(20 )
وەلاتێ ئرەمێ
د جزیا ( عەمـمـایێ ) یە كو جزیا ( سیهێ ) یە ژ قورئانا پـیـرۆز سوورەتەك ب ناڤێ سوورەتا ( الفجر ) هەیە ، د هژمارا سوورەتێن قورئانێ دا دبتە سوورەتا ( 89 ) ێ .
و ل دۆر جـهـێ هاتـنـە خوارا ڤێ سوورەتێ تەفسیرزان هەمی ل وێ باورێنە كو ئەو هێشتا ل مەكەهێ بەری مشەختبوونێ هاتبووخوارێ .. وئاشكەرایە كو دەسهەلاتداری د جڤاكا مەكەهێ دا یا كافران بوو وگۆتن گۆتنا وان بوو ، وموسلمان بن دەست دژیان وپشكا مەزنتـر یا خەلكی ب چاڤێ گومانێ بەرێ خۆ ددا وان ، وهندەك جاران ـ یان پتـرین جاران ـ مەسەلە دگـەهـشـتـە هندێ موسلمان ژ مالێن وان دهاتنە دەرێخستـن و ل بەڕیا باژێڕی ب ئەزمانێ ئاگری وئاسنی دهاتنە ئاخافتـن ، ودەنگ لـێ دهاتە چككرن ..
ل ڤـی دەمـی سـوورەتا ( الـفـجـر ) هاتـە خوار ، هاتە خوار دا موسلمانان ل ڕاستیەكا مەزن هشیار بكەت ڕاستیا كـو خودێ ژ كار وكریارێن زالمان یێ بێ ئاگەهــ نینە ، وكو وی های ژ وان هەیە وڕۆژەك بۆ وان دانایە هەر دێ ئێت ، وئـەگـەر هات حوكمداری وسەلتەنەت ومال وحالـێ وان چو مفای ناگەهینتە وان ..
پشتی سوورەت ب چەند سویندەكێن مەزن دەست پێ دكەت وەكی : ئەلندێ ودەهــ شەڤان ، وكتی وجۆتی .. ئەو تشتێ سویند بـۆ هاتـیـەخـوارن دئـێـتـە ئاشكەرا كرن ئەو ژی ئەڤەیە كو هەر ( طاغیه ) و زۆردارەكـێ هەبت بلا چەند هێزا وی یا مەزن ژی بت ئەو ل بەر خودێ ئاسێ نابت ، وڕۆژەك دێ ئێت ئەو دێ وی تــێ بــەت .. لەو ئێكسەر پشتی هنگی ئایەتان بەرپەڕێ هندەك ژ وان طاغیان بۆ مە بەرچاڤ كر یێن كو وەسا بۆ دنیایا خۆ كری حەتا دەمەك ب سەر وان ودویكەفتیێن وان ژی دا هاتی وان هــزركــری كـو خودێ ـ حاشا ـ یێ ژ وان غافل بووی ، ودنیا ژ دەســت وان دەرناكــەڤـت .. و ل پێشیا ڤان مللەتان مللەتێ ( عاد ) ی دئێت ، ئەو مللەتێ خودێ د دەر حەقێ دا دبێژت : [ أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ . إِرَمَ ذاتِ الْعِمَادِ . الّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلادِ ] ( الفجر : 6-8 ) .
وبــێ گومان مللەتێ عادی نـە ئێكەمین مللەتێ زۆردار بوو د دیرۆكێ دا هاتی ، ومللەتێ دویماهیێ ژی نەبوو ، بـەلـێ پا ئـەو چ ئـەگـەر بــوویە سوورەتا ( الفجر ) بەحسێ ڤی مللەتی ل پێشیا هەر مللەتەكێ دی یێ زۆردار بینت ؟ یان ب تەعبیـرەكا دی : ئەو چ ئەگەر بوویە ئەڤ مللەتێ وە لـێ كری د زۆرداریا خۆ دا بگەهتە وێ پێكێ خۆ ژ هەژی هندێ بكەت بۆ طاغیە وزۆرداران ببتە سەردەفتەر ؟
قورئان د ئایەتێن بۆری دا دەمێ بەحسێ مللەتێ ( عاد ) ی دكــەت ئــیـشارەتێ ددەتە هندێ كو ئەڤ مللەتێ ژ ئویـجـاخا ( ئـرەم ) ئەوێ كافرێن مەكەهێ گوهــ ل ناڤێ وان بووی ، وشوینوارێن وان ل ژێریا گزیرتا عەرەبان ل دەڤەرا یەمەنێ دیتین ، دەمەك ب سەر وان دا هاتبوو هەیی ونەیی ئەو بوون .. گەلەك ئاڤاهیێن بلند وخودان ستوین ل سەر عەردی دانابوون ، هندەك ئاڤاهیێن دوەسا بوون بووبوونە نیشانەكا گەش ل سەر هێزا وان یا مەزن ، قەسر وقوسیر .. ومال وسەلتەنەت .. وباغ وبیستان .. وسكر وئاڤبەندێن وان ل پاش خۆ هێلاین هندێ دگەهینن كو كەسێ وەكی وان ب هێز ل وی دەمی د وی وەلاتی دا نەبوو !
