نیشانێن ڕۆژا قیامهتێ
ئهگهر ئهم ئایهتێن قورئانێ وحهدیسێن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بخوینین دێ بینین دهلیڤهیهكا مهزن بۆ مهسهلا بهحسكرنا ژ ڕۆژا قیامهتێ وباوهری ئینانا ب ڤێ ڕۆژێ و ب وان ڕویدان وقهومینێن مهزن یێن كو تێدا چێ دبن یا هاتییه دان، ژ بهر وێ كارتێكرنا مهزن یا باوهری ئینانا ب ڤێ ڕۆژێ ل سهر رهفتارێ مرۆڤی دكهت..
وئهگهر چ دهمێ هاتنا ڤێ ڕۆژێ سررهكا ڤهشارتییه ل بهر ههمی چێكرییان و ژبلی خودێ كهسهك ب دهمێ هاتنا وێ یێ زانا نینه، وهكی د ئایهتهكا قورئانێ دا هاتی:(يسألونك عن الساعة أيان مرساها قل إنما علمها عند ربي لا يجليها لوقتها إلا هو ثقلت في السماوات والأرض لا تأتيكم إلا بغتة يسألونك كأنك حفي عنها قل إنما علمها عند الله ولكن أكثر الناس لا يعلمون)(الأعراف: 187) ئهی موحهممهد كافر پسیارا دهمێ قیامهتێ ژ ته دكهن كانێ ئهو كهنگییه؟ تو بێژه وان: زانینا دهمێ ڕابوونا وێ ل نك خودێ ب تنێیه، ژ وی پێڤهتر كهس ب دهمێ ئاشكهرابوونا وێ ناكهڤت، زانینا وێ یا گران و بهرزهیه ل بهر خهلكێ عهسمانان و عهردی، ب خافلهتی ڤه نهبت ئهو نائێت، ئهڤ مللهته پسیارا وێ ژ ته دكهن ههر وهكی تو ل سهر زانینا دهمێ وێ یێ مجدی، و ل دویڤ دچی دا بزانی، تو بێژه وان: ههما زانینا وێ ههر یا ل نك خودێ ئهوێ تشتێ نهبهرچاڤ ل عهسمانان و عهردی دزانت، بهلێ پترییا مرۆڤان نزانن كو ژ خودێ پێڤهتر كهس وێ چهندێ نزانت.
د گهل هندێ ژی خودایێ مهزن گهلهك نیشان ل بهر مرۆڤان داناینه ئهو نێزیكبوونا دهمێ هاتنا ڤێ ڕۆژا مهزن پێ بزانن، خودایێ مهزن دبێژت:(فهل ينظرون إلا الساعة أن تأتيهم بغتة فقد جاء أشراطها فأنى لهم إذا جاءتهم ذكراهم) (محمد: 18) ئهڤ درهوپێكهره ژ قیامهتێ پێڤهتر چاڤهرێ یی تشتهكێ دی ناكهن كو ئهو ژ نشكهكێ ڤه بێت و بگههته وان، چونكی ب ڕاستی نیشانێن وێ هاتینه و وان چو مفا بۆ خۆ ژێ وهرنهگرتییه، ڤێجا ئهگهر ئهو گههشته وان ئهو ژ نوی ژ كیڤه دێ بیرا خۆ لێ ئیننهڤه؟.
و ئهڤ نیشانه یێن قورئانێ و حهدیس بهحس ژێ دكهن وبۆ مه ئاشكهرا دكهن گهلهكن، و ئهو ب ڕهنگهكێ گشتی ل سهر دو پشكان دئێنه لێكڤهكرن: نیشانێن بچویك، و نیشانێن مهزن، و نیشانێن بچویك ژی ل سهر دو پشكان دئێنه لێكڤهكرن: ئهو نیشانێن چێبووین و هاتینه دیتن، و ئهو نیشانێن هێشتا چێ نهبووین.
و مه ل بهره ل ڤێرێ بهحسێ ڤان نیشانان بكهین، و ل سهری ئهم دێ ژ نیشانێن بچویك دهست پێ كهین:
1- هنارتنا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و مرنا وی:
د حهدیسهكێ دا یا ئیمامێ بوخاری ژ سههلێ كوڕێ سهعدی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (بعثتُ أنا والساعة كهاتین) ئهز و قیامهت هۆسا یێن هاتینه هنارتن. و وی تبلا خۆ یا ناڤێ و یا شاهدێ گههاندنه ئێك.
و چونكی موحهممهد -سلاڤ لێ بن- پێغهمبهرێ دویماهییێیه هنارتنا وی نیشانا دویماهییا زهمانییه، و بهری هنارتنا پێغهمبهری ژی -سلاڤ لێ بن- جوهییان ڕادگههاند كو پێغهمبهرهك ل دویماهییا زهمانی دێ ئێت.. و وان گهلهك سالۆخهتێن ڤی پێغهمبهری ژی دهست نیشان دكرن، و پشتی ئهڤ پێغهمبهره هاتی و ئهو نه ژ وان بوو، وان باوهری پێ نهئینا و خۆ بێ دهنگ كر، و ئێدی بهحسێ هنارتنا ڤی پێغهمبهری نهكر.
و مرنا پێغهمبهری ب خۆ ژی -سلاڤ لێ بن- ئێك ژ نیشانێن هاتنا قیامهتێ بوون، وهكی د حهدیسهكێ دا یا بوخاری ژ عهوفێ كوڕێ مالكی ڤهگوهاستی هاتی: (اعدد ستا بین یدی الساعة: موتی)شهش نیشانان ل بهری هاتنا قیامهتێ ئهز دێ هژمێرم: مرنا من..
2- ڤهكرنا (بیت المقدس)ێ:
ههر د حهدیسا عهوفی یا بۆری دا ئهوا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- شهش نیشانێن هاتنا قیامهتێ تێدا هژمارتین هاتییه كو نیشانا دووێ ڤهكرنا باژێڕێ قودسێیه ژ لایێ موسلمانان ڤه، و ئاشكهرایه كو دهمێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئهڤ گۆتنا خۆ گۆتی قودس (یان: بیت المقدس) ل ژێر حوكمێ دهولهتا رۆمانی بوو، و پشتی مرنا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ب نێزیكی چار سالان، ل سالا پازدێ مشهختی، و ل سهر دهمێ حوكمێ ئیمامێ عومهر لهشكهرێ ئیسلامێ بێ شهڕ چوو د باژێڕێ (بیت المقدس)ێ دا، و ئهڤ باژێڕێ پیرۆز كهفته بن دهستێ موسلمانان.
3- پهیدابوونا فتنه و بهلایان:
مرۆڤێ چاك ئهوه یێ خۆ ل سهر ڕێكا ڕاست بگرت ، و مللهتێ چاك ژی ئهوه یێ پێگیرییێ ب وێ بكهت یا دین پێ هاتی، و گهلهك جاران ژ بهر هندهك ئهگهرێن ناڤخۆیی یێن جودا جودا بهلا د ناڤ ئوممهتێ دا ڕوی ددهن، و د ئهنجامێ وان بهلایان دا سهر و مال تێ دچن، و خودایێ مهزن پێغهمبهرێ خۆ ب هژمارهكا وان فتنه و بهلایان ئاگههدار كربوو یێن كو دێ ب سهر ئوممهتا وی دا ئێن، و وی ژ لایێ خۆ ڤه ئوممهتا خۆ ب وان فتنه و بهلایان ئاگههدار كربوو بۆ هندێ دا ئهو خۆ ژ وان فتنهیان بدهنه پاش و تێكهل نهبن دهمێ دئێن، ترمذى ژ ئهنهسێ كوڕێ مالكی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (یكون بین یدی الساعة فتناً كقطع اللیل المظلم، یصبح الرجل مؤمناً ویمسی كافراً، ویمسی مؤمناً ویصبح كافراً، یبیع أقوام دینهم بعرض من الدنیا) بهری هاتنا قیامهتێ هندهك فتنهیێن وهكی پرتێن شهڤا تاری دئێن، زهلامهكی لێ دبته سپێده و ئهو یێ خودان باوهره دهمێ لێ دبته ئێڤار یێ كافره، و لێ دبته ئێڤار ئهو یێ خودان باوهره ودێ لێ بته سپێده ئهو یێ كافره، هندهك مللهت دینێ خۆ ددهنه ب پهرتالێ دنیایێ.
