ب خێر حسێب بكهم، وگاڤا وى بهرێ خۆ دایه دهور وبهرێن خۆ وى كۆمهكا زهلامان دیتن، گۆت: ئهڤه كینه؟ حهكیمى گۆتێ: ئهڤه من یێن ئیناین دا ته بگرن دهمێ ئهم پێ ته دبڕین.. عوروهى ب گڕنژین ڤه بهرسڤا وى دا: بلا بچن.. مه چو ههوجهیى ب وان نینه، ئهز هیڤیدارم زكر وتهسبیح جهێ وان بگرن!
وحـهتـا دختۆرى پیێ وى بڕى وى (لا إله إلا الله، والله أكبر) دگۆت، و ل دویڤ دهست ودارێ نۆژداریا وى دهمى پشتى پێ بڕى، ودا كو نهزیف بۆ چێ نهبت، ئهو جهێ هاتیه بڕین كره د ئامانهكێ تژى دا ژ زهیتا كهلاندى، وگاڤا پیێ وى كریه د زهیتا كهلاندى دا، دلێ وى بۆرى ووى ڕۆژێ ههمیێ وى هاى ژ خۆ نهما، و ژ بهر وێ بێ هشیێ وێ ڕۆژێ ب تنێ ئهو نهشیا (وردێ) خۆ -كو خواندنا چارێكهكا قورئانێ بوو- بخوینت، وپشتى ئهو هشیار بووى، وى گۆت: كانێ پیێ من نیشا من بدهن.. گاڤا وان ئهو طهست نیشا داى یا پیێ وى تێدا، وى بـهرێ خـۆ دا پـیـێ خۆ وگۆت: ئهز ب وى كهمه یێ ئهز ل شهڤ ونیڤ شهڤان ب ته بریمه مزگهفتان، ئهو باش دزانت كو ئهز ب ته ب نك خرابیهكێ ڤه نهچوویمه.
ووهسا چێبوو كو ل وان ڕۆژان كۆمهكا زهلامان ژ ئویجاخا عهبسیان هاتنه نك خهلیفهى، خهلیفهى بهرێ خۆ دایێ زهلامهكێ كۆره د ناڤ دا بوو، ئینا پیار ژێ كر: چاوا چاڤێن ته هۆ لێ هاتینه؟
وى گۆت: ئهى ئهمیرلموئمنین! د ناڤ ههمى عهبسیان دا زهلامهكێ وهكى من دهولهمهند وعهیال بۆش نهبوو، مالا من د نهالهكێ دا بوو، ڕۆژهكێ لههییهكا وهسا ب سهر مه دا هات چو جاران لههییێن وهكى وێ من نه دیتبوون، مال وحالێ من ههمى د گهل خۆ بر، تشتێ ئهز شیایم خلاس كهم بچویكهكێ سـافا بوو، من ئهو دا بهر سنگێ خۆ، وحێشترهكا من ژى ژ لههییێ ڤهڕست، گاڤا من حێشتر دیتى ئهز چوومێ دا بگرم، ومن زارۆكێ خۆ دانا عهردى، وئهز ب دویڤ حێشترێ ڤه چووم، دهمهكى قێژیا زارۆكى هاتـه مـن، ئهز لێ زڤڕیم من دیت سهرێ وى یێ د دهڤێ گوركهكى دا، ئهز ب لهز چوومێ بهلێ یا ژ خۆ بوو، حهتا ئهز گههشتیمێ گورك ڕهڤى وئهو تمام بووبوو، من گۆت: كوڕ ههر چوو دا ئهز بچمه حێشترێ، گاڤا ئهز نێزیك بوویم وێ لیتكهك ل ناڤ چاڤێن من دا، ئهنى ل من پهقاند وههردو چاڤ كۆره كرن.. وهۆسا د ئێك شهڤ دا من خۆ دیت نه عهیال ونه مال ونه چاڤ!
خهلیفه ل زهلامهكى زڤڕى وگۆتێ: ههڕن ڤى ببهنه نك عوروهیى بلا چیرۆكا خۆ بۆ بێژت؛ دا ئهو بزانت كو د ناڤ خهلكى دا هندهكێن ههین موصیبهتا وان ژ یا وى مهزنتره..
بهلێ عوروهیى ههوجهیى ب هندێ نهبوو صهبرا خۆ ب موصیبهتێن خهلكێ دى بینت، گاڤا عوروه زڤڕییه مهدینێ، كوڕ د گهل نه وپێیهك پێڤه نه، وخهلكێ مالا وى هاتینه بهراهیێ، وتژى چاڤێن وان پسیارێن حێبهتى، یێن ل هیڤیا بهرسڤهكێ ژ وى، وى گۆته مرۆڤێن خۆ: ئهو تشتێ هوین دبینن بلا ل بهر ههوه یێ مهزن نهبت، ئهگهر خودێ كوڕهكێ من بر بت وى سێیێن دى بۆ من یێن هێلاین، وئهگهر وى پێیهكێ من بر بت وى دو دهست وپێیهك بۆ من یێن هێلاین.. حهمد بۆ وى بت، ژ چاران وى سێ بۆ من یێن هێلاین، وئهز ب خودێ كهمه ئهگهر وى پیچهك ژ من ستاند بت ژى، وى پتر بۆ من هێلایه.. وئهگهر وى جارهكێ بهلا دابته من وى گهلهك جاران سلامهتى یا دایه من.
❖ژ شیرهتێن عوروهیى:
ژ شیرهتێن بهردهوام یێن عوروهیى ل عهیالێ خۆ دكر ئهڤه بوو وى دگۆته وان: ((كوڕێن من! خۆ فێرى علمى بكهن.. چونكى ئهگهر هوین د ناڤ خهلكى دا دبچویك ژى بن، بهلكى خودێ ب علمى ههوه بكهته مهزنێن وان. ئهى كوڕێن من! ئهگهر ههوه باشییهك ژ مرۆڤهكى دیت هیڤییا خێرێ ژێ بكهن، ئهگهر خۆ ئهو ل بهر خهلكى مرۆڤهكێ خراب ژى بت، چونكى وێ باشییێ هندهك خویشك دێ ههبن، وئهگهر ههوه خرابییهك ژ ئێكى دیت ژێ دهشیار بن، ئهگهر خۆ ئهو ل نك خهلكى یێ باش ژى بت، چونكى ئهوێ خرابییێ هندهك خویشك دێ ههبن..)).
وگهلهك جاران وى بیرا وان ل گۆتنهكا خالهتا خۆ عائیشایێ دئینا ڤه، دگۆت: ((جارهكێ عائیشایێ گۆته من: ب خودێ هندهك جاران چل شهڤ ب سهر مه دا ل مالا پێغهمبهرى دهاتن مه ئاگر نه بۆ چراى ونه بۆ زادلێنانێ هل نهدكر.. گۆت: من گۆتێ: دادێ! پا ههوه چ دخوار؟ وێ گۆت: ئاڤ وقهسپ!)).
