شێوازێ کارکرنا پێگاسوسی (Pegasus) چاوایە؟
پێگاسوس وەکى ڤایرۆسەکێ زیرەک کار دکەت. ئارمانجا وى ئەوە کو ب نهێنی بچیتە دناڤ مۆبایلا تە دا و کۆنترۆلا وێ ب تمامى بکەت, بێى کو تو هەست پێ بکەی. شێوازێ کارکرنا وی گەلەک پێشکەفتی و زیرەکانەیە، و ب چەند قۆناغان دچیت.
قۆناغا ئێكێ: چەوانیا تووشبوونێ (Infection)
ئەڤە گرنگترین و مەترسیدارترین قۆناغە. پێگاسوس چەندین ڕێکێن جودا بکار تینیت دا بچیتە دناڤ مۆبایلەکێ دا:
١. هێرشێن "بێ کلیک" (Zero-Click Attacks)
ئەڤە شێوازێ هەرە پێشکەفتی و مەترسیدارە. واتە، قوربانی پێدڤی ناکەت چ تشتەکى بکەت, نە کلیککرن لسەر لینکەکێ، نە ڤەکرنا نامەیەکێ، و نە بەرسڤدانا پەیوەندیەکێ.
- پێگاسوس کێماسیەکا نهێنی (vulnerability) د ئەپلیکەیشنەکێ دا بکار تینیت کو لسەر مۆبایلا تە هەیە (بۆ نموونە: WhatsApp, iMessage, FaceTime).
- نموونە: بتنێ ب هنارتنا پەیوەندیەکا WhatsApp کو تو بەرسڤا وێ ژی نەدەی، یان هنارتنا نامەیەکا iMessage کو تو بەلکی نەبینی ژی، پێگاسوس دشێت خوە بێخیتە دناڤ مۆبایلا تە دا.
- پشتی هینگێ، ئەو پەیوەندی یان نامە بخۆ ژ لیستێ دهێتە ژێبرن دا کو تو چ هزران نەکەی.
٢. هێرشێن "ب ئێک کلیک" (One-Click Attacks)
ئەڤە شێوازەکێ کەڤنترە کو پشت ب خاپاندنا قوربانی گرێددەت.
- ب ڕێکا نامەیەکا (SMS)، ئیمەیلەک، یان نامەیەکێ لسەر سۆشیال میدیایێ، لینکەک بۆ تە دهێتە هنارتن.
- ناڤەرۆکا نامەیێ هۆسا دهێتە دروستکرن کو تە هان بدەت کلیک بکەی، بۆ نموونە: "پارچەکا تە یا پۆستێ گەهشتیە، بۆ دیتنا زانیاریان کلیک بکە" یان "هژمارا تە یا بانکی د مەترسیێ دایە، زانیاریێن خوە نویکە."
- هەرگاڤا تە کلیک لسەر لینکێ کر، پێگاسوس ب نهێنی لسەر مۆبایلا تە دهێتە دامەزراندن.
قۆناغا دویێ: خوە جێگیرکرن و کۆنترۆلکرن (Installation & Escalation)
پشتی کو پێگاسوس گەهشتە دناڤ مۆبایلێ دا، ئەڤ پێنگاڤە دهێنە هاڤێتن:
- خوە دامەزراندن: ب نهێنی خوە لسەر سیستەمی دادمەزرینیت.
- دەستهەلات وەرگرتن: هەوڵ ددەت بلندترین ئاستێ دەستهەلاتێ (Admin/Root access) ب دەست بێخیت. ئەڤە ڕێکێ ددەتێ کو هەمی بەربەستێن سیکوریتی بشکێنیت.
- خوە ڤەشارتن: پرۆگرام هۆسا هاتیە دروستکرن کو دژە-ڤایرۆس نەشێن وى ببینن و د پرۆسێسێن سیستەمی دا دیار نابیت.
قۆناغا سیێ: کۆمکرنا زانیاریان و سیخوڕی (Data Collection)
پشتی کۆنترۆلکرنێ، پێگاسوس دشێت هەمی تشتەکى بکەت و مۆبایلا تە دکەتە ئامیرەکێ سیخوڕیێ:
- پەیوەندی (Calls): گوهداری و تۆمارکرنا هەمی پەیوەندیێن تەلەفۆنی و یێن ئەپلیکەیشنێن وەکى WhatsApp و Signal.
- نامە (Messages): خواندنا هەمی نامەیێن SMS، ئیمەیل، و نامەیێن هەمی ئەپلیکەیشنێن چاتێ (WhatsApp, Telegram, Signal, Messenger...).
- مایکروفۆن: ڤەکرنا مایکروفۆنێ ل هەر دەمەکى بیت بۆ گوهداریکرنا دەنگوباسێن دەوروبەرێ تە.
- کامیرە: ڤەکرنا کامیرێ (پێشى و پاشى) بۆ گرتنا وێنە و ڤیدیۆیان بێى کو تو بزانی.
- جهـ (GPS): زانینا جهێ تە ب بەردەوامی.
- فایل: دیتن و دزینا هەمی فایلان (وێنە، ڤیدیۆ، دۆکیومێنت).
- پاسۆرد: دزینا هەمی پاسۆردێن تە یێن سۆشیال میدیا، ئیمەیل، و هژمارێن بانکی.
ب کورتى، مۆبایلا تە دبیتە ئامیرەکێ سیخوڕیێ یێ ٢٤ دەمژمێری د دەستێ وان دا.
قۆناغا چارێ: هنارتن و خوە ژناڤبرن (Transmission & Self-Destruct)
- هنارتنا داتایان: هەمی ئەو زانیاریێن دهێنە کۆمکرن، ب شێوەیەکێ نهێنی و شرۆڤەکری (encrypted) بۆ سێرڤەرێن کۆنترۆلێ دهێنە هنارتن.
- خوە ژناڤبرن: پێگاسوس تایبەتمەندیەکا (Self-Destruct) هەیە. ئەگەر هەست پێ بکەت کو دێ هێتە ئاشکەراکرن، یان نەشێت پەیوەندیێ ب سێرڤەرێن خوە بکەت، ئەو بخۆ هەمی شوینوارێن خوە ژ مۆبایلێ پاقژ دکەت دا کو چ بەلگە نەهێلیت.
کورتیا بابەتێ
پێگاسوس ب ڕێکێن گەلەک زیرەک (زۆربەی جاران بێى کو تو بزانی) دچیتە دناڤ مۆبایلا تە دا، کۆنترۆلا وێ ب تمامى دکەت، هەمی زانیاریێن تێدا ددزیت، و پاشی وان زانیاریان بۆ ئەو کەسێن هێرشکرین دهنێریت، و دشێت خو ژناڤ ببەت دا کو کەس نەشێت شوینوارێن وى ببینیت.