سوورەت پسیارەكێ هل دئێخت : ئەرێ تو دزانی وان عادیان چ كر بوو وخودێ چ ئینا بوو سەرێ وان ؟
وبەری ئایەت ب خــۆ بەرسڤا ڤێ پسیارێ بۆ مە بدەت ئەو ب كورتی بەحسێ دو مللەتێن دی دكەت : مللەتێ ثەموودی ومللەتێ فیـرعەونی ..
ئـەرێ حالـێ ڤان چ بـوو ؟ وسەرهاتیا وان یا ب چ ڕەنگ بوو ؟
قـورئان بــەرپـەڕێ وان ب كورتی بۆ مە بەرچاڤ دكەت ، و ب كــورتـی دپێچت ژی دەمێ دبێژت : [ الّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلادِ . فَأَكْثَرُوا فِيهَا الْفَسَادَ . فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذاب ] ئەڤ مللەتێن هە ئەو بوو یێن سەر پێ خۆ دا چووین وكارێ خۆ یـێ سەرەكی كریە زۆرداری ، وفەسادەكا مشە د عەردی دا كری ، ویا غەریب نینە مەزن فەسادێ د ناڤ خەلكی دا بەلاڤ بكەت ئەگەر هات ووی ( طوغیان ) كر ، چونكی ( طوغیان ) ئەو سەرەكانیە یا هەمی ڕەنگێن خرابكاریێ ژێ دزێن ، مەزنی ئەگەر گۆتە مللەتێ خۆ ئەزم خودایێ هەوە یێ مەزن وژین ومرنا هەوە دڤێت د دەستێ من دا بت ، ومللەتی سەرێ خۆ شۆڕ كر ودەست بۆ قوتان پسیارا وێ فەسادێ نەكە ئەوا پشتی هنگی دێ بەلاڤ بت !
ودكتاتـۆرییەتا حاكمی ئەگەر گەهشتە وی حەدی كو ئەو قەبویل نەكەت عەبدینیا خەلكی بۆ خودێ بت ، و ژ مللەتی بخوازت هەر ژ سپێدێ وحەتا ئێڤاری تەسبیحاتان ب ناڤێ وی بدەن ، و ژ وی پێڤەتر كەسێ دی نەنیاسن ، پـسـیـار نـەكـە كانێ چ ڕەنگێ شــەرمزاریێ دێ ب سەر وی مللەتی دا ئێت ، و چ ڕەنگە دوژمن دێ ل سەر زال بن ! [ فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذابٍ . إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَاد] .
گاڤا فەسادا وان گەهشتیە كلۆڤانكێ ، دەم هات خودایێ تە عەزابەكا دژوار بداڕێژتە سەر وان ، وهندی خودایێ تە یە ل بەر زالمان دانایە وڤەنایە ، ڕاستە بەلكی ئەو پیچەكێ ل دویڤ وان بەردەت ، وڕێ بددەتە وان دا پتـر د سەر پێ خۆ دا بچن ، بەلـێ پاشی ئەو ب دژواری وان دگرت ، وگاڤا وی ئەو گرتن ئەو وان بەرنادەت .