و هندهك جاران فتنه هند مهزن دبت مرۆڤێ نهرم و حهلیم وعهقلدار تێدا حهییری دمینت نزانت دێ چ كهت یان چ بێژت یان بهرێ خۆ ب كیژ لایی ڤه دهت، بهلكی هندهك جاران دگههته هندێ مرۆڤ حهسویدییێ ب مرییان دبهت، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د گۆتنهكا خۆ دا یا بوخاری وموسلم ژێ ڤهدگوهێزن، دبێژت: (لا تقوم الساعة حتی یمر الرجل بقبر الرجل، فیقول: یا لیتنی كنت مكانه) قیامهت ڕانابت حـهتا زهلامهك د بهر گۆڕا زهلامهكی ڕا دبۆرت، و دبێژت: خوزی ئهز ل جهێ وی بامه. یهعنی: ژ بهر وان فتنه و بهلایێن مهزن یێن ب سهر خهلكی دا دئێن.
وگ هلهك ژ ڤان فتنه و بهلایێن مهزن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ب ناڤ و نیشان یێن بۆ مه گۆتین، وهكی دێ د گهل مه ئێت ئهگهر خودێ حهز بكهت.
4- دهركهفتنا دهستهكا خهوارجان:
و ئهڤه ئێك ژ وان فتنهیێن مهزنه یێن ئوممهت پێ موبتهلا دبت ل دویماهییا زهمانی ژ ئهنجامێ نهزانینا وان یا دورست ب دینی، و ژێـكـڤهبوونا كرێت ئهوا دكهفته د ناڤ ڕێزێن ئوممهتێ دا، و بهلاڤبوونا ئستبدادا سیاسی ئهوا ژ لایێ مهزنێن موسلمانان ڤه دئێته ب كارئینان، و خهوارجان -وهكی ژ حهدیسێن پێغهمبهری سلاڤ لێ بن دئێته زانین- ل دویماهییا زهمانی دهورهكێ مهزن د ژێكڤهكرنا ئوممهتێ دا ههیه، ههر وهسا دهورێ وان یێ سهرهكییه د بهلاڤكرنا نهزانینا ب دینێ و ترس و ئیرهابێ دا د ناڤ خهلكی دا، بوخاری و موسلم ژ ئیمام عهلی ڤهدگوهێزن، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (سیخرج فی آخر الزمان قوم أحداث السن، سفهاء الأحلام، یقولون من قول خیر البریة، یقرؤون القرآن لا یجاوز حناجرهم، یمرقون من الدین كما یمرق السهم من الرمیة، فإذا لقیتموهم فاقتلوهم، فإن فی قتلهم أجراً لمن قتلهم عند الله یوم القیامة) ل دویماهییا زهمانی كۆمهكا مرۆڤان دێ دهركهڤن دبچویك و جحێلن، و عهقلێ وان و تێگههشتنا وان یا سڤكه، ژ ئاخفتنا چێترینێ مرۆڤان دبێژن، و قورئانێ دخوینن ژ گهروییا وان دهرباس نابت، ئهو ژ دینی دهردكهڤن ههر وهكی تیر ژ كڤانی دهردكهڤت، ئهگهر هـــهوه ئهو دیتن هــویــــن وان بكوژن، چونكی د كوشتنا وان دا خێر ههیه ل نك خودێ بۆ وی یێ وان دكوژت.
مهعنا: ئهڤان كهسان نه زانینا شهرعی ههیه و نه خبره و شارهزایییا سیاسییان ههیه، و ههر چهنده ئهو قورئانێ و حهدیسان دزانن و دخوینن ژی بهلێ ئهو چو فایدێ وان ناكهت چونكی ئهو ب دورستی تێ ناگههن، و مهعنا وان نزانن، و د گهل هندێ ژی خۆ ب زانینێ دئیننه دهر و فهتوایێن مهزن و ب خهطهر ددهن، و خهلكی كافر دكهن و كوشتنا وان مالێ وان حهلال دكهن، ئهڤ ڕهنگێ مرۆڤان ههر چهند حوكم ب كوفرا وان نائێته دان ژی، بهلێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- كوشتنا وان حهلال دكهت، و ڕێكێ ددهته مهزنێ موسلمانان كو ئهو وان بكوژت و ئــوممهتێ ژ بهلایا وان ڕزگار بكهت، و د ریوایهتهكا دی دا یا ئهبوو داود وئبن ماجه ڤهدگوهێزن، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- پتر سالۆخهتێن ڤێ دهستهكێ بۆ مه ئاشكهرا دكهت، و دبێژت: (یدعون إلی كتاب الله ولیسوا منه فی شیء) یهعنی: ئهو داخوازا حوكمێ قورئانێ دكهن، بهلێ پا ئهو ب خۆ ژ قورئانێ ددویرن..
چاوا؟
د وان مهسهلان دا یێن بۆ وان خۆش ئهو دێ بێژن: مه حوكمێ قورئانێ دڤێت، و ژبلی قورئانێ ئهم ب چو حوكمێن دی رازی نابین، بهلێ د هندهك مهسهلێن دی دا بهرێ خۆ بدێ ئهو ب خۆ پێ ل حوكمێ قورئانێ ددانن!
پاشی پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: (سیماهم التحالق) نیشانا وان ئهوه: ئهو د ڕێكخستنا خۆ دا (حهلهقه حهلهقه)نه، دهمێ دگههنه ئێك ل مزگهفتێ سهرێن خۆ دگههیننه ئێك و خۆ دكهنه خهلهك خهلهك و پست پستێ دكهن، دا كــــهس ژبلی وان ب باطلێ وان ئاگههدار نهبت.
5- كێمبوونا زانینێ و بهلاڤبوونا نهزانینێ:
و مهخسهد ب زانینێ ل ڤێرێ زانینا شهرعییه، بوخاری و موسلم ژ ئهنهسێ كوڕێ مالكی ڤهدگوهێزن، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (من أشراط الساعة أن یقل العلم ویظهر الجهل) ژ نیشانێن قیامهتێیه علم كێم دبت و جههل ئاشكهرا دبت. و د حــــهدیــســـهكا دی دا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- ئاشكهرا دكهت كو نهمانا زانینێ ب چوونا زانایێن دورست دبت، (بوخاری و موسلم) ژێ ڤهدگوهێزن دبێژت: (إن الله لا یقبض العلم انتزاعاً ینتزعه من العباد، ولكن یقبض العلم بقبض العلماء، حتی إذا لم یبق عالماً اتخذ الناس رؤوساً جهالاً، فسئلوا، فأفتوا بغیر علم، فضلوا وأضلوا) خودێ زانینێ ب ژێستاندن ژ خهلكی وهرناگرت، بهلكی ئهو زانینێ ب مراندنا زانایان وهردگرت، حهتا ئهگهر وی چو زانا نههێلان، خهلك هندهك سهرێن نهزان دێ بۆ خۆ دانن، ڤێجا پسیار دێ ژ وان ئێنهكرن و بێ زانین ئهو دێ فهتوایێ دهن، ڤێجا ئــهو دێ د سهردا چن ودێ خهلكی ژی د سهر دا بهن.
و شهرت نینه نهمانا زانایان مهعنا وێ ئهو بت چو زانایێن دورست د ناڤ خهلكی دا نامینن، نهخێر! دبت زانایێن ڕاست و دورست ههبن، بهلێ گۆتن یا وان نابت، و ئهو د ناڤ خهلكی دا دێ دڤهشارتی بن -وهكی زانایێ مهزن ئبن حهجهر دبێژت-، نهبهس هنده بهلكی دبت دهسههلات ژ بهر هندهك مهصلحهتێن خۆ ب ترساندن و تهمهعی ژی دێ بهرێ خهلكی ژ وان زانایان دهنه پاش، و دێ ڕابن هندهك نهزانان یێن وان دڤێت ب شاشك ئێخن و مهنصبێن فهتوایێ دهنێ، دا هندهك فهتوایێن دلخواز بۆ وان بدهن.
