( 21 )
بلندبوون بەر ب عەسمانی ڤە وبێنتەنگی
حەتا دەمەكێ نێزیك ژی مرۆڤان ـ یێن زانا ونەزان ژی ـ هزر دكر چەند مرۆڤ بلندتر لـێ بێت و ژ جهێن نزم دویر كەڤت بێنا وی پتـر دێ فرەهـ بت ، چونكی بایەكێ پاقژتر وصافیتـر دێ هلكێشت ، ئەڤە ژ بەر وێ هزرێ یا مرۆڤی د سەرێ مرۆڤی دا هەی كو ئەو بایێ ل جهێن نزم هەی ژ بەر كارتێكرنا گەلەك ئـەگـەران پـیـس دبـت وبـۆ هلكێشانێ نەخۆش دبت ، بەروڤاژی وی بایی یێ ل جـهـێـن بـلـنـد هـەی ئەو پاقـژ دمینت وبۆ هلكێشانێ خۆشتـر لـێ دئێت ، و ل سەر ڤی بناخەیی مرۆڤی هزر دكر ئەگەر هات وئەو شیا ژ نگاقێ جاژبییەتا عەردی دەركەڤت وبەر ب عەسمانی ڤە بلند ببت ، ئەو بایەكێ گەلەك صافی وپاقژتر بۆ هلكێشانێ ل وێرێ دێ بینت ، لەو دێ هەست ب بێنفرەهیەكا زێدە كەت .. وئەڤ هزرە ل نك مرۆڤان وەكی ڕاستیەكا نەبەرگومان بوو ، بەلكی هەما ئەو نەجهێ گەنگەشە ودان وستاندنێ بوو .
وتشتێ غەریب ئەو بوو ئایەتەك د قورئانێ دا هەیە ڤێ هزرێ دەرنشیف دكـەت ، لەو مەعنا وێ ئایەتێ یا دورست حەتا بەری كێمـتـر ژ سەد سالان ژی ل بەر زانایێن تەفسیرێ یا ئاشكەرا نەبوو ، ئایەت دبێژت : [ فَمَنْ يُرِدْ اللّهُ أَنْ يَهدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِــي السَّمَاءِ كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللّهُ الرِّجْسَ عَــلَـى الّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ ] ( الأنعام : 125 ) .
ومەعنا ڤێ ئایەتێ یا ئاشكەرا ب كورتی ئەڤەیە : هەچیێ خودێ حەز بكەت بەرێ وی بدەتە حەقیێ سنگێ وی بـۆ تەوحیدێ وباوەریێ فرەهــ دكەت ، وهەچیێ ئەو حەز بكەت بەرزەكەت سنگێ وی ب ڕەنگەكێ دژوار بەرتەنگ دكەت دا هیدایەتێ قەبویل نەكەت ، وەكی وی یێ بەر ب تەخێن عەسمانی یێن بلند ڤە ب سەردكەڤت ، ڤێجا ئەو بێهن تەنگ دبت ونەشێت خـۆش بێهنا خـۆ هلكێشت ، وكانێ چاوا خودێ سنگێن كافران بەرتەنگ دكەت ، وەسا ئەو عەزابێ ددانتە سەر وان یێن باوەریێ پێ نەئینن .
وچونكی ئەڤ مەسەلا علمی یا كو ڤێ ئایەتێ ئیشارەت پێ دای تشتەكێ بەرزە بوو ل بەر علمی مرۆڤی ل دەمێ هاتنەخوارا قـورئانـێ وپشتی هنگی ژی ب پتـر ژ هزار وسێ سەد سالان تەفسیرزانێن قورئانێ ل دویڤ ئجتهادا خۆ بەرگەڕیان كریە كو پتـر خۆ نێزیكی مەعنایا دورست یا ئایەتێ بكەن ، و د گەل هندێ ژی ئەو نەشیان ب ڕەنگەكێ ( دەقیق ) مەعنا ئایەتێ ئاشكەرا بكەن حەتا مرۆڤ شیای وان ئامویرەتان دورست بكەت یێن پێ بلند بووی وبەر ب عەسمانی ڤە چووی و ل بلندیێ ڤەكۆلینێن خۆ یێن علمی بكەت .
