دا كو بزانین كانێ ئهم كینه؟
گهلهك كهسان ژ ئوممهتا مه یا بۆ خۆ كرییه عهدهت ههر جار ل ڤى دهمى(ئهڤ بابهته ب هلكهفتنا بوونا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- هاتبوو پێشكێشكرن) ژ سالێ ب تنێ (كو ههیڤا رهبیعولئهووهلێیه) بیرا خۆ ل پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دئیننهڤه، وتشتهكێ عهدهتییه ههر جارهكا ئوممهتهكێ كارێ وێ پێشهڤچوون بت، پاشى ئێغبالێ -یان بێ ئیفلهحییا وێ!- ئهو د جهـ دا هێلا كارێ خۆ دێ كهته ساخكرنا بیرهوهریێن كهڤن، وخۆشیا وێ بهس دێ ئهو بت بێژت: بهرێ ئهم دهۆ بووین ودهۆ بووین!!
ل ڤــى دهمــی ژ سـالێ گهلهك (مینبهر) بۆ بهحسكرنا هندهكێ یان گهلهكێ ژ (سیرهتا خودانێ بیرهاتنێ) -سلاڤ لێ بن- دئێنه ب كارئینان، وبهحسێ وان سهرهاتییێن عهجێب یێن ل دهمێ بوونا وى یان زارۆكینییا وى ڕویداین دئێتهكرن (د گهل موبالغهیهكا نهئێته ڤهشارتن).. بهلێ نوكه هوین ل هیڤیێ نهبن ئهز ڤى بهحسی بۆ ههوه ڤهجویم.
وهندهك كهسێن دى ڤێ بیرهاتنێ بۆ خۆ (ئستغلال) دكهن؛ دا ئیسلامێ وهكى ئهو هزر دكهن ل بهر خهلكى شرین كهن، وگـوهـدارێن خۆ -یان خواندهڤایێن خۆ- وهسا تێ بگههینن كو هندى ئوممهت پتر د گهل بیرهاتنان بژیت ئهم پتر بۆ وێ دبته نیشانا وهفادارى وحهژێكرنا وێ بۆ بۆرییێ وێ.. بــهلێ نــوكـــه هــویـــن -دیسا- ل هیڤیێ نهبن ئهز ڤێ چهندا هه بكهم.
وبهلكى نوكه هندهك ژ ههوه دبێژن: پا تو دێ چ كهى و چ بێژى؟
ل ڤێرێ.. و ل ڤێ بیرهاتنێ، ب تنێ من دڤێت شهش حهفت گۆتنهكێن خودانێ بیرهاتنێ ئهوێ ئهم وهسا د خۆ دئینینه دهرێ كو ئهم حهز ژێ دكهین دێ بۆ ههوه ڤهگێڕم؛ دا هوین د گهل من هزرێن خۆ د ڤان گۆتنان دا بكهن، وپاشى ئهز دێ پسیارهكا مهزن -ودبت هندهك كهس هزر بكهن ئهو پسیارهكا غهریب ژى- دێ دانمه بهر سنگێ ههوه وبهرسڤێ دێ بۆ ههوه هێلم..
بهلێ، ژ تشتێن جهڕباندى، یێن خهلكى ههمیێ باوهرى پێ ئیناى ئهڤهیه: هندى ڤیان وحهژێكرنه نه گۆتنهكه خودان ب دهڤى بێژت، یان كراسهكه ئهو ل پێش چاڤێن خــهلكى بكهته بهر خۆ، حهژێكرن ئیخلاصه وئیخلاص ل سهر ڕاستگۆییێ ڕادهوهستت، وههلویستهكێ نهمهقصوود ژ ئهڤیندارهكێ ڕاستگۆ دبت د مهیدانا حهژێكرنێ دا بهرى سهد شعر وسرۆدێن ژ درهو ڕاكهت یێن ئهڤیندارێن ب دهڤى ڤهدهینن! وساخـكـرنا بیرهوهریێن كهڤن وڤههاندنا پهیڤێن جوان ل سهر وێ دوهییا ژ دهست چووى ئــهگــهر نیشانا ڤیان وپالدهرێ پێشڤهچوونێ با نوكه ئوممهتا مه ل بهر پهڕێ عهسمانى دفڕى نهكو د ناڤ ههڕیێ ڕا دهاته گهڤاستن وهكى ئهم دبینین.. وحهتا ئاخفتن مه دویر نهبهت، وهرن دا ل وان ههر شهش حهفت گۆتنان بزڤڕین یێن مه ژڤان ب ڤهگوهاستنا وان دایه ههوه..