و تشتێ غـــهریب ئهوه ڤێ گاڤێ بارا پتر ژ وان كهسان ئهوێن ناڤێ ئیسلامییهتێ ل سهر خۆ ددانن، و ژ زانا و هزرڤانێن ئیسلامی یێن مهزن دئێنه هژمارتن، و مۆرا (دوعاتان) ل ئهنیێن وان دئێنه دان، و (فضائیات) دهۆلێ بۆ دقوتن، ژیانا وان بخوینه دێ بینی ڕۆژهكا ب تنێ ژی علمێ شهرعی نهخواندییه، و ل سهر دهستێ زانایهكێ دینی یێ ب تنێ ژی نههاتینه پهروهردهكرن، د گهل هندێ ژی فهتوا یا وانه!
6- نهخشاندنا مزگهفتان:
ئیمام ئهحمهد ژ ئهنهسێ كوڕێ مالكی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (من أشراط الساعة أن یتباهی الناس فی المساجد) ژ نیشانێن قیامهتێیه خهلكی مـــهدحان ب مزگهفتان دكهن. ئهنهس دبێژت: ئـــــهو دێ مــــهدحــــان ب ئاڤاكرنا مزگهفتان كهن و كێمهكێ تێ نهبت ئهو وان ئاڤا ناكهن. یهعنی: ئهو ئاڤاهییێن مزگهفتان دێ نهخشینن و بلندكهن، و هندهك ژ بهر هندهكان دێ وان خهملینن و مهدحان پێ كهن، بهلێ ئاڤاكرنا وان یا دورست كو ب عیبادهتییه كێمهكێ تێ نهبت ئهو ناكهن.
و ئبن عهبباس بهحسێ مزگهفتان دكهت و دبێژت: ڕۆژهك دێ ئێت موسلمان وهسا دێ مزگهفتان خهملینن كا چاوا جوهی و فهله دێر و كنشت خهملاندینه.
7- بهرزهبوونا ئێمانهتی:
ئیمامێ بوخاری ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: دهمهكی پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- یێ ڕوینشتی بوو بۆ جماعهتێ دئاخفت ئهعرابییهك هاته نك و گۆتێ: كهنگی قیامهته؟ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بهرسڤا وی نهدا بهردهوامی دا ئاخفتنا خۆ، هندهكان گۆت: پسیارا وی ب دلێ پێغهمبهری نهبوو لهو بهرسڤا وی نهدا، و هندهكان گۆت: گوهـ لێ نهبوو لهو بهرسڤا وی نهدا، پشتی گۆتنا خۆ خلاس كری گۆت: كانێ ئهوێ پسیارا قیامهتێ كری؟ وی زهلامی گۆت: ئهڤه ئهزم ئهی پێغهمبهرێ خودێ، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (فإژا ضیعت الأمانة فانتظر الساعة) ئهگهر ئێمانهت هاته بهرزهكرن ل هیڤییا قیامهتێ به. وی گۆت: بهرزهكرنا ئێمانهتی یا چاوایه؟ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (إذا وسد الأمر إلی غیر أهله فانتظر الساعة)ئهگهر كار بۆ یێ نه ژ ههژی هاته هلپسارتن تو چاڤهڕێی قیامهتێ به.
و د حهدیسهكا دی دا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- ئاشكهرا دكهت كانێ چاوا ئێمانهت ژ دلان دهردكهڤت، بوخاری ژ حوذهیفهی ڤهدگوهێزت دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دو حهدیس بۆ مه گۆتن، ئێك من یا دیتی و ئهزێ ل هیڤییا یا دی، وی گۆته مه كو ئێمانهت یا د نیڤا دلێن زهلامان دا هاتییه خوارێ، یهعنی: ئێمانهت د كویراتییا دلێن خهلكی دا دێ ههبت، پاشی وان ژ قورئانێ زانی، پاشی ژ سوننهتێ زانی، و وی بۆ مه بهحسێ ڕاكرنا ئێمانهتی كر و گۆت: (ینام الرجل النومة، فتقبض لأمانة من قلبه، فیظلّ أثرها مثل أثر الوكت، ثم ینام النومة فتقبچ، فیبقی أثرها مثل المجل كجمر دحرجته علی رجلك فنفط فتراه منتبراً ولیس فیه شیء، فیصبح الناس یتبایعون، فلا یكاد أحدهم یؤدی الأمانه، فیقال: إن فی بنی فلان رجلاً أمیناً، ویقال للرجل: ما أعقله! وما أظرفه! وما أجلده! وما فی قلبه مثقال حبه خردل من إیما) زهلام دێ نڤت، و ئێمانهت دێ ژ دلێ وی ئێته ستاندن، و وهكی شوینا نیشانهكێ دێ لێ مینت، پاشی دێ نڤت و ئێمانهت دێ ژێ ئێته ســتـاندن ووهكی شوینا كاری دهمێ ل دهستی دمینت دێ لێ مینت، وهكی پهلهكێ ئهگهر تو ل سهر پێ خۆ وهرگێڕی ڤێجا پهقیشكهك ل شوینێ چێ ببت یا پف و ڤالا بت، و ل سپێدێ خهلك دێ كڕین و فرۆتنێ كهن و نێزیكه ئێك ژ وان ئێمانهتی نهگههینت، ڤێجا دێ ئێته گۆتن: د ناڤ فلان بنهمالێ دا زهلامهكێ ئهمینێ ههی، و دێ بۆ زهلامی ئێته گـــۆتـــــن: چــهنــد یێ ب عاقــلــه! چـــهنـــد یێ ههستی سڤكه! چهند یێ موكمه! و ئهو ب خۆ دندكهكا ئیمانێ د دلێ وی دا نینه.
و ژ ڤێ حهدیسێ دیار دبت كو زهمانهك دێ ب سهر ئوممهتێ دا ئــێــــت خهلك ب ئیمانێ و ئێمانهتی نائێنه هلسهنگاندن، مرۆڤهكی دێ بینی نه ئیمانه و نه ئێمانهته، د گهل هندێ مهدح مهدحێن وینه ل دیوانان.
8- دویچوونا ڕێبازێن ئوممهتێن بۆرین:
بوخاری ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (لا تقوم الساعة حتی تأخذ أمتی بأخذ القرون قبلها، شبراً بشبر وذراعاً بذراع) قیامهت ڕانابت حهتا ئوممهتا من ڕێبازا ئوممهتێن بهری خۆ دگرت بوهست بوهست و گهز گهز. و د ریوایهتهكا دی دا ههر ل نك بوخاری هاتییه: (لتتبعنَّ سننَ من كان قبلكم شبراً بشبر وذراعاً بذراع حتی لو دخلوا جحرَ ضبّ تبعتموهم) مسۆگهر هوین دێ دویكهفتنا ڕێبازێن یێن بهری خۆ كهن بوهست بوهست و گهز گهز، خۆ ئهگهر ئهو چوونه د كونا بزنمشكهكی ڤه هوین دێ ب دویڤ وان دا چن.
ژ ڤان ههردو حهدیسان ئاشكهرا دبت كو ئهو دهردێ ئوممهتێن بهری مه تووش بووینێ ئهم ژێ دێ تووش بینێ، و ئوممهتا مه د ناڤ خهلكی دا هند دێ بێ ڕوی و ناڤ بت دێ ئهو ببته دویڤهلانكا ئوممهتێن كافر و بێ باوهر و سهدێ سهد ئهو دێ چاڤ ل وان كهن، ئهگهر خۆ ئهو تشتهكێ نه یێ بهرعهقل ژی بكهن، وهكی چوونا د كونا بزنمشكان ڤه ئهم موسلمان دێ چاڤ ل وان كهین و ب دویڤ وان دا چین.. ڤێجا هزر بكهن هنگی شهخصییهتا مه دێ یا ب چ ڕهنگ بت؟
9- زێدهبوونا مالی:
بوخاری ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (لا تقوم الساعة حتی یكثر فیكم المال فیفیض، حتی یهم ربّ المال من یقبل صدقته، وحتی یعرضه فیقول الذی یعرضه علیه: لا أرب لی) قیامهت ڕانابت حهتا مال د ناڤ ههوه دا زێده دبت و مشه دبت، ڤێجا خودانێ مالی دێ لێ گهڕیێت كو ئێك ههبت خێرا وی ژێ قهبویل كهت و ئهو دێ خێرا خۆ پێشكێش و ئهوێ ئهو خێرا خۆ بۆ پێشكێش دكهت دێ بێژت: من چو منهت ب خێرا ته نینه.