وئەگەر ئەم بەرێ خۆ بدەینە مەعنایا ڤێ ئایەتێ د تەفسیرێن كـەڤـن دا دێ بینین گۆتنێن زانایان ل دۆر چەند مەعنایەكان دزڤڕن .. ( ئبن كەپیر ) ژ عەبدللاهێ كـوڕێ عەبباسی ڤەدگوهێزت ، دبـێـژت : مەعنا ڤێ ئایەتێ ئەوە ئەگەر خودێ ڤیا د سەر دا ببەت دێ سنگێ وی بەرتەنگ كەت ب ڕەنگەكێ وەسا ئەو نەشێت باوەریێ بكەتە تێدا ، وكانێ چاوا ئەو نەشێت بلند ببت وبچتە عەسمانی وەسا ئەو نەشێت باوەریێ وتەوحیدێ بكەتە د دلـێ خۆ دا .
وبارا پتـر ژ زانایێن تەفسیرێ یێن مەزن ل سەر ڤێ بۆچوونێ بووینە ، ووان هزركریە ئەڤە مەتەلەكە ب تشتەكێ موستەحیل خودێ بۆ كافران ئینای دا بۆ وان ئاشكەرا بكەت كو دشیانا وان دا نینە ئەو وی تشتی حەز بكەن یێ خودێ حەز نەكربت .
بەلـێ پێشكەفتنا علمی ل دەمێ مە یێ نوكە بۆ مە ئاشكەرا كر كو ئەڤە ڕاستیەكا علمیە وحالەتەكێ نەفسیە مرۆڤ ل ڤی جهی تێ دبۆرت نەكو مەتەلەكا ( ئفتـراضی ) یە وەكی زانایێن بەرێ هزر دكر ..
وحەتا ئەڤ مەسەلە بۆ مە ئاشكەرا ببت دڤێت ل گۆتنێن زانایێن عەسمانی بزڤڕین كانێ ئەو چ دبێژن بۆ مەسەلا بلندبوونا بەر ب عەسمانی ڤە .
زانا دبــێــژن : ئــەڤ عــەردێ ئــەم ل سەر پشتێ دژین ب غیلافەكێ غازی یـێ پـێـچایە ، كوتلا وی دگـەهـتـە نێزیكی ( 5000 ) ملیوون ملیوون طەنان ، وستویراتیا وی د سەر مستەوایێ ڕویێ دەریایێ دا دگەهتە چەند هزار كیلۆمـتـرەكان ، و ( ضەغــطێ جەووی ) ل ژێریا ڤی غلافی ل نێزیكی مستەوایێ ڕویێ دەریایێ كیلۆگرامەكە ل سەر هەر سەنیمتـرەكێ وپـیـچ پیچە ئـەو كـێـم دبـت حـەتا دگەهتە كیلۆیە ل سەر ئێك ژ ملیوونێ ژ سەنتیـمتـرێ ل جـهـێ ژ هەمـیـێ بلندتـر ژ ڤـی غیلافی ..
وئەڤ غیلافێ غازی ئەوێ دۆرێ ل عەردی دگرت ل سەر دو پشكان دئێتە لێكڤەكرن :
1 ـ پشكا نزم ژ غیلافی :
وئەڤ پشكە ژ جوزەیئاتێن نایـتـرجین وئۆكسجینێ وهندەك غازێن دی پێك دئێت وئەو ب خۆ ژی ل سەر سێ تەخەیان دئێتە لێكڤەكرن :
أ ـ تەخەیا گوهۆڕینێن سەقای : وئەڤە ( 6 ) حەتا ( 17 ) كـیـلـۆمــتـران ڤـەدكـێـشت وكـوتلا وی دگەهتە ( 66 % ) ژ كوتلا غلافێ غازی یێ عەردی ، و د ڤێ تەخەیێ دا تو چەند پتـر بلند ببی دێ هەست كەی دەرەجا گەرماتیێ یا نزم دبت حەتا ل سەرێ ڤێ تەخەیێ دەرەجە دگەهتە شێست د بن صفرێ دا .