گۆتنا ئێكێ:
وئهو ب خۆ ب ڕاستى (پێنج) گۆتنن، بهلێ ههمى ب پهیڤهكێ دهست پێ دكهن، ئهو ژى ئهڤهیه: (لیس منا) یهعنى پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: ئهو كهس نه ژ مهیه، یان: ئهو كارێ ئهو كهس دكهت نه ژ كارێ مهیه، مه كێ؟ مه موسلمانان، ئوممهتا ئیسلامێ.. پاشى ئهو وان كاران بۆ مه دیار دكهت.. ودهمێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: نه ژ مهیه، ههر وهكى ب زمانێ سیاسهتا ئهڤرۆ دئێته گۆتن: (جنسى) ژێ دئێته ستاندن، وئهو ژ مافێ (مواطهنێ) دئێته بێ باركرن، ههوه گوهـ لێ بوویه هندهك جاران مرۆڤهك دێ كارهكێ وهســـا كرێت د دهر حهقا وهلاتێ خۆ دا كهت كو ببته ئهگهرا هندێ (مهرسوومهك) ژ دهولهتێ دهركهڤت جنسییا وى مرۆڤى ژێ بێته ستاندن؟ ئهها ئهڤه ژى وهكى وێ مهسهلێیه.. ژ بهر ڤان كارێن كرێت پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- (جنسییا ئیسلامى) ژ ڤان ڕهنگه مرۆڤان ستینت، ڤێجا ئهو مرۆڤ كینه؟ وتو بێژى هندهك ژ وان د ناڤ مه دا ههبن؟
گوهێ خۆ بدهنێ..
- (ئبن حببان) ژ عهبدللاهێ كوڕێ عهبباسى ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: ( ليس منا من لم يوقر الكبير، ويرحم الصغير، ويأمر بالمعروف، وينه عن المنكر ( یهعنى: ئهو كهسێ قهدرێ مهزنان نـــهگـرت، ورهحـمــێ ب بچویكان نـهبهت، وفهرمانێ ب باشیێ نهكهت، وخهلكى ژ خرابیێ نهدهته پاش، ئهو نه ژ مهیه.
ئهرێ د ناڤ مه دا -ئهم ئهوێن ئاههنگێن مهولیدان دگێڕین!- هندهك ههنه قهدرێ مهزنان ناگرن ورهحمێ ب زارۆكان نابهن، وههر نزانن باشی یان خرابی چیه، دا بهرێ خهلكى بدهنێ یان وان ژێ بدهنه پاش؟
- (موسلم) ژ ئهبوو هورهیرهى ڤهدگوهێزت، دبێژت: جارهكێ پێغهمبهرێ خودێ -سلاڤ لێ بن- دبهر زهلامهكى ڕا چوو گهنم دفرۆت، گهنمێ وى گهلهك یێ باش بوو، پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دهستێ خۆ كره د ناڤ گهنمى ڕا دیت ئهز ژ ناڤ دا یــێ تـــهڕه، یهعنى: یـێ خرابه، یێ باش ئینابوو ب سهر ڤه ویێ خراب كربوو د بن ڤه؛ دا بكڕ نهبینن، ئینا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: ئهڤه چیه خودانێ گهنمى؟ وى گۆت: ئهى پێغهمبهرێ خودێ بارانێ یا لێكرى، گۆتێ: پا بۆچى ته گهنمێ تهڕ نهدئینا ب سهرڤه دا خهلك ببینن؟ پاشى گۆ: ( من غش فلیس مني ( یان: ( ليس منا من غشنا ( ئهو كهسێ غـشـێ بكهت نه ژ منه یان نه ژ مهیه.