و ئهڤ چهندا هه ههر زوی د ناڤ ئوممهتێ دا پهیدا بووبوو، ل سهر دهمێ صهحابییان وپشتی وان ل سهر دهمێ تابعییان ژی، و ب دورستی ل سهر دهمێ خهلیفێ راشدی عومهرێ كوڕێ عهبدلعهزیزی، دهمێ مال بۆش بووی، و وه لێ هاتی كهسێ زهكات وهرنهدگرت، دگۆت: مه منهت پێ نینه.
10- وهلاتێ عهرهبان دێ ڤهگهڕیێتهڤه بته مێرگ و ڕویبار:
موسلم ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: لا تقوم الساعة حتی یكثر المال ویفیض حتی یخرج الرجل بزكاة ماله فلا یجد أحدا یقبلها منه، وحتی تعود أرض العرب مروجاً وأنهاراً - قیامهت ڕانابت حهتا مال زێده دبت و مشه دبت، ڤێجا زهلام دێ زهكاتا مالا خۆ دهرێخت و ئهو كهسێ نابینت زهكاتا وی وهرگرت، و حهتا عهردێ عهرهبان جارهكا دی ڤهدگهڕیێت و دبته مێرگ و ڕویبار.
و پشكا دووێ ژ ڤـێ حهدیسێ دو ڕاستییێن مهزن ڕادگههینت پشتی پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ب هزار و چارسهد سالان ژ نوی یێن هاتییه زانین پشتی زانینا مرۆڤی پێشكهفتی، نوكه زانایێن بسپۆر ب ڕێكێن خۆ یێن علمی بنهجه كرییه كو وهلاتێ عهرهبان یێ ئهصلی كو جهزیرا عهرهبانه بهری ب هزاران سالان یێ كهسك بوو، یێ تژی مێرگ و ڕویبار بوو، پاشی ب هندهك ئهگهرێن طهبیعی حال هاته گوهاڕتن و وهلاتێ وان بوو صهحرا، و ههر ئهو زانا دبێژت: پێشبین دئێتهكرن كو پشتی چهند دهمێن دی جارهكا دی ئهڤ وهلاته بته مێرگ و ڕویبار دێ لێ مشه بن، پشتی بهستی ژۆردا زهحف دبت و ئهوروپا دمینته د بن بهفرێ ڤه.
ئهڤه گۆتنا زانایێن ئهڤرۆیه، و بهری وان ب چارده قهرنان پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ب وهحیا خودێ ئهڤ زانینه یا گههاندییه مه، بهلێ تشتێ زێدهتر ژ یێ وان یێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتییه مه ئهوه كو ئهڤ چهندا هه دێ ل دویماهییا زهمانی بت دهمێ قیامهت نێزیك دبت.
11- پهیدابوونا ئهو كهسێن ژ درهو دبێژن: ئهم پێغهمبهرین:
پێغهمبهرێ مه موحهممهد -سلاڤ لێ بن- پێغهمبهرێ دویماهییێیه، و وهكی بۆری د گهل مه هنارتنا وی نیشانا نێزیكبوونا دویماهییا دنیایێیه، و پشتی وی چو پێغهمبهرێن دی نائێن، بهلێ د هندهك حهدیسان دا هاتــیــیـــه كو هـــژمـــارهكا نهیا كێم ژ مرۆڤێن درهوین دێ پهیدا بن و ب ناڤێ پێغهمبهرینییێ دێ ئاخڤن، ژ وان حهدیسان حهدیسا بوخاری و موسلمییه ئهوا ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزن، دبــێـــژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (لا تقوم الساعة حتی یبعث دجالون كذابون قریبا من ثلاثین، كلهم یزعم أنه رسول الله) قیامهت ڕانابت حهتا نێزیكی سیهـ مهزنه درهوینان دهرنهكهڤن، ههمی ژ درهو بێژن كو ئهو پێغهمبهرێن خودێنه.
12- بهلاڤبوونا تهناهییێ:
ئیمام ئهحمهد ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (لا تقوم الساعة حتی یسیر الراكب بین العراق ومكة لا یخاف إلا ضلال الطریق)قیامهت ڕانابت حهتا سویار ژ عیراقێ بێته مهكههێ و ژ تشتهكی نهترست ژبلی بهرزهكرنا ڕێكێ.
یهعنی: دهمهك دێ ئێت تهناهی هند دێ بهلاڤ بت سویارهكێ ب تنێ قویناغهكا درێژ دێ دهته ڕێ و ژ تشتهكی ناترست، ژبلی هندێ كو ئهو ڕێكا خۆ بهرزه كهت.. و ئهڤه گهلهك دهمان چێبوویه.
و د حهدیسهكا دی دا بوخاری ژ عهدی ڤهدگوهێزت، دبێژت: دهمهكی ئهز ل نك پێغهمبهری بووم -سلاڤ لێ بن- زهلامهك هاته نك گازنده ژ فهقیرییێ كر و ئێكێ دی هات گازنده ژ ڕێگران كر، ئینا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆته من: (عهدی! ته حیره دیتییه؟) من گۆت: ناڤێ وێ من گوهـ لێ بوویه بهلێ من نهدیتییه، گۆت: (فإن طالت بك حیاة لترینّ الظعینة ترتحل من الحیرة حتی تطوف بالكعبة، لا تخاف أحدا إلا الله) ئهگهر عهمرێ تـــــه درێــــژ بوو دێ بینی ژن دێ ل حێشترێ سویار بت و ژ حیره ئێت و طهوافێ ل دۆر كهعبێ كهت، و ئهو ژ تشتهكی ناترست ژبلی خودێ.
13- زێدهبوونا پشتهڤانێن زۆرداران:
ههر وهسا ژ نیشانێن دویماهییا زهمانییه زۆردارییا حاكم و مهزنان زێده دبت، و گرفتاری ئهوه ل وی دهمی زۆرداری دبته تبیعهت بۆ پترییا خهلكێ جڤاكێ، ب تایبهتی ئهو زهلامێن تهناهی بۆ دئێته هلپسارتن، و كارێ وان دبته پاراستنا كورسیكا دهسههلاتێ.. ئیمام ئهحمهد ژ ئهبوو ئومامهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: (یكون فی آخر الزمان رجال معهم سیاط كأنها أذناب البقر، یغدون فی سخط الله، ویروحون فی غضبه) دویماهییا زهمانی هندهك زهلام دێ دهركهڤن هندهك قامچییێن وهكی كوریا چێلێ د دهست وان دانه، د غهزهبا خودێ دا ئهو دهردكهڤن، و د غهزهبا وی دا دزڤڕن. یهعنی: د ههمی دهمێن خۆ دا ئهو خۆ هێژای هندێ دكهن خودێ غهزهبێ ل وان بكهت، چونكی ئهو زۆردارییێ ل خهلكی دكهن، و ب قامچییێن خۆ پشتا ههژاران ڕهش و شین دكهن.. و ئهڤه سالۆخهتێ وان (شورطانه) یێن خۆ دكهنه داردهستێ زۆرداران بۆ هاژۆتنا فهقیر و بێ گونههان.
و د حهدیسهكا دی دا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دویماهییا ڤان ڕهنگه زۆرداران بۆ مه ئاشكهرا دكهت، موسلم ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: (صنفان من أهل النار لم أرهما: قوم معهم سیاط كأذناب البقر یضربون بها الناس، ونساء كاسیات عاریات، ممیلات مائلات، رؤوسهن كأسنمة البخت المائلة، لا یدخلن الجنة، ولا یجدن ریحها) دو توخمێن جههنهمییان ههنه من نهدیتینه: هندهك زهلامن هندهك قامچییێن وهكی كوریێن چێلان د دهستان دا ههنه ل خهلكی ددهن، و هندهك ژنن جلك ل بهر ههنه بهلێ درویسن، دهمێ ب ڕێڤه دچن وهسا خۆ خوار دكهن بهرێ خهلكی ددهنه خۆ، سهرێن وان وهكی پشتا حێشترانه، نه ئهو دچنه بهحهشتێ و نه بێهنا وێ سهح دكهن.
