حەدیسا سیهــ و سیێ
عَنْ ابْن عَبَّاسٍ - رَضِيَ الله عَنْهُمَا - أن رسول الله -صلى الله عليه وسلم- قال: ( لَوْ يُعْطَى النَّاسُ بِدَعْوَاهُمْ، لاَدَّعَى رِجَالٌ أَمْوَالَ قَوْمٍ وَدِمَاءَهُمْ، وَلَكِنَّ الْبَيِّنَةَ عَلَى المُدَّعِي وَالْيَمِينَ عَلَى مَنْ أَنْكَرَ ). حديث حسن رواه البيهقي
ژ عهبدللاهێ كوڕێ عهبباسى -خودێ ژێ رازى بت- دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گــۆت: ئهگهر ب گۆتنا مرۆڤان بێتهكرن، هندهك زهلام دێ داخوازا مال وخوینا هندهكان كهن، بهلێ دهعوهدارى دڤێت نیشانهك ههبت، ویێ حاشاتیێ بكهت دڤێت سویند بخوت.بهیههقى ڤهدگوهێزت
ئهڤ حهدیسه بناخهیهكێ گرنگ ژ بناخهیێن حوكمكرنا د ناڤبهرا خهلكى دا ددانت، دا ماف بێنه پاراستن، ودادى جهێ خۆ بگرت، وكهس ب هێجهتا وهرگرتنا مافێ خۆ پێ ل مافێ كهسهكێ دى نهدانت.. ژ بهر ڤێ چهندێ زانایێ مهزن (ابن دقیق العید) دگۆت: ئهڤ حهدیسه ئێك ژ بناخهیێن ئهحكامانه، ومهزنترین دهقه بۆ لێزڤڕینێ دهمێ ههڤڕكى پهیدا دبت.
وئهگهر حاكم ب گۆتنا خهلكى بكهت، بێى داخوازا دهلیلى ژێ بكهت، ههر كهسهك دێ وێ بێژت یا بۆ وى باش بت، ومفایێ وى تێدا بت، بهلێ ئهڤ چهنده نابت، پێتڤیه ل سهر وى كهسێ حوكمى د ناڤبهرا خهلكى دا دكهت، گوهداریا گۆتنا دهعوهدارى ویا وى كهسێ دهعوه لێ دئێتهكرن بكهت، پاشى وێ تهرازیێ ب كار بینت یا د ڤێ حهدیسێ دا هاتى، كو ژ دو پێگاڤان پێك دئێت:
🔘یا ئێكێ: ژ بهر كو دهعوهدار دهعوایا تشتهكێ ڤهشارتى دكهت، ودخوازت ئهو بۆ وى بكهڤت، دڤێت ئهو نیشانهكا ئاشكهرا ل سهر گۆتنا خۆ بـیـنـت، دا ئــهو بــۆ وى ببته دهلیل وهێجهتا موكم، هندێ بگههینت كو ئهو د ڤێ دهعوایا خۆ دا یێ ڕاستگۆیه، وئهگهر ئهو چو دهلیلان نهئینت، ئاخفتنا وى ب چو ناچت، ودێ حسێب بت مرۆڤهكێ درهوین! ئهڤه دێ هنگى بت ئـهگــهر ئـهو كـهسێ دهعوا لێ دئێتهكرن حاشاتیێ ل گۆتنا دهعوهدارى بكهت، ژ خۆ ئهگهر حاشاتى نهكر، هنگى ژ دهعوهدارى نائێته خواستن ئهو چو دهلیلان بینت؛ چونكى ئعترافا ههڤڕكى باشترین دهلیله ل سهر ڕاستیا گۆتنا وى.
🔘یا دووێ: ئهگهر دهعوهدارى چو دهلیل نهئینان، ووى كهسێ دهعوا لێ دئێتهكرن حاشاتى ل گۆتنا وى كر، هنگى حاكم دێ داخوازێ ژ وى كهسى كهت یێ دهعوا لێ هاتیهكرن كو سویند بخوت، ڤێجا ئهگهر وى سویند خوار، مهسهلا وان دێ ب دویماهى ئێت.
و ژ ڤێ چهندێ دیار دبت كو دهلیلێ دهعوهدارى بهرى یێ ههڤڕكێ وى دئێت، و ل دۆر دهسنیشانكرنا دهلیلى وكانێ ئهو چیه؟ بهلگهنامهیه، یان شاهده، یان سوینده د گهل شاهدى؟ ئهڤه مهسهلهكه جهێ وێ كتێبێن فقهێیه، ومه نهڤێت ل ڤێرێ ب بهرفرههى ل سهر باخڤین.
⚪️مفایێن حهدیسێ:
1- نابت بۆ حاكمى ب گۆتنا دهعوهدارى بكهت، حهتا ئهو دهلیلهكێ موكم ونیشانهكا ئاشكهرا ل سهر گۆتنا خۆ بینت.
2- ئهگهر دهعوهدارى چو دهلیل نهبن، لایێ بهرانبهر كو ئهو یێ دهعوه لێ دئێتهكرن، دڤێت سویند بخوت.
3- ههردو لا (دهعوهدار ویێ دهعوه لێ دئێتهكرن) دڤێت ژ خودێ بترسن، وبزانن كو حوكمێ حاكمى تشتێ حهرام بۆ وان حهلال ناكهت، وحوكمێ خودێ د سهر ههر تشتهكى ڕایه.
4- حاكم ژى دڤێت ژ خودێ بترست، وحوكمى نهدهت حهتا حهقى بۆ ئاشكهرا نهبت، ودڤێت ئهو بزانت كو نهدادیا د حوكمى دا ئێك ژ گونههێن مهزنه، یێن خودانێ خۆ هیژاى ئاگرێ جههنهمێ دكهن.