هەر چاوا بت مللەتێ عادی ئەوێ چو تۆمارنامە وشوینوارێن وان یێن دیرۆكی نەگەهشتینە مە دا ئەم سەروبەر وهێز وشیانا وان پێ بزانین ، دەمێ قورئان بـەحـسێ وان دكەت دبـێـژت : [ إِرَمَ ذاتِ الْعِمَادِ . الّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلادِ ] و ژ ڤێ دئێتە زانین كو عادی مللەتەكێ گەلەكێ ب هێز بوو ، ویێ خودان ئاڤاهیێن هند مەزن بوو كو چو ئاڤاهیێن وەكی وان د چو وەلاتێن وی سەردەمی دا نەبوون .. ( و بو زانین بەحسێ ڤی مللەتی و پێغەمبەرێ وان هوودی دتەوراتێ ژی ئێکجار نەهاتییە) بەلـێ وەسا دیارە كو ل درێژیا دیرۆكێ هڕەبایێن خیزی یێن مەزن ب سەر شوینوارێن ڤی مللەتی دا هاتبوون حەتا پێكەكێ ل زەمانەكێ ژ مێژە وەرە ( بەری هاتنا ئیسلامێ ب نێزیكی پێنج سەد سالان ) ئەو شوینوار هەمی بن ئاخ بووینە وكەسێ چو ژێ نەدیتیە ونەزانیە ، وچونكی دیرۆكا مرۆڤینیێ یا نڤیسی چو بەرپەڕ ژ دیرۆكا ڤی مللەتی نەپاراستینە هــژمارەكا مــەزن یا دیرۆكنڤیس وشوینوارزانان ـ یێن باوەری ب قـورئانـێ نـەهەی ـ ( ئینكارا ) هەبوونا مللەتێ عادی كر ، وباوەری نەئینا كو ڤی مللەتی ل دەمێ خۆ شارستانیەكا پێشكەفتی هەبت ، وهەر چەندە بەری شوینوارێن ڤی مللەتی بن ئاخ ببن ب دەمەكێ كێم دو زانایـێـن رۆمانــی ب سـەرەدان هاتبوونە ڤــی جـهـی وبەحسێ ڤی شارستانـیـێ د كتێبێن خۆ دا ـ یێن ڤان دویـماهـیان هاتینە دیـتـن ـ كریە ژی ، وئەو هەردو زانا ئەڤەنە : ( بلینی ) یێ مەزن ئەوێ ل دۆرێن سالا 23 ـ 79 ز ژیای ، وجوغرافیێ ناڤدار بطلیمووسێ ئەسكەندی ئەوێ ل دۆرێن سالا 100 ـ 170 ز ژیای ، بەلـێ چونكی كەسێ دی بەحسێ ڤان شوینواران نەكریە هندەك زانایێن دیرۆكێ وشوینواران باوەری ب هەبوونا ڤی مللەتی وشارستانیا وی نەئینا ، وگۆتنا ڤان هەردو زانایان حسێبكر ڕەنگەكێ چیڤانۆكان !
ومەسەلا هەبوونا ڤی مللەتی وشارستانیا وی ما جهێ دان وستاندنەكا گەرم حـەتا سالێن حەشتـێـیان ونۆتان ژ سەدسالا بیستێ دەمێ مرۆڤ ب علمێ خۆ یێ ( موجەرەد ) شیای باژێڕێ ( ئرەمێ ) كەشف بكەت ، ودەلیلەكێ دی یێ ماددی ل سەر ڕاستیا قورئانێ یا دیرۆكی پێشكێش بكەت .
وسەرهاتیا ڤێ ئكتشافێ ب كورتی ئەڤەیە : ل سالا ( 1984 ز ) زانایێن عــەسـمـانــی شیان ئامـیـرەتەكێ رادارێ بێخنە ئێك ژ گەمیێن خۆ یێن عەسمانی ، وئەڤ ئامیرەتە دشیا ل هەوا چەند متـرەكان ژ ئاخا هشكا ل سەر ڕویێ عەردی ببڕت ، و ل بن ئاخێ وێنە بكەت ، و ب ڤێ چەندێ ئەو شیان ب سەر گەلەك جهێن بن ئاخ هلببن وبزانن ل كیڤە باژێرەكێ بن ئاخبووی هەیە ، وپشتی ئاژانـسا ( ناسا ) یا ئەمریكی ئەڤ وێنە بەلاڤكرین ودان وستاندن ل سەر هاتینەكرن بۆ زانایێن شوینواران ئاشكەرا بوو كو ل وێ دەڤەرا دكەفتە ژێریا گزیرتا عەرەبان ل وەلاتێ یەمەنێ یێ نوكە نیشانێن هندەك شوینواران هەنە ژێ دئێتە زانین كو ئەو باژێرەكێ مەزن بوو یێ خودان قەسر وقوسیر وڕێ وڕێبار وجۆ وڕویبار ، بەلـێ نوكە هەمی بن ئاخ بوویە ، وپشتی زانایێ ئەمریكی یێ بـسـپـۆر جوریس زارینز ویێ بریتانی فینیسی ڤەكۆلینەكا تایبەت ل سەر ڤان شوینواران كری بۆ وان دیار بوو كو ئەڤ شوینوارە یـێـن شارستانیەكا كەڤنن ژیێ وێ دزڤڕتە بەری ( 3000 ) سالان ، ودبت ئەو شوینوارێن مللەتێ عادی بن ئەوێ قورئان بەحس ژێ دكەت .
