(14)
بازارێن مه ل رهمهزانێ
ئێك ژ دیاردێن بهرچاڤ ل ههیڤا رهمهزانێ د جڤاكێن مه دا رهواجا بازارانه، هێشتا ئــهڤ ههیڤه ب دورستى نـههـاتى، هـزرا گـــهلــهك ژ مـــه -ئـهگــهر نهبێژین یـا مــه ههمیان- بۆ هندێ دچت دێ چاوا مهطبهخا خۆ ب گهلهك ڕهنگێن خوارن وڤهخوارنێ دهولهمهند كهت، وهێشتا رهمهزان ب نیڤى نهبووى مهسهلا خـۆ بـهرهـهڤكرنێ بـۆ جـهژنــێ وبــۆ وان شاهیێن د دویڤ دا ههین دئێت، وئاشكهرایه كو ئهڤ چهنده (تهسهووقێ) دخواز، ومهبهستا مه ب تهسهووقێ ل ڤێرێ چوونا خهلكیه بهر ب بازارێ ڤه، پێخهمهت ب دهستڤه ئینانا پێتڤیان، تشتێ هندێ دخوازت كو رهواجهكا زێده ل سهر بازارێ.
و ل ڤێرێ دو مهسهلێن گرنگ ههنه، مه دڤێت ئیشارهتێ بدهینێ:
یا ئێكێ: تشتهكێ مهعلوومه كو قاعیدهیهكێ ئابۆرى ههیه دبێژت: (چهند داخواز ل سهر تشتى زێدهتر لێ بت بهایێ وى گرانتر لێ دئێت)، وئارمانجا سهرهكى ژ بازرگانیێ فایدیه، لهو لۆمه ل تاجرى نائێتهكرن دهمێ بهرێ وى دمینته ل هندێ ئهو مفاى ب دهست خۆ ڤه بینت، یان ژى نههێلت (مهوسم) ژێ بچت..
بهلێ تشتێ د حیساباتێن بازرگانان دا نهههى، كو پێتڤیه مرۆڤێ بازرگان ب تایبهتى ئهوێ خۆ ب خودان باوهر بزانت، مهسهلا (تسامحێ) ووژدانێ د كڕین وفرۆتنێ دا ژ بیر نهكهت، بوخارى ژ جابرێ كوڕێ عـهبــدلــلاهــى ڤــهدگـوهێزت، دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: ( رَحِمَ الله رَجُلًا سَمْحًا إذا بَاعَ وإذا اشْتَرَى وإذا اقْتَضَى )یهعنى: خودێ رهحمێ ب وى مرۆڤى ببهت یێ د كڕین وفرۆتن ودان وستاندنا خۆ دا مرۆڤهكێ (سهمح) بت، و د شهرحا پهیڤا (سهمح) زانا دبێژن: مهعنا وێ ئهوه مرۆڤێ كڕین وفرۆتنێ دكهت یێ سههل ودلفرههـ بت، بێهنا ههڤالێ خۆ تهنگ نهكهت، وكهیسێ ل خهلكى نهبینت، وئهگهر فایدهكێ كێم ژى بت پێ رازى ببت، وهندهك جاران (تهنازولێ) ژ هندهك ژ حهقێ خۆ ژى بكهت، ئهگهر دیت كهسێ بهرانبهر یێ ههوجهیه وچو ڕێ نینن.