ب ـ تەخەیا ل سەرئێك : وئەڤە ژ بلندیا ( 16-17 ) كیلۆمتـران دەست پێ دكەت حەتا دگەهتە ( 33-34 ) كیلۆمتـران ، ودەرەجا گەرماتـیـێ د ڤــێ تەخەیێ دا بلند دبت ژ ( 60 ) د بن صفرێ دا حەتا دگەهتە ( 3 ) دەرەجان د سەر صفرێ دا .
ج ـ تەخەیا ناڤنجی : وئەڤە ژ نێزیكی ( 50 ) كیلۆمتـران حەتا ( 80-90 ) كیلۆمتـران ڤەدكێشت ، وحەرارەت د ڤێ تەخەیێ دا كێم دبت ژ ( 3 ) حەتا دگەهتە ( 100 ) د بن صفرێ دا .
2 ـ پشكا بلند ژ غیلافی :
ئەڤ پشكە یا جودایە ژ پشكا بۆری ، چونكی د ڤێ پشكێ دا جوزەیئاتێن پێكهاتیێن وێ یێن غازی ژ بەر تیشكێن ڕۆژێ وتیشكێن گەردوونێ ژێكڤە دبن ، و د ڤێ تەخەیێ دا ژەرراتێن غازێن سڤك یێن وەكی ئیدرۆجین وهیلیۆمێ مشە دبن وذەرراتێن ئۆكسجین ونایتـرۆجینێ كێم دبن ، و د ڤێ پشكێ دا ژ غیلافێ غازی دەرەجا گەرماتـیـێ بلند دبت حەتا دگەهتە پتـر ژ دو هــزارێ ، وضەغــط بەردەوام نــزم دبــت حـەتا دگەهتە ئێك ژ ملیوونێ ژ وێ ضەغــطا ل مستەوایێ ڕویێ دەریایێ هەی .
وئەڤ پشكە ژی ل سەر دو تەخەیان دئێتە لێكڤەكرن :
1 ـ تەخەیا حەراری : وستویراتیا ڤێ تەخەیێ ژ ( 80-90 ) كـلیـۆمـتـران د سەر مستوایێ دەریایێ دا دەست پێ دكەت حەتا دگەهتە چەند سەد كیلۆمتـران .
2 ـ تەخەیا دەرڤەیی : وئەڤ تەخەیە حەتا دویماهیا غیلافێ غازی یێ عەردی ڤـەدكـێـشـت ، و د ڤـێ تـەخـەیـێ دا غازات ژێك دئێنەدەر وذەرراتــێــن وان ب ســـەربــەسـتی دلڤلڤن ، و ل دویماهیا ڤێ تەخەیێ غیلافێ عەردی ب قاعیدێ عەسمانی ڤە دنویسیێت ، و ل دویماهیا ڤێ تەخەیێ ذەرراتێن غازێ ب كارەبێ دئێنە شەحنكرن .
ژ لایەكێ دی ڤە ئەگەر ئەم بەرێ خۆ بدەینە غیلافێ عەردی یێ غازی وكانێ ب كێر ژینا مرۆڤی دئێت یان نە دێ بینین ئەو دبتە سێ پشك :
پشكا ئێكێ : یا ب كێر ژینا مرۆڤی دئێت وئەڤە حەتا بلندیا سێ كیلۆمتـران ڤەدكێشت ، یەعنی : مرۆڤەك ئەگەر حەتا سێ كیلۆمتـران بلند ببت دێ شێت ب ڕەنگەكێ سروشتی ژیت بێی چو خەطەر بگەهنێ .