مهعنا: دویماهییا ڤان زۆرداران ڕوی ڕهشییا دنیایێ و شهرمزارییا ئاخرهتێ و چوونا جههنهمێیه.
14- ب سهركهفتنا مرۆڤێن بێخێر:
د حهدیسهكا خۆ دا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- مه ئاگههدار دكهت كو دهمهك دێ ب ســــهر ئوممهتێ دا ئێت تهرازی دێ دهرنشیف بن، و كێشان و پــیــڤــانــــا خهلكی ب ڕهنگهكێ ڤاژی دێ ئێتهكرن، ئهو كهسێ ڕاستییێ بێژت ل بهر خهلكی دێ ژ درهوینان ئێته هژمارتن، و ئهوێ درهوان بكهت یێ ب قهدر و قیمهت بت، یێ ئهمین بهایێ خۆ نابت، و یێ خائن دێ یێ (موحتهرهم) بت!
ئیمام ئهحمهد ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (إنها ستأتی علی الناس سنون خداعة، یصدق فیها الكاذب ویكذب فیها الصادق، ویؤتمن فیها الخائن ویخوَّن فیها الأمین، وینطق فیها الرویبضة) هندهك سالێن خاپینۆك ب سهر مرۆڤان دا دێ ئێن، خهلك دێ ژ درهوینی باوهر كهن، و مرۆڤێ ڕاستگۆ دێ درهوین دهرێخن، و یێ خائین دێ بته جهێ باوهرییا وان و یێ ئهمین ل بهر وان دێ یێ خائین بت، و گۆتن دێ یا كهسێ (روهیبضه) بت، گۆتن: (روهیبضه) كیه؟ گۆت: (السفیه یتكلم فی أمر العامة) مرۆڤێ بێخێره ب ناڤێ خهلكی دێ ئاخڤت. یهعنی: مرۆڤێ بێخێر و كێم فام دێ ئێته پێش و بهرێ ڕۆناهییێ دێ بۆ ئێته دان و ئهو دێ ب ناڤێ خهلكی ئاخڤت، و سهركێشییا وان دێ كهت.
15- بهلاڤبوونا خوارنا ریبایێ:
ربا ئێك ژ وان گونههێن مهزنه یێن خودێ وپێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئهم ژێ داینه پاش، و قورئان ب ئاشكهرایی ئاگههدارییا مه دكهت كو ئهو كهسێ ربایێ دخۆت ئهو یێ شهڕی د گهل خودێ و پێغهمبهرێ وی دكهت، وهكی دبێژت: (يا أيها الذين آمنوا اتقوا الله وذروا ما بقي من الربا إن كنتم مؤمنين(278)فإن لم تفعلوا فأذنوا بحرب من الله ورسوله وإن تبتم فلكم رءوس أموالكم لا تظلمون ولا تظلمون(279)(البقرة: 278-279) ئهی ئهوێن باوهری ئینای ژ خودێ بترسن، و داخوازا زێدهیییێ ل سهر مالێ خۆ یا كو ههوه بهری حهرامبوونا ربایێ كری نهكهن، ئهگهر هوین ب گۆتن و كریار د خودان باوهرن. ڤێجا ئهگهر هوین خۆ ژ وێ نهدهنه پاش یا خودێ هوین ژێ پاشڤهبرین هوین ئاگههداری جهنگهكێ بن ژ لایێ خودێ و پێغهمبهرێ وی ڤه، و ئهگهر هوین ل خودایێ خۆ زڤڕین و ههوه خوارنا ربایێ هێلا، سهرمالێ ههوه یێ ههوه ب قهر دای بۆ ههوهیه بێ چو زێدهیی، نه هوین زۆردارییێ ل كهسهكێ دكهن ب وهرگرتنا زێدهیییێ ل سهر مالێ خۆ، و نه كهس زۆردارییێ ل ههوه دكهت ب كێمكرنا قهرێ ههوه دایێ.
و ژ بهر كو ل دویماهییا زهمانی باوهری خهلكی ب خودێ كێم دبت، و ئهو ل سهر بێ ئهمرییا وی بسته دبن، دێ بینی ئهو خۆ ژ حهرامی نادهنه پاش، و ئێك ژ وان گونههێن زێده د ناڤ خهلكی دا بهلاڤ دبن حهتا نێزیكه كهس ژێ خلاس نهبت خوارنا مالییه ب ڕێكا ربایێ، طهبهرانی ژ عهبدللاهێ كوڕێ مهسعوودی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (بین یدی الساعة: یظهر الربا) ل بهر دهستێ قیامهتێ ربا ئاشكهرا دبت. یهعنی: خوارنا ربایێ وهسا د ناڤ خهلكی دا بهلاڤ دبت حهتا ئهو دبته تشتهكێ عهلهنی و ئاشكهرا، و ئهوێ ب حالێ بهنقا و سهر و بهرێ وان ئهڤرۆ ئاگههدار ببت دێ زانت كانێ حهتا چ حهد ئهم ل سهر بێ ئهمرییا خودێ یێن بسته بووین.
و د حهدیسهكا دی دا بوخاری ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (لیأتین علی الناس زمان لا یبالی المرء بما أخذ المال، أمن حلال أم من حرام) زهمانهك ب سهر مرۆڤان دا دێ ئێت ئێك د خهمێ نابت كانێ ئهو مالی ژ كیڤه دسینت، ب حهلالی یان ب حهرامی.
16 و 17- بهلاڤبوونا زنایێ و ڤهخوارنا مهیێ:
و ئهڤه ژی ژ ئهنجامێ كێمبوونا باوهرییا خهلكییه ب خودێ، بوخاری ژ ئهنهسێ كوڕێ مالكی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (إن من أشراط الساعة أن یرفع العلم ویثبت الجهل ویشرب الخمر ویظهر الزنا) ژ نیشانێن قیامهتێنه زانین دئێته ڕاكرن، و نهزانین بنهجهـ دبت، و مهی دئێته ڤهخوارن، و زنا ئاشكهرا دبت.
و ئهوێ ب حالێ موسلمانان ئهڤرۆ ئاگههدار ببت دزانت كو بازارا ڤان ههردو فاحشا ژ ههر بازارهكا دی یا ب رهواجتره، و گرفتارییا ژ ههمییێ مهزنتر ئهوه ئهڤ ههردو تاوانه د گهل وان ههمی خرابی و شوینوارێن وان یێن تالانكهر ڤه ل سهر جڤاكێ و مللهتان وهسا دئێنه سالۆخدان كو ئهو تشتهكه دكهڤته دبن چارچووڤهیێ ئازادییا مرۆڤی یا كهسایهتی، ههر وهكی ئهڤ كهسه یێن ڤان ههردو تاوانان ب ڤی ڕهنگی سالۆخ ددهن ژبیركرییه كو كارتێكرنا ڤان ههردو تاوانان گهلهك جاران ژ توخویبێ تاوانباران دهرباس دبت، و جڤاكێ ههمییێ تووشی گرفتاری و بهلایێ دكهت.
18- ئاشكهرابوونا ئامیرهتێن مووسیقێ:
طهبهرانی ژ سههلێ كوڕێ سهعدی ڤهدگوهێزت، دبێژت: (سیكون فی آخر الزمان خسف وقذف ومسخ) ل دویماهییا زهمانی خهسف وقهذف ومهسخ دێ بن. و ئهڤه سێ ڕهنگێن عهزابێن عامن یێن خودێ ب سهر خهلكی دا دئینت، هندهكان گۆت: ئهو كهنگیه ئهی پێغهمبهرێ خودێ؟ پێغهمبهری گۆت: (إذا ظهرت المعازف والقینات) ئهگهر ئامیرهتێن مووسیقێ و ژنێن سترانبێژ ئاشكهرا بوون. یهعنی: ئهگهر مهسهله گههشته وی حهددی ئامیرهتێن لههوێ و سترانێن بێ هتك د ناڤ خهلكی دا بهلاڤبوون، و هاتنه ئاشكهرا، یان هاتنه حهلالكرن، هنگی ئهو خهلك دێ خۆ هێژای هندێ كهن خودێ عهزابهكا عام ب سهر وان دا بینت، و ب ڕهنگهكێ ئهو پێ دزانت ئهو وان ببهته هلاكێ.