مهعنا: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دوعایا رهحمێ بۆ وى تاجرى دكهت یێ د كڕین وفرۆتنێ دا وژدانێ ب كار بینت، ومرۆڤهكێ نهرم وحهلیم، وسنگ فرههـ بت، بلا بهرێ وى ل هندێ بت فایدهكى بۆ خۆ بكهت، چونكى تجارهت بۆ هندێیه، بهلێ نه ئهو جلكێ بهرى رهمهزانێ ب دههـ هزاران بت، ب هلكهفتنا هاتنا ههیڤا رهمهزانێ بـچـتـه بـیستان، وڕۆژ بۆ ڕۆژێ گران ببت حهتا دویماهیا رهمهزانێ خۆ ل نێزیكى سهدان بدهت، وههر ئهو جلكه یێ د دكانێ ڤه، بۆچى؟ چونكى (مهوسمه) وخهلكێ مهجبووره دێ ههر كڕن، ڤێجا دڤێت ئهو ڤێ ههوجهییا خهلكى بۆ خۆ ئستغلال بكهت، ونههێلت دهلیڤه ژ دهست دهركهڤت.. ئهو تاجرێ ب ڤى ڕهنگى بت، ب (مهقاییسێن شهرعى) كهسهكێ بێ وژدانه ودوعایا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ژێ ناگرت. و د حهدیسهكێ دا -یا ئیمامێ ترمذى- ڤهگوهاستى هاتیه: ( غفر الله لرجل ممن كان قبلكم كان سهلاً إذا باع )خودێ گونههێن زهلامهكى ژ ئهوممهتهكا بهرى ههوه ژێبرن، چونكى ئهو مرۆڤهكێ سههل بوو، دهمێ فرۆتن دكر.
ڤێجا تاجرێن مه بلا ڤێ مهسهلێ باش ل بیرا خۆ بینن، وبزانن ئهو فایدێ ئهو ژ كوڕین مللهتێ خۆ دكهن، دهمێ ههوجهییا وان ل ڤێ ههیڤا پیرۆز بۆ خۆ ئستغلال دكهن، و ب ڕهنگهكێ دویر ژ وژدانێ تشتى ل سهر وان گران دكهن، چو بهایێ خۆ نینه بهرانبهر هندێ كو دوعایا پێغهمبهرى ژ وان بگرت، ل وێ ڕۆژا نه دینار نه دهرههم چو فایدهى نهدهته خودانى.
مهسهلا دووێ: ل وى دهمێ پێغهمبهرى –ســلاڤ لــێ بــن- وئــهوێـــن ل سهر ڕێكا وى دچن ژ زاهد وخودێناسان، ئعتكاف ل مزگهفتان دكر، وهندى ژێ دهات عیبادهتى زێدهتر بۆ خۆ بكهن، كو دههكێن دویماهیێنه ژ ههیڤا رهمهزانێ، ئهم -ژن ومێر- ئعتكافێ ل سویك وبازاران دكهین، وسپێدێ حهتا ئێڤارى ب تێكهلیهیا نه خودێ ونه پێغهمبهر ژێ درازى نه، ئهم تژى كۆلانێن سویكان دبین، ب هێجهتا هندێ دا كارێ جهژنێ بكهین، و د ڤێ موسابهقا شاریاى دا تو دێ بینى ژ بهر ضهغطهكێ جڤاكى فهقیر یێ چاڤ ل زهنگینى دكهت، ویێ چو د دهستان دا نه ههى ژى یێ سیباقێ د گهل دهولهمهندى دكهت د كڕینا وان (كهمالیاتان) دا یێن ههر ههوجه ناكهت ئهو بكڕت ژى، بۆ هندێ دا سوباهى چو مرۆڤێن بێ رهحم وئهزمان درێژ تڕانهیان بۆ خۆ پێ نهكهن، وطهعنان لێ نهدهن! میزانیا مالا خۆ یا دو سێ ههیڤان دێ (عهجزێ) ئێختێ، دا ل ڕۆژا جهژنێ كهس بهحسێ وى نهكهت.
ب ڕاستى گهلهك عورف وعهدهتێن جڤاكى یێن دارگران د ناڤ مه دا دبهلاڤن، ومخابن ئهڤ عهدهتێن خراب یێن بارهكێ گران دئێخنه ستویێ خودانى یێن گههشتینه عیبادهت وموناسهباتێن مه یێن دینى ژى، وئهم ههمى یان پتریا مه گازهندهیان ژى دكهن، بهلێ ئهم نابینین كهس كارى بۆ ڕاكرن ونههێلان یان حهتا كێمكرنا ڤان عهدهتان ژى بكهت، ب هێجهتا هندێ دا كهس ب خرابى بهحسێ وى نهكهت.. ئـهرێ كهنگى ئهم دهست ب حهزمێ دكهین د ڤان كاران دا؟