وپــشــتــی ڤـان زانایان بیـر وبۆچوونێن خۆ ئاشكەرا كرین ( پەیـمانگەها كالیفۆرنیا یا تەكنیكی ) ڕاپـۆرتـەكا دویـر ودرێـژ ل دۆر ڤێ چەندێ بەلاڤكر وتێدا داخواز ژ حوكمەتێن عەرەبان كر كو ئەو مالەكێ مەزن بێش بكەن دا ئەڤ شوینوارە بێنە ئاشكەراكرن ، چونكی ئەو ڤالاتیەكێ مەزن ژ دیرۆكا مرۆڤینیێ دێ تژی كەن .
و ل سالا 1990 تیمەكا تایبەت ژ زانایێن ئاژانسا ( ناسا ) وپـەیـمانگەها كالیفۆرنیا یا تەكنیكی هاتە پێكئینان ، بۆ هندێ دا ل شــویـنـوارێن ( ئرەما خودان سـتـویـن ) بـگـەڕیـێـن ، بەلـێ ژ بەر دەسپێكرنا شەرێ خەلیجی لێگەڕیانێن وان سالەكێ هاتنە پاش ئـێـخـسـتـن ، و ل سالا د دویــڤ دا ڤێ تـیـمـێ دەست ب هلكۆلینێن خۆ كر وحەتا سالا 1998 ڤەكۆلینێن وان دبەردەوام بوون ، وهنگی وان ڕاگەهاند كو وان شوینوارێن كەلاتەكا هەشت گۆشەیی ڤەدیتن دیوارێن وێ گەلەك دستویرن ، و ل هەر گۆشەیەكێ ( بورجەك ) هەیە ل سەر هندەك ستوینێن مەزن یا دانایە بلندیا وان ستوینان دگەهتە ( 9 ) متـران وقوطرێ وان دگەهتە ( 3 ) متـران .
و ل سالا 1998 ڤەدیتنا شوینوارێن باژێڕێ ( ئرەمێ ) ئەوێ مللەتێ عادیان لـێ دژیا ب ڕەنگەكێ رەسمی هاتە ڕاگەهاندن ، وهەر چەندە هێشتا گەلەك مایە حەتا ئەڤ ڤەكۆلینە ب دویماهی بێن وشوینوارێن ڤی مللەتی هەمی بێنە هلێڤڕین بەلـێ ڤێ كێمیێ ژی ئعجازەكا دی یا قـورئانێ بۆ مە بەرچاڤ بوو .. وئەگەر ئەم ل بـیـرا خۆ بینین كو مللەتێ عادی ب هڕەبای هاتبوونە تێبرن وەكی قــورئان دبـێـژت ، دێ زانین كو مانا شوینوارێن وان ل بن ( عاصفێن رەملی ) هندێ مسۆگەر دكەت كو ل دەمەكێ هڕەبایێن نەعەدەتی ب سەر ڤی وەلاتی دا هاتینە حەتا وە لـێ هاتی وەلاتێ وان هەمی ل بن خیزی بێتە ڤەشارتن ، وئەڤە ژی ئیعجازەكا دی یا قورئانێ بۆ مە ئاشكەرا دكەت : [ وَأَمَّا عادٌ فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ . سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُوماً فَتَرَى الْقَوْمَ فِيهَا صَرْعَى كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ . فَهَلْ تَرَى لَهُمْ مِنْ بَاقِيَة ] ( الحاقة 6-8 ) .