19- حوكمكرنا كچێ ل دایێ:
موسلم د حهدیسهكا درێژ دا ژ عومهری ڤهدگوهێزت كو پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گـــۆتـــه جبریلی دهمێ وی پسیارا نیشانێن قیامهتێ ژێ كری: (أن تلد الأمه ربتها) و د دهر حهقا مهعنا ڤێ حهدیسێ دا گهلهك تهفسیر و بۆچوون ههنه یا ژ ههمییا بهرعهقلتر -وهكی زانایێ مهزن ئبن حهجهر دبێژت- ئهوه عهیال د دهر حهقا دهیبابان دا بێ ئهدهب دبن، و مهسهله دگههته هندێ كچ حوكمی ل دهیكێ دكهت، و ئهمران لێ دكهت، و بهرێ خۆ نادهته هندێ كو ئهڤه دهیكا وێیه و دڤێت ئهو قهدرێ وێ بگرت و گۆتنا وێ ل عهردی نهدهت.
و دویر نینه حهدیسێ بهحسێ كچێ و دهیكێ ب تایبهتی كر -ههر چهنده كوڕ و باب ژی د كهڤنه د بن مهسهلێ ڤه- چونكی ئهڤ كاره ژ كچێ د دهر حهقا دهیكێ دا كــرێــتــتــره، چونكی یا بــــهلاڤ ئـــــهوه كــــچ بۆ دهیبابان یان بۆ دهیكێ ب تایبهتی یا ب ڕهحمتره، و پتر قهدری ددهتێ، ڤێجا ئهگهر مهسهله گههشته هندێ ئهخلاقێ كچێ وهســــا خـــــراب بــبـــت دهیــكــــا خــــــۆ ب چو حسێب نهكهت ئهو هنگی (ئهخلاق) دێ د (ئهزمهیهكا) دورست دا بت. و پێ نهڤێت بێژین ئهڤرۆ گهلهك كچ -وكوڕ ژی- ههنه هزر دكهن دهیك وبابێن وان ژ مۆدیلێن كهڤنن دڤێت بێنه هاڤێتن د تهنهكێن گلێشی دا، دا كاروانێ پێشكهفتنێ ڤهنهمینت یان گیرۆ نهبت!
20- بهلاڤبوونا كوشتنێ:
موسلم ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (والذی نفسی بیده لا تذهب الدنیا حتی یأتی علی الناس یوم لا یدری القاتل فیم قتل، ولا المقتول فیم قتل) ئهز ب وی كهمه یێ نهفسا من د دهستان دا دنیا ناچت حهتا زهمانهك ب سهر مرۆڤان دا دئێت ئهوێ كوشتنێ دكهت نزانت بۆچی ئهو كوشتنێ دكهت، و ئهوێ دئێته كوشتن نزانت بۆچی ئهو هاتییه كوشتن.
مهعنا: كوشتن وهسا دێ بهلاڤ بت، دێ بینی مرۆڤهك یێ كوشتنێ دكهت بێی بزانت كانێ بۆچی یان ژ بهر چ ئهو ڤێ چهندێ دكهت، و ئێك دێ ئێته كوشتن نزانت بــۆچـــی یان ژ بـــهر چ ئهو هاتییه كوشتن، و ئاشكهرایـــه كو تشتێ ژ ههمییێ بهلاڤتر ل زهمانێ مه یێ نوكه كوشتنه.. د دو جهنگێن جیهانی ب تنێ دا ل ڤێ سهد سالا دویماهییێ نێزیكی چل ملیوون مرۆڤان د بهر پییان چوون، و بارا پتر ژ وان نهزانییه كانێ بۆچی ئهو هاتینه كوشتن، یان گونهها وان چ بوو!
21- نێزیكبوونا زهمانی:
ئیمامێ ئهحمهد ژ ئهنهسێ كوڕێ مالكی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (لا تقوم الساعة حتی یتقارب الزمان، فتكون السنه كالشهر، والشهر كالجمعة، وتكون الجمعة كالیوم، ویكون الیوم كالساعة) قیامهت ڕانابت حهتا زهمان نێزیكی ئێك نهبت، ڤێجا سال دێ وهكی ههیڤێ لێ ئێت، و ههیڤ وهكی حهفتییێ، و حهفتی وهكی ڕۆژهكێ و ڕۆژهك وهكی سهعهتهكێ.
و د مهعنا ڤێ حهدیسێ دا زانایان گهلهك گۆتن ههنه، مرۆڤ دشێت وان ههمییان بۆ دو گۆتنان بزڤڕینت:
یا ئێكێ: هندهك دبێژن: مهخسهد پێ مهعنا وێ یا حهقیقییه، یهعنی: ڕۆژ و شهڤ كورت دبن، و دبت ئهڤ چهنده ژ بهر ئهگهرهكا طهبیعی بت یا كو دێ ب سهر زڤڕینا ڕۆژێ و عهردی دا ئێت.
یا دووێ: هندهك دبێژن: مهخسهد پێ مهعنایا مهجازییه، و ئهڤان چهند بۆچوون ههنه: هندهك دبێژن: بهرهتهك د دهمی دا نامینت، لهو ئــــهو كـــــارێ خــــهلــكــێ بهرێ د دهمهكێ كورت دا دكر ئهو نهشێن د دهمهكێ درێژ دا بكهن، و هندهك دبێژن: هندهك ئامیرهتێن نوی دێ دهركهڤن لهو زهمان دێ نێزیكی ئێك بت، بۆ نموونه: ئهو ڕێكا بهرێ خهلكی ب سالهكێ دبڕی خهلك ب ههیڤهكێ دێ بڕت، ژ بهر پهیدابوونا ئامیرهتێن نوی یێن گههاندنێ.
22- نێزیكبوونا سویك و بازاران:
ئهحمهد و ئبن حببان ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزن، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (لا تقوم الساعة حتی تظهر الفتن، ویكثر الكذب، ویتقارب الأسواق) قیامهت ڕانابت حهتا فتنه پهیدا دبن، و درهو مشه دبن، و سویك نێزیكی ئێك دبن.
و ل دۆر نێزیكبوونا سویكان چهند تهفسیرهك ههنه، هندهك زانایێن كهڤن ل دویڤ تێگههشتنا خۆ بۆ حهدیسێ دگۆت: مهخسهد پێ ئهوه سویك بێ رهواج دبن و فایدێ وان كێم دبت، بهلێ نوكه پشتی وێ پێشكهفتنا ل ڤی زهمانێ مه پهیدا بووی بۆ مه دیاربوو كو مهخسهد پێ ئهوه هاتن و چـــوون ل عــهردی و ل عهسمانی و د دهریایێ دا ب ساناهی دكهڤت لهو ڤهگوهاستنا پهرتالان ژ سویكهكێ بۆ ئێكا دی ب ساناهی دكهڤت، لهو دێ بێژی ههردو سویك یێن ب ڕهخ ئێك ڤه، ههر وهسا بهلاڤبوون و پێشكهفتنا ئامیرهت و دهزگههێن ڕاگههاندنێ دبته ئهگهرا هندێ خهلكێ ههر سویكهكێ دێ ئاگههـ ژ خهلكێ سویكا دی ههبت، حهتا دهرهجهیهكێ مرۆڤ دێ هزر كهت سویك و بازار ههمی ب ڕهخ ئێك ڤهنه.
23 و 24 و 25- پهیدابونا فهحشاتی و بێ مرۆڤاینی و جیرانییا خراب:
ئهحمهد ژ عهبدللاهێ كوڕێ عهمری ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (لا تقوم الساعة حتی یظهر الفحش والتفاحش وقطیعة الرحم وسوء المجاورة) قیامهت ڕانابت حهتا كار و گۆتنێن فهحش و بێ مرۆڤاینی و جیرانییا خراب ئاشكهرا دبن.
و ئهڤ ههر سێ سالۆخهته نیشانا كێم باوهرییا خهلكییه، و كو ئهخلاقێ وان خراب دبت.
