حەدیسا سیهــ و نەهێ
عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ - رَضِيَ الله عَنْهُما – قَالَ: قَالَ رَسُولُ الله -صَلَّى الله عَلَيْهِ وَسَلَّمَ-: ( إِنَّ الله تَجَاوَزَ لِى عَنْ أُمَّتِي الخَطَأَ، وَالنِّسْيَانَ، وَمَا اسْتُكْرِهُوا عَلَيْهِ ).رواه ابن ماجه والبيهقي
ژ عهبدللاهێ كوڕێ عهبباسى -خودێ ژێ رازى بت- دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: هندى خودێیه خهلهتى، وژبیركرن، وكوتهكى لێ كرن، بۆ من ژ سهر ئوممهتا من ڕاكریه. ابن ماجه وبهیههقى ڤهدگوهێزن
وئهڤ حهدیسه ژى زێده یا گرنگه؛ چونكى ئهو قاعیدهیهكێ فقهى یێ مهزن بنهجهـ دكهت.. زانایێ ناڤدار ئبن حهجهرێ ههیتهمى دبێژت: مفایێ ڤێ حهدیسێ یێ گشتیه، چونكى ئهو بهحسێ سێ تشتان دكهت، ههر سێ دكهڤنه د ههمى (ئهبوابێن فقهى) دا، وگهلهك جاران چێ دبن، لهو ب كێر دئێت بۆ بێته گۆتن: نیڤا شریعهتى، چونكى كار وكریارێن مرۆڤى، یان ب قهصد ژێ دهردكهڤن، وبیرا وى لێ دئێتهڤه، وئهڤه ئهوه یا (عهمد) بت د گهل هلبژارتنێ، یان ژى وى چو قهصد پێ نینه ووى نههلبژارتیه، وئهڤه یان خهلهتیه یان ژبیركرنه یان كوتهكى یا لێ هاتیهكرن، و ژ پهیڤێن ڤێ حهدیسێ دئێته زانین كو سهرا ڤێ پشكا دووێ ل مرۆڤى نائێتهگرتن، و ژ مهفهوومێ وێ دئێتهزانین كو پشكا ئێكێ ل مرۆڤى دئێتهگرتن، مهعنا: (مهنطووقێ) حهدیسێ نیڤهكا شریعهتى ڤهدگرت، و(مهفهوومێ) وێ نیڤهكێ.
🌼وبهرفرههكرنا ڤێ گۆتنێ ب ڤى ڕهنگیه:
ئهو كار وگۆتنێن ژ مرۆڤێ موكهللهف پهیدا دبن، ئێك ژ دووانه:
🔘یا ئێكێ: ئهو دزانت چ دكهت و چ دبێژت، و ب دلێ خۆ ئهو وێ گۆتنێ دبێژت ووى كارى دكهت، یهعنى: ئهو كار وگۆتنه یێ (قهصد) و (ئختیار) تێدا ههى ژ لایێ مرۆڤى ڤه، وئهڤى ڕهنگى د دنیایێ دا مرۆڤ دێ پێ ئێتهگرتن، و ل ئاخرهتێ ژى حسێبا وى دێ د گهل ئێتهكرن..
🔘یا دووێ: ئهو كار یان گۆتن یا ژ بێ (قهصد) و (ئختیار) ژ مرۆڤى پهیدا دبت، ئهوه یا ئهم دبێژینێ: بێ دهستى.. وئهڤه ئێك ژ سێیانه:
1- خهلهتى: وئهڤه ئهو كار وگۆتنن یێن (ئختیار) تێدا ههى، بهلێ مرۆڤى (قهصد) پێ نینه، وهكى: مرۆڤ ستێركا خۆ ل حهیوانهكى بگرت، وێ گاڤێ مرۆڤهك بێت وخۆ بهاڤێته، وبێته كوشتن.. ئهڤ كاره وى ب دلێ خۆ یێ كرى وهلبژارتى، بهلێ مهخسهدا وى پێ كوشتنا وى مرۆڤى نهبوو.
ئهڤى كارى گونههـ تێدا نینه، بهلێ ئهو یێ بهرپسیاره ژ كارێ خۆ، لهو هندهك شوینوارێن كارێ وى دكهڤنه ستویێ وى دا، وهكى دانا خوینێ بۆ نموونه.. وئهڤه ژ بهر هندێیهدا مرۆڤ یێ ل خۆ هشیار بت، ودا مافێن خهلكى ژی زهعێ نهبن.
2- ژبیركرن: وئهڤه ژى ئهو كار وگۆتنن یێن مرۆڤى نه ب (قهصد) دكهت، وهكى: مرۆڤێ ب ڕۆژى، دهمێ ژبیرا وى دچت كو یێ ب ڕۆژیه، ڤێجا ڕابت تشتهكى بخوت.
ئهڤى چو ل سهر نینه، نه گونههـ، ونه شوینوارێن كارێ وى، لهو ئهم دبێژینه ڤى: ڕۆژیا ته یا دورسته، وچو گونههـ ژى ل سهر ته نینه.
3- كوتهكى: یهعنى: كهسهك ئێكى مهجبوور بكهت كو ئهو كارهكى یان گۆتنهكێ بكهت، وبێژتێ: ئهگهر تو ڤى كارى نهكهى دێ ته كوژم، یان ئهندامهكێ لهشێ وى ژێڤهكهت.. وهكى: مرۆڤهك گهفێن كوشتنێ ل ئێكێ بكهت، ئهگهر ئهو ئاخفتنا كوفرێ نهبێژت.
🌼و د مهسهلا كوتهكیێ دا دو پشك ههنه:
🔘پشكا ئێكێ: كوتهكیا د گۆتنێ دا، یهعنى: ئێك كوتهكیێ ل ئێكى بكهت كو ئهو گۆتنهكا نه یا دورست بێژت، گۆتنا كوفرێ بت یان كێمتر.. جمهوورێ زانایان دبێژن: ئهڤه چو گونههـ ل سهر نینه.
🔘پشكا دووێ: كوتهكیا د كریاران دا (كوشتن تێ نهبت)، وئهڤى ژى گونههـ ل سهر نینه، بهلێ كارێ هندهك شوینوارێن كریارا وى دكهڤنه ستویێ وى یان نه، ئهڤێ بهرفرههى بۆ ههیه، د كتێبێن فقهى دا بهحس ژێ دئێتهكرن..
⚪️مفایێن حهدیسێ:
1- ئهڤ حهدیسه هندێ دگههینت كو ئهو كار یان گۆتنا مرۆڤ ب دلێ خۆ نهكهت، و(قهصد وئختیار) تێدا نهبت، چو گونههـ ل سهر نینه.
2- ئهو كار وگۆتنێن مرۆڤ بێ قهصد دكهت سێنه: خهلهتى، ژبیركرن، كوتهكى.
