نەخۆشیا وسواسێ (OCD - Obsessive-Compulsive Disorder) چیە؟
ئەڤە نەخۆشیەکا دەروونی یە کو مرۆڤی تووشی دوو تشتێن سەرەکی دکەت:
وسواس (Obsessions): ئەڤە هزر، وێنە، یان حەزێن نەخوازتی و دوبارەبووی نە کو دهێنە د مێشکێ مرۆڤی دا و دبنة ئەگەرێ نیگەرانی و ترسەکا مەزن. مرۆڤی بخۆ نەڤێت ئەڤ هزرە بۆ بهێن، بەلێ نەشێت وان راگریت.
کردارێن نەچارکەر (Compulsions): ئەڤە ئەو کار یان رەفتارن یێن کو مرۆڤ هەست دکەت نەچارە ئەنجام بدەت دا وێ نیگەرانی و ترسا ژ ئەگەرێ هزرێن وسواسێ پەیدابووی کێم بکەت. ئەنجامدانا ڤان کاران ئارامیەکا کورت و کاتی ددەتێ، بەلێ پاشی هزرێن وسواسێ دیسا ڤەدگەڕن و زال دبن.
بکورتی، ئەڤە زنجیرەیەکە (Cycle):
هزرا وسواسێ (ترس) ← نیگەرانی و دڵەڕاوکێ ← ئەنجامدانا کارێ نەچارکەر ← ئارامیا کاتی ← دیسا ڤەگەڕیانا هزرا وسواسێ.
نیشانێن وێ یێن سەرەکی چنە؟
نیشان دبنە دوو بەش (وسواس و کردار)، و دشێت کەسەک ئێک ژ وان یان هەردوو هەبن.
١. نیشانێن وسواسێ (هزر):
ترس ژ پیساتیێ و میکرۆبان: ترسەکا زێدە ژ دەستدانا تشتا یان ژ خەلکی، و هەستکرن کو دێ تووشی نەخۆشیێ بیت.
پێتڤی ب رێکی و هەڤسەنگیێ (Symmetry): هەمی تشت دڤێت گەلەک ب رێک و پێک بن یان لسەر هێلەکا راست بن، ئەگەر نە دێ هەست ب نیگەرانیەکا مەزن کەت.
هزرێن ترسناک یان توندوتیژ: هندەک هزرێن نەخوازتی دهێنە د سەرێ مرۆڤی دا کو دبیت ئەزیەتێ بگەهینیتە خۆ یان کەسەکێ دی، هەرچەندە ئەو بخۆ قەت حەز ناکەت ڤی کاری بکەت و ژ ڤان هزران گەلەک دترسیت.
وسواسێن ئاینی یان ئەخلاقی: گومانکرنا بەردەوام د باوەریێن خۆ یێن ئاینی دا، یان ترس ژ گۆتنا پەیڤێن کفرێ د دلێ خۆ دا، یان ترس ژ ئەنجامدانا گونەهەکێ.
ترس ژ بەرزەکرنا تشتا: هەست دکەت کو ئەگەر تشتەکێ بێ بها بهاڤێژیت، دبیت رۆژەکێ پێتڤی ببیت و پەشێمان ببیت.
٢. نیشانێن کردارێن نەچارکەر (رەفتار):
شوشتن و پاقژکرنا زێدە: چەندین جاران دەست شوشتن هەتا کو پیستێ دەستی خراب دبیت، یان پاقژکرنا خانی ب شێوەیەکێ زێدە.
چێکرن و رێکخستنا بەردەوام: چەندین جاران سەحکرنا قفلا دەرگەهی، غازێ، یان سویچێن کارەبێ.
رێکخستن و هەڤسەنگکرن: ب شێوەیەکێ تایبەت و ب کاتژمێران رێکخستنا کتێبان، جلکان، یان هەر تشتەکێ دی.
ژمارتنا دوبارە: ژمارتنا پیادەران، تشتان، یان ئەنجامدانا کارەکی ب ژمارەیەکا دیاریکری.
داخازا پشتراستبوونێ: پرسیارکرنا بەردەوام ژ خەلکی دا پشتراست ببیت کو تشتەکێ خراب روو نەدایە.
خالەکا گەلەک گرنگ: ئەو کەسێ OCD هەی، ب گشتی دزانیت کو ئەڤ هزر و کردارێن وی نە لۆژیکی (غیر منطقي) نە، بەلێ هەست ب بێچارەییێ دکەت و نەشێت خۆ ژێ رزگار بکەت.