26- ڕهشكرنا سهر و ریهان:
ئهحمهد ژ عهبدللاهێ كوڕێ عهبباسی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (یكون قوم فی آخر الزمان یخضبون بهذا السواد، كحواصل الحمام، لا یریحون رائحة الجنة) ل دویماهییا زهمانی مللهتهك دێ ههبت ڤی ڕهشی ب كار دئینن وهكی بهرچێلكێن كۆتران، ئهو بێهنا بهحهشتێ سهح ناكهن.
و دبت مهخسهد ب ڤێ حهدیسێ ئهو بت هندهك زهلام ل دویماهییا زهمانی دێ دهركهڤن سهر و ڕیهێن خۆ ڕهش دكهن، ههردو جێنیك و مویێ ئالهكان دتراشن و هندهك موی ل سهر ئهرزنكا خۆ دهێلن و درێژ دكهن، دهمێ مرۆڤ بهرێ خۆ ددهتێ بیرا مرۆڤی ل طهیران دئێتهڤه.
27- بهلاڤبوونا قهلسییێ:
طهبهرانی ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت دبێژت: (إن من أشراط الساعة أن یظهر الشح) ژ نیشانێن قیامهتێیه قهلسی ئاشكهرا دبت.
یهعنی: رهحم د ناڤ خهلكی دا نامینت و كهس هاریكارییا كهسێ ناكهت و قهلسی و چڕیكی د ناڤ خهلكی دا دبته تشتهكێ بهلاڤ و ئاشكهرا.
28- ژن دبنه بازرگان:
د حهدیسهكێ دا یا ئهحمهد ژ عهبدللاهێ كوڕێ مهسعوودی ل دۆر نیشانێن قیامهتێ ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (وفشوّ التجارة، حتی تعین المرأة زوجها علی التجارة) و بازرگانی بهلاڤ دبت حهتا ژن د بازرگانییێ دا هاری زهلامێ خۆ دكهت.
یهعنی: مال زێده دبت، و بازرگانی مشه دبت، یان ژی (تهكالیفێن) ژینێ هند ب زهحــمــهت دكـــهڤن ژن ژی هاری زهلامێ خۆ بازرگانییێ دكهت حهتا بشێن مالا خۆ ب ڕێــڤـــه بــبـــهن، یان ڤــیـــانـــا خــهلكی بۆ مالی هند زێده دبت حهتا ژن ژی دهست ب بازرگانییێ دكهن دا پتر مالی كۆم بكهن.
29- - مشهبوونا بیڤهلهرزان (زلزالان):
بوخاری ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (لا تقوم الساعة حتی یقبض العلم، وتكثر الزلازل) قیامهت ڕانابت حهتا زانین دئێته ستاندن، و زلزال زێده دبن.
ژ ڤێ حهدیسێ ئاشكهرا دبت كو مشهبوونا عهرد هژیانێ ئێك ژ نیشانێن نێزیكبوونا ڕۆژا قیامهتێیه، چونكی ئهڤ دیاردا سورشتی هندێ دگههینت كو هندهك گوهۆڕین ب سهر زكێ عهردی دا هاتینه، و ههر چهنده زلزال ب خۆ تشتهكێ طهبیعییه، بهلێ زیدهبوون و بهردهوامی و بهلاڤبوونا وان ب ڤی ڕهنگێ وێرانكهر یێ ئهم ل ڤان دویماهییان دبینین نیشانا نێزیكبوونا ژڤانێ مهزنه ژڤانێ ب دویماهی هاتنا ژییێ ڤێ دنیایێ.
30- چوونا چاكان:
ئهحمهد ژ عهبدللاهێ كوڕێ عهمری ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (لا تقوم الساعة حتی یأخذ الله شریطته من أهل الأرض، فیبقی فیها عجاجة لا یعرفون معروفاً ولا ینكرون منكراً)قیامهت ڕانابت حهتا خودێ چاكــێـن خۆ ژ خهلكێ عهردی وهرگرت، ڤێجا هندهك بێخێر لێ دمینن نهباشی ل نك وان باشییه و نه خرابی خرابییه.
31- وهرگرتنا زانینێ ژ بچویكان:
ئبن موبارهك ژ ئهبو ئومهیهیێ جومهحی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (إن من أشراط الساعة ثلاثاً: إحداهن التماس العلم عند الأصاغر)سێ نیشانێن قیامهتێ ههنه، ئێك ژ وان: وهرگرتنا زانینێیه ژ بچویكان.
و ژ عهبدللاهێ كوڕێ مهسعوودی دئێته ڤهگوهاستن، دبێژت: مرۆڤ دێ مینن چاك و ئێكگرتی هندی زانین ژ صهحابییێن موحهممهدی -سلاڤ لێ بن- و ژ مهزنێن وان بگههته وان، و ههر جارهكا زانین ژ بچویكان گههته وان ئهو دێ چنه هلاكێ.
32- ڤهكرنا باژێڕێ قهسطهنطینییێ:
د هژمارهكا حهدیسان دا بهحسێ باژێڕێ ستهنبۆلێ ئهوێ بهرێ دگۆتنێ: (قهسطهنطینییه) هاتییه، و هندهك ژ وان ئاشكهرا كرییه كو موسلمان دێ ڤی باژێڕی ب شهڕ ستینن، و پشتی مرنا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ب نێزیكی ههشت سهد سالا ئهڤ گۆتنه ب جهـ هات، بهلێ د هندهك حهدیسێن دی دا هاتییه كو موسلمان ڤی باژێڕی جارهكا دی بێ شهڕ دێ ڤهكهن و وی ژ دهستێ كافران ئیننهدهر، وهكی وێ حهدیسێ یا موسلم ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (سمعتم بمدینة جانب منها فی البر وجانب منها فی البحر؟) ههوه ناڤێ باژێڕهكی گوهـ لێ بوویه لایهكێ وی ل هشكاتییه و لایهكێ وی د دهریایێ دایه؟ گۆتن: بهلێ ئهی پێغهمبهرێ خودێ، پێغهمبهری - سلا لێ بن - گۆت: (لا تقوم الساعة حتی یغزوها سبعون ألفا من بنی إسحاق، فإذا جاؤوها نزلوا، فلم یقاتلوا بسلاح و لم یرموا بسهم، قالوا: لا إله إلا الله والله أكبر، فیسقط أحد جانبیها الذی فی البحر، ثم یقولوا الثانیة: لا إله إلا الله والله أكبر، فیسقط جانبها الأخر، ثم یقولوا الثالثه: لا إله إلا الله والله أكبر، فیفرج لهم فیدخلوها، فیغنموا، فبینما هم یقتسمون المغانم إذ جاءهم الصریخ، فقال: إن الدجال قد خرج، فیتركون كلّ شیء ویرجعون) قیامهت ڕانابت حهتا حهفتێ هژار ژ بهنوو ئسحاقی ب غهزا دچنێ، ڤێجا ئهگهر ئهو هاتنێ ئهو شهڕی ب چو چهكی ناكهن، و چو تیران ژی ناهاڤێن، دێ بێژن: لا إله إلا الله والله أكبر، لایێ وێ ئهوێ د دهریایێ دا دێ كهڤت، و جارا دووێ دێ بێژن: لا إله إلا الله والله أكبر، لایێ وێ یێ دی دێ كهڤت، و جارا سییێ دێ بێژن: لا إله إلا الله والله أكبر، دێ ل بهر وان ڤهبن و دێ چنه د باژێڕی دا، و دهسكهفتییان دێ ب دهست خۆڤه ئینن، و دهمێ ئهو دهسكهفتییان ل خۆ لێكڤه دكهن، هاوار دێ گههته وان كو دهجال دهركهفت، ڤێجا ئهو دێ ههمی تشتان هێلن و دێ زڤڕنهڤه.
و ژ ڤـــێ حهدیسێ دئێته زانــیــــن كــــو باژێڕێ ستهنبۆلێ ئهوێ موسلمان ب شهڕ ژ كافران دستینن، ڕۆژهك دێ ئێت ئهو جارهكا دی دێ بته وارێ كوفرێ، لهو موسلمان دێ جیهادێ كهن حهتا وێ دوباره بستینن، بهلێ ڤێ جارێ ستاندنا وێ دێ بێ شهڕ بت، و پشتی ڤهكرنا وێ ئێكسهر دهجال دهردكهڤت.