ئهرێ د ناڤ ئوممهتا موحهممهدى دا ئهڤرۆ هندهك دكاندار ههنه ئاڤێ د ناڤ شیرى هلددهن دا ببته گهلهك، یان فێقیێ باش دداننه ب سهر ڤه ویێ ڕزى دكهنه د بنى دا وههمیێ ب سعرا یێ باش دفرۆشن؟ هــنـــدهك (مـــوقاول) ههنه غشێ ل دهولهتێ بكهن دهمێ (مهشرووعهكێ) حكوومى چێ دكهن، نه ل دویڤ وان (مواصهفاتان) بـت یێ وان ب دهسـتـێ خـۆ ل سهر كاغهزێ نڤیسین وئیمزا كرین؟ هندهك مامۆستا ههنه دهمێ دچنه د صهفێ ڤه وژدانا خۆ مورتاح ناكهن ودهرسێ ههمیێ زهعێ دكهن بێى فایدهیهكى بگههیننه قوتابیێن خۆ؟ وهندهك قوتابى ههنه دهمێ دبته ئمتحان ب غشێ ناجح دبن وحیلێ ل خۆ وسهیدایێ خۆ دكهن، دهمێ وهسا خۆ نیشا وى ددهن كو ئهو دزانن وئهو ب خۆ نزانن؟
ئهگهر ههوه هندهك مرۆڤێن ب ڤى ڕهنگى دیتن مزگینیێ بدهنێ وبێژنێ: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- (جنسییا ئیسلامى) یا ژ ته (سهحب) كرى ڤێجا بۆ خۆ ل (جنسییهكا دى) بگهڕیێ!
- (ئــهبـــوو داوود) ژ جــوبـهیرێ كوڕێ موطعمى ڤهدگوهێزت كو پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: ( ليس منا من دعا إلى عصبية، وليسَ منا من قاتلَ على عصبية، وليس منا من مات على عصبية ( ئهو نه ژ مهیه یێ گازیێ بۆ عهصهبییهتێ بكهت، یان شهڕى سهرا عهصهبییهتێ بكهت، یان ل سهر عهصهبییهتێ بمرت. وعهصهبییهت ئهوه مرۆڤ گازییهكا دى یا (ئویجاخێ، یان مللهتى، یان ڕهنگ وڕوى، یان نفش وبنهمالێ، یان حزباتیێ) ل شوینا گازییا ئیسلامێ بدانت.
ئهرێ د ناڤ ئوممهتا ئیسلامێ دا ئهوا ههر سال ئاههنگێن بوونا ڤى پێغهمبهرى دگێڕت هندهك مللهت ههنه قڕكرنا هندهك مللهتێن دى ڕادبن، ئهزمانێ وان دبڕن، وحهقی نادهنێ ئهو ل سهر ئاخ خۆ سهربهست بژین، گوندێن وان وێران دكهن، ومالێ وان تالان دكهن، ومرۆڤێن وان كۆم كۆمه دكوژن، چونكى ئهزمانێ وان یێ جودایه؟
- (ترمذى) ژ عهبدللاهێ كوڕێ عهمرى ڤهدگوهێزت، دبێژت: پـێــغــهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: ( ليس منا من تشبه بغيرنا ( ئهو كهسێ ژ مه بت وچاڤ ل هندهكێن دى یێن بیانی بكهت، ئهو نه ژ مهیه.