چارەسەری چیە؟ و ئەرێ چارەسەری دەڤ وی بخۆیە؟
ئەڤە گرنگترین بەشە. وەڵام "هەردوو" یە. ئانکو، هەوەکا (ارادة) کەسێ نەخۆش گەلەک گرنگە، بەلێ بتنێ هەوەک بەس نینە و پێتڤی ب هاریکاریا شارەزا هەیە.
چارەسەریا زانستی دوو رێکێن سەرەکی نە:
١. چارەسەریا دەروونی (العلاج النفسي):
باشترین جورێ چارەسەریێ بۆ OCD بناڤێ (Exposure and Response Prevention - ERP) دهێتە نیاسین، کو بەشەکە ژ چارەسەریا رەفتاری یا زانینێ (CBT).
شلوڤەکرنا وێ ب سادەیی: شارەزایێ دەروونی هاریکاریا تە دکەت کو بەرەنگاری وان تشتان ببی یێن تو ژێ دترسی (بۆ نموونە، دەست بدەیە تشتەکێ تو دبێژی پیسە)، و پاشی خۆ بگری و وی کاری ئەنجام نەدەی یێ تو هەردەم دکەی (بۆ نموونە، دەستێن خۆ نەشۆی).
ئارمانج: ب ڤێ رێکێ، مێشکێ تە هێدی هێدی فێر دبیت کو ئەگەر تە ئەو کارێ نەچارکەر ئەنجام نەدا، ئەو تشتێ ترسناک یێ تو هزر دکەی روو نادەت. ب ڤی شێوەی، ترس و نیگەرانیا تە کێم دبیت.
٢. چارەسەری ب دەرمانان (العلاج الدوائي):
نۆژدارێ دەروونی (الطبيب النفسي) دشێت هندەک دەرمانان بنڤیسیت، ب تایبەتی ئەوێن دبێژنێ (SSRIs).
کارێ ڤان دەرمانان: ئەڤ دەرمانە هاریکارن بۆ رێکخستنا ماددەیەکا کیمیایی د مێشکی دا بناڤێ "سیرۆتۆنین" کو بەرپرسە ژ کونترولکرنا نیگەرانی و هزرێن وسواسێ.
ئەڤ دەرمانە نەخۆشیێ ژ بن نائینن، بەلێ گەلەک هاریکارن بۆ کێمکرنا نیشانان، و ب ڤێ چەندێ کەسێ نەخۆش دشێت مفایەکێ باشتر ژ چارەسەریا دەروونی (ERP) وەربگریت.
وەڵاما پرسیارا تە یا داویێ:
رۆلێ کەسێ نەخۆش: چارەسەری بێ هەوەک و بڕیارا کەسی بخۆ سەرناکەڤیت. دڤێت ئەو بخۆ باوەر بکەت کو پێتڤی ب هاریکاریێ یە و ئامادەبیت بۆ چارەسەریێ کار بکەت. چارەسەریا ERP کارەکێ ب زەحمەتە و پێتڤی ب هەولدانا نەخۆشی هەیە. کەواتە، "هاریکاریا وی بۆ خۆ" بنچینێ چارەسەریێ یە.
رۆلێ شارەزایان: بەلێ مرۆڤ بتنێ نەشێت ڤێ نەخۆشیێ چارەسەر بکەت، چونکی OCD نە کێماسیەکا کەسایەتیێ یە، بەلکو نەخۆشیەکا بایۆلۆژی و دەروونی یە. هەروەکو چەوا مرۆڤ نەشێت ب هەوەکا خۆ نەخۆشیا شەکرێ چارەسەر بکەت و پێتڤی ب نۆژداری هەیە، هەروەسا بۆ OCD ژی پێتڤی ب شارەزایێ دەروونی و نۆژدارێ دەروونی هەیە دا رێنمایی و چارەسەریا دروست بدەنێ.
بکورتی: باشترین رێک ئەوە کو کەسێ تووشی OCD بووی سەرەدانا نۆژدارەکێ یان شارەزایەکێ دەروونی بکەت. ئەو دێ هاریکاریا وی کەن دا بخۆ هاریکاریا خۆ بکەت و لسەر ڤێ نەخۆشیێ زال ببیت. OCD نەخۆشیەکە قابیلی چارەسەریێ یە و گەلەک کەس دشێن ژیانەکا نورمال بژین پشتی وەرگرتنا چارەسەریێ.