33- كرنا شهڕێ جوهییان:
بوخاری ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (لا تقوم الساعة حتی تقاتلوا الیهود، حتی یقول الحجر وراءه الیهودی: یا مسلم، هذا یهودی ورائی فاقتله) قیامهت ڕانابت حهتا هوین شهڕێ جوهییان بكهن، ڤێجا ئهو بهرێ جوهی دچته پشت دێ بێژت: ئهی موسلمان ئهڤه جوهییهكه ل پشت من وهره وی بكوژه!.
ئهڤ حهدیسه هندێ دگههینت كو بهرێ هاتنا قیامهتێ جوهی دێ كۆمبنه سهرێك و ههڤڕكی و دوژمنی د ناڤبهرا وان و موسلمانان دێ پهیدا بت، پاشی شهڕهكێ مهزن دێ د ناڤبهرا ههردو لایان دا چێ بت، و موسلمان دێ وان برینن، و ب نیشانان ڤه سهرپهشكێن ڤێ (مزگینییێ) ل ڤان پێنجی سالێن دویماهییێ یێ ئاشكهرا دبن، پشتی جوهی ل فلسطینێ كۆمبووین.. بهلێ هنگی ئهڤ چهنده دێ ب جهـ ئێت دهمێ ئیسلام دبته شعارێ لایێ بهرانبهر!
34- خراببوونا كهعبێ ب دهستێ حهبهشییان:
و حهبهشی خهلكێ وی وهلاتینه یێ نوكه دبێژنێ: (ئهثیووبیا)، ئـیـمـامێ بوخاری ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (یبایع لرجل ما بین الركن والمقام، ولن یستحلّ البیتَ إلا أهله، فإذا استحلوه فلا تسأل عن هلكة العرب، ثم تأتی الحبشة فیخربونه خراباً لا یعمر بعده أبداً، وهم الذین یستخرجون كنزه) د ناڤبهرا روكنی و مهقامی دا بهیعه دێ بۆ زهلامهكی ئێتهدان، و ژ خهلكێ بهیتێ پێڤهتر كهسهك وێ حهلال ناكهت، و ئهگهر وان ئهو كر تو پسیارا تێچوونا عهرهبان نهكه، پاشی حهبهشی دێ ئێن و وێ خراب كهن خرابكرنهكا وهسا ئهو پشتی هنگی ئێدی نائێته ئاڤاكرن، و ئهون خزینهیێن وێ دئیننهدهر.
ژ ڤێ حهدیسێ ئاشكهرا دبت كو عهرهب ئێكا هند دێ كهن پیرۆزی و حورمهتا كهعبێ نهمینت، و حهرامییێ دێ ل وێرێ كهن، و هنگی دهسپێكا تێچوون و هلاكا وانه، لهو مللهتهكێ بیانی كو حهبهشینه دێ ل سهر وان زال بن و وهلاتێ وان داگیركهن، و مهسهله دێ گههته هندێ ئهو دێ قهستا كهعبێ كهن، و ڤێ جارێ دێ كهعبێ ستینن و خراب كهن، و بهرهكی ل سهر بهرهكی ناهێلن، و خۆ بناخهیێن كهعبێ ژی دێ هلكۆلن، و ئهو خزینهیێن ل بن ههین دێ دهرێخن، و پشتی هنگی كهعبه جارهكا دی ئاڤا نابت حهتا قیامهت ڕادبت.
35- بهلاڤبوونا مرنا ب خافلهتی ڤه:
طهبهرانی ژ ئهنهسێ كوڕێ مالكی ڤهدگوهێزت كو پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بهحسێ نیشانێن هاتنا قیامهتێ كر و گۆت: (إن من أمارات الساعة.. أن یظهر موت الفجأة) ژ نیشانێن قیامهتێیه.. مرنا ب خافلهتی ڤه پهیدا دبت.
یهعنی: دێ بینی مرۆڤهكێ ساخه ههما دێ كهڤت و مرت.
36- زێدهبوونا ژنان و كێمبوونا مێران:
ئــیـمــامـــێ بــوخـــاری ژ ئــهنـــهســێ كوڕێ مالكی ڤهدگوهێزت، دبێژت: من گوهـ ل پێغهمبهری بوو -سلاڤ لێ بن- دگۆت: (من أشراط الساعة أن یقل العلم ویظهر الجهل، ویظهر الزنا، وتكثر النساء ویقل الرجال، حتی یكون لخمسین امرأة القیم الواحد)ژ نیشانێن قیامهتێنه زانین كێم دبت و نهزانین بهلاڤ دبت، و زنا پهیدا دبت، و ژن زێده دبن و زهلام كێم دبن، حهتا بۆ پێنجی ژنان خودانهكێ ب تنێ دمینت.
37- بهلاڤبوونا درهوان:
موسلم ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (سیكون فی آخر أمتی أناس یحدثونكم ما لم تسمعوا أنتم ولا آباؤكم، فإیاكم وإیاهم)ل دویماهییا ئوممهتا من هندهك مرۆڤ دێ ههبن وی تشتی دێ بۆ ههوه بێژن یێ نه ههوه و نه بابێن ههوه گوهـ لێ نهبووی، ڤێجا هشیاری وان بن. و د ریوایهتهكا دی دا هاتییه: (یكون فی آخر الزمان دجالون كذابون، یأتونكم من الأحادیث بما لم تسمعوا أنتم ولا آباؤكم، فإیاكم وإیاهم، لا یضلونكم ولا یفتنونكم) ل دویماهییا زهمانی مرۆڤێن درهوین دێ پهیدا بن، هندهك گۆتنێن وهسا دێ بۆ ههوه بێژن نه ههوه و نه بابێن ههوه گوهـ لێ نهبوویه، ڤێجا هشیاری وان بن، بلا ئهو ههوه د سهر دا نهبهن.
و ڕاستییا ڤێ حهدیسێ ل ڤی زهمانێ مه گهلهك یا ئاشكهرایه، ب تایبهتی پشتی مشهبوونا دهزگههێن ڕاگههاندنێ و باوهری هاتنا خهلكی ب وان، و وهكی ئهم دزانین بارا پتر ژ (ماددێ ئعلامی) یێ ڤان دهزگههان درهو و وهربادانا ڕاستییێیه.
38 - بهلاڤبوونا شاهده زۆرییێ:
ئهحمهد ژ عهبدللاهێ كوڕێ مهسعوودی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (إن بین یدی الساعة … شهادة الزور وكتمان شهادة الحق) ل بهر دهستێ قیامهتێ.. شاهده زۆری پهیدا دبت و شاهدهیا حهق دئێته ڤهشارتن. یهعنی: خهلك بێ وژدان دبن، ژ درهو شاهدهیێ ل سهر خهلكی ددهن، و گۆتنا حهق ڤهدشێرن.
39- بهلاڤبوونا بێ رهحمییێ د ناڤبهرا خهلكی دا:
ئهحمهد ژ حوذهیفهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پسیارا قیامهتێ ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- هاتهكرن، وی گۆت: (علمها عند ربی، لا یجلیها لوقتها إلا هو، ولكن أخبركم بمشاریطها وما یكون بین یدیها: إن بین یدیها فتنة وهرجاً) علمێ وێ ل نك خودایێ منه، ژ وی پێڤهتر كهس پێ نزانت، بهلێ ئهز دێ نیشانێن وێ بۆ ههوه بێژم: بهری هاتنا قیامهتێ فتنه و ههرهج پهیدا دبت. گۆتن: ئهی پێغهمبهرێ خودێ فتنه مه زانی، بهلێ ههرهج چیه؟ گۆت: (بلسان الحبشه القتل. ویلقی بین الناس التناكر، فلا یكاد أحد أن یعرف أحداً) ب ئهزمانێ حهبهشییان ئهو كوشتنه، و وه لێ دئێت خهلك پشت ددهنه ئێك و دو، حهتا نێزیكه ئێك ئێكی نهنیاست.
ئهڤه هندهك ژ نیشانێن قیامهتێ یێن بچویك بوون، و نیشانێن مهزن.. بابهتهكێ دی یێ تایبهت پێ دڤێت.