ئهرێ د ناڤ ئوممهتا مه دا ئهوا دبێژته خۆ: ئوممهتا ئیسلامێ، هندهك زهلام وژن هـــهنـــــه د جلكێ خۆ دا، د ســــهروبــهرێ خۆ دا، د عورف وعهدهتێن خۆ دا، د كهیف وشاهى وسهرسالێن خۆ دا، چاڤ ل وان مللهتان دكهن یێن شهڤ وڕۆژێن خۆ د نهیارهتییا مه دا دكهنه ئێك؟
د ناڤ مه دا هندهك كهس ههنه كهیفا وان گهلهك دئێت دهمێ دبینت ئــهو یان عهیالێ وى یێ چاڤ ل كافران دكهن، وڤێ چهندێ بۆ خۆ ب زیركى وپێشكهفتن دزانن؟
ئهگهر ههوه هندهك كهسێن ب ڤى ڕهنگى دیتن، بێژنێ: بۆ خۆ ل ناڤهكێ دى بگهڕیێن ژ بلى ناڤێ مه؛ چونكى پێغهمبهرێ مه ئهو ناڤ یێ ژ ههوه ستاندى!
گۆتنا دووێ:
(بوخاری) ژ ئهبوو هورهیرهى ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: ( آيةُ المنافق ثلاثٌ: إذا حدثَ كذبَ، وإذا وعدَ أخلفَ، وإذا أؤتمن خانَ (نیشانێن مرۆڤێن منافق ودوڕوى سێنه: ئهگهر ئاخفت درهوێ دكهت، وئهگهر ژڤانهك دا ل دویڤ نائێت، وئهگهر ئێكى باوهرییا خۆ پێ ئینا خیانهتێ لێ دكهت.
ئهرێ هوین بێژن د ناڤ مه دا، ئهم ئهوێن خۆ ب دینداریێ دئینینه دهر ژبلى وان ئهوێن شانازیێ ب بێ دینیا خۆ دبهن، ئهرێ هندهك ههنه دهمێ دئاخڤن درهوێ ل ههڤالێ خۆ دكهن، ودهمێ وهعدهكێ ددهنه ئێكى ب جهـ نائینن، وگاڤا مهوعدهك دا ههڤالێ خۆ دهێلنه ل ســــهر شـهحنێ -وهكى دبێژن- وپشتى هنگى ب دو سهعهتان ژ نوى د مهوعدێ خۆ دچــــت، هندهك د ناڤ خهلكێ مزگهفتان ب خۆ دا ههنه باوهرییا مرۆڤى پێ نائێت گۆتنهكێ ل نك بێژت؛ چونكى پشتى هنگى ب بیست خهبهران ئهو گۆتن دێ ل كۆلانێ وهكى عهلهمى لێ ئێت پشتى سێ جاران هندى دى لێ دئێت؟
د حهدیسهكێ دا هاتییه كو پسیار ژ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- هاتهكرن: ئهرێ دبت جارهكێ خودان باوهرهك دزیێ یان فاحشێ بكهت؟ وى گۆت: بهلێ. یهعنى: خودان باوهر مرۆڤه دبت هندهك جاران بكهفته د ئێك ژ ڤان ڕهنگه گونههێن مهزن دا، پاشى پهشێمان بت وتۆبه بكهت، پسیاركهرى گۆت: ئهرێ خودان باوهر درهوێ دكهت؟ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: نه!