پشكا دووێ : یا نـیـڤ ب كـێـرهاتی وئەڤە ژ بلندیا ( 3 ) كیلۆمتـران حەتا ( 16 ) كیلۆمتـران ڤەدكێشت ، و د ڤێ تەخەیێ دا پیچ پیچە ئۆكسجین كێم دبت ، لەو مرۆڤ هەستێ ب بێنتەنگیێ دكەت ، وزەحمەتێ دبینت حەتا بشێت بێنا خۆ هلكێشت ، وچونكی ( ضەغــطا جەووی ) نزم دبت ئەندامێن لەشێ مرۆڤی نەشێت ب دورستی ب كارێ خۆ ڕاببن .
پشكا ســیـێ : یا ب كێر ژینا مرۆڤی نەئێت ، وئەڤە ژ بلندیا ( 16 ) كیلۆمتـران دەست پێ دكەت حەتا دگەهتە دویماهیا غیلافێ عــەردی ، و ل ڤی جهی ژ بەر دەرجا گەرماتیێ وشهێ و ( ضەغــطا جەووی ) ونەبوونا قەدەرەكا باش یا ئۆكسجینا پاقژ مرۆڤ نەشێت بژین .. ژ بەر ڤێ چەندێ ئەو گەمیێن عەسمانی یێن كو بەر ب بلندیێ ڤە دئـێـنـە هنارتن وەسا یێن دهاتینە چێكرن كو د نیڤا وان دا ئەو جەووێ بۆ ژینا مرۆڤی ب كێر بێت هەبت ، وئەو جلكێن گەمیڤانێن عەسمانی ژی دكەنە بەرخۆ ب ڕەنگەكێ زێدە موكم و ل سەر بناخەیەكێ علمی یێن هاتینە دورستكرن .
و ژ ئەڤا بۆری بـۆ مە ئاشكەرا دبت كو مرۆڤەكی ئەگەر بڤێت وبشێت بەر ب عەسمانی ڤە بلند ببت ، ب شەرتەكی كو ئەو جلك د بەر نەبن یێن گەمیڤانێن عەسمانی دكەنە بەر خۆ ، حەتا سێ كیلۆمتـران ژی بلند دبت هەست ب چو گـوهـۆڕینان ناكەت ، وپشتی ژ سێ كیلۆمتـران بلندتر لـێ دئێت دێ هەست ب بێنتەنگیێ دكەت ، وپیچ پیچە دێ تویشێ نەخۆشیێ بت ، وئەندامێن لەشێ وی وبەری هەمیان ( جیهازێ تەنەففوسێ ) دێ تێك چت ونەشێت ب دورستی ب كارێ خۆ ڕاببت ، وگاڤا ئەو ژ شازدە كیلۆمتـران بلندتر لـێ هات ئەو لتـرا غازا نایـتـرۆجینێ ئەوا د لەشێ وی دا هەی د ناڤ خوینێ وئەنسجێن لەشی دا ل سەر ڕەنگێ پەقیشكان دێ ژ لەشی دەركەڤت وئەڤە دێ بتە ئەگەرا هندێ ئەو بۆڕیكێن خوینێ یێن زێدە هویر یێن كو د مێلاكێن وی دا هەین بوەرمن وبێنا وی تەنگ بكەن ، وسەرئێشەكا دژوار ل نك پەیدا بكەن ، وهەر زوی وی دلگرتی بكەت وبێخت ، وئێسكەر بمرینت !
[ فَمَنْ يُرِدْ اللّهُ أَنْ يَهدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللّهُ الرِّجْسَ عَلَى الّذِينَ لا يُؤْمِنُون ] .
ئەرێ كێ ئەڤ علمە نیشا موحەممەدی ـ سلاڤ لـێ بن ـ دابوو ؟