ئهرێ ئهو (خودان باوهرێن) ئهڤرۆ درهو ل نك وان بوویه تشهكێ زێده عهدهتى، بهلكى زیرهكى وسیاسهت، چ ناڤى بدانینه سهر؟
(ئبن ماجه) ژ ئهبوو سهعیدێ خودرى ڤهدگوهێزت، دبێژت: ئهعرابییهكى دهینهكێ وى ل پێغهمبهرى بوو -سلاڤ لێ بن- هاته نك دا دهینێ خۆ ژێ وهربگرت، ودهمێ وى دهینێ خۆ خواستى ئهو ب زڤرى ودژوارى ئاخفت، ئینا صهحابییان ئهو ئهعرابى پاشڤهبر وگۆتێ: تو دزانى تو یێ د گهل كێ دئاخڤى؟ وى گۆت: حهقێ منه ئهزێ داخوازا دهینێ خۆ دكهم، پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆته وان: ( هلا مع صاحب الحقِّ كنتمْ ( بۆچى هوین پشتا خودانێ حهقـیێ نـاگرن؟ پاشى پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- هنارته نك مرۆڤهكى هندهك مال ژ نك وى ئینا ودا وى ئهعرابى، وهێشتا هندهك ژ نك خۆ ژى دایێ، وخوارن ژى دایێ، ئهعرابی گـۆتــێ: ته حهقێ من ب تمامى دا من، خودێ حهقێ ته ب تمامى بدهته ته، پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: ( أولئكَ خيارُ الناس، إنه لا قدِّستْ أمة لا يأخذُ الضعيفُ فيها حقهُ غير متعتع ( مرۆڤێ ژ ههمییان باشتر ئهوه یێ حهقێ خهلكى ب تمامى بدهت، وئهو مللهت پیرۆز نهبت یێ مرۆڤێ لاواز د ناڤ دا حهقێ خۆ ب تمامى وهرنهگرت، بێى كهسێ بهرانبهر نهعنهعێ بكه.
ههوه گوهـ لێ بوو پێغهمبهرى چ گۆت؟
ئهو مللهت یێ پیرۆز نهبت، خێرێ نهبینت، یێ مرۆڤێ ب هێز ومهزن د ناڤ دا حهقێ فهقیرى بخۆت، ئهو مللهتێ كهسێن بهرپڕس گوهێ خۆ نهدهنه مرۆڤێن ههژار وبێ ڕێ، ئهو مللهتێ دهمێ وهلاتییهك دچته د (دائرهكێ) ڤه ههست بكهت موظف وهكى خولامهكى سهرهدهریێ د گهل وى دكهن.. ڤێجا هوین بێژن ئوممهتا مه ژ ڤى ڕهنگێ ئوممهتان بت یێن پێغهمبهر سلاڤ لێ بن ب نهپیرۆزى ل سالۆخ داین؟
(ئبن ماجه) ژ واثلهیێ كوڕێ ئهسقهعى ڤهدگوهێزت، دبــێـــژت: پــێــغـهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: ( من باعَ عيباً لم يبينهُ لم يزلْ في مقت الله، ولم تزلْ الملائكةُ تلعنهُ ( ههچیێ تشتهكێ ب عهیب بفرۆشت وعهیبا وى ئاشكهرا نهكهت، ئهو دێ مینته د غهزهبا خودێ دا، وملیاكهت دێ مینن لهعنهتان لێ كهن.
ڤێجا بهرێ خــۆ بدهنه سویك وبازار ومهعرهضێن مه چهند تشتێن ب عهیب دئێنه فرۆتن بێى (بائع) عهیبا تشتێ خۆ بۆ (مشتهرى) دیار بكهت، یهعنى: چهند كهس د ناڤ مه دا ههنه ب شهڤ وڕۆژ د غهزهبا خودێ دانه، وملیاكهت لهعنهتان لێ كهن؟
وپسیارا مهزن ویا دویماهیێ یا من دڤێت ئهز بكهم ئهڤهیه: پشتى ههوه گوهدارییا ڤان چهند حهدیسان كرى وههوه دیتى چـاوا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- سالۆخهتێن ئوممهتا خۆ بهرچاڤ كرین، وههوه ئهو گۆتن ههڤبهرى واقعێ مه كرین، ئهرێ هوین بێژن ئهم كینه؟ و ژ كیژ ئوممهتێینه؟