( 23 )
قویناغێن چێبوونا مرۆڤی د زكێ دەیكێ دا
د قورئانا پـیـرۆز دا و ل پــتـر ژ جـهـەكی خودایێ مەزن مە ل هندێ ئاگەهدار دكەت كو نیشانێن مەزنیا خودێ د مە مرۆڤان ب خۆ دا هەنە ، لەو فەرە ئەم مرۆڤ هزرا خۆ د چێكرنا خۆ دا بكەین ، ئەم ژ چ وچاوا هاتینە ئافراندن ، ئەگەر هات ومە ڤیا مـەزنـیـا خـودێ ب چاڤ ببینین .. خودایێ مەزن د جهەكی دا ژ قورئانێ دبێژت : [ وَفِي الأَرْضِ آيَاتٌ لِلْمُوقِنِينَ . وَفِي أَنفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُون ـ و د عەردی دا نیشانێن ئاشكەرا ل سەر شیانا خودێ بۆ خودان باوەران هەنە ، یێن باوەریێ ب تەوحیدا خودێ وڕاستیا پێغەمبەرێ وی دئینن . و د ئافراندنا نەفسێن هەوە ب خۆ دا نیشان ل سەر شیانا خودێ هەنە ، بەرێ هەوە ددەنە تەوحیدا ئافراندەرێ هەوە ، وكو ئەو ب تنێ هێژای پەرستنێ یە ، ئەرێ هوین ژێ بێ ئاگەهــ بووینە ، وهوین نابینن ، ووجەكێ بۆ خۆ ژێ ناگرن ؟ ] ( الذاریات : 20-21 ) .
و ل جهەكێ دی ب ڕەنگەكێ ئاشكەراتر ئەو فەرمانێ ل مە دكەت كو ئەم بەرێ خۆ بدەینە ئافراندنا خۆ كانێ ژ چ بوویە دەمێ دبێژت : [ فَلْيَنظُرْ الإِنسَانُ مِمَّ خُلِقَ . خُلِقَ مِنْ مَاءٍ دَافِقٍ . يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الصُّلْبِ وَالتَّرَائِبِ . إِنَّهُ عَلَى رَجْعِهِ لَقَادِرٌ . يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِر ـ ڤێجا بلا مرۆڤ بەرێ خۆ بدەتێ كانێ ئەو ژ چ هاتیە ئافراندن ؟ ئەو ژ چپكەكا ئاڤـێ یا ب لەز دئێتە ڕێـتـن یێ هاتیە ئافراندن ، ژ ناڤبەرا پشتا زەلامی وسنگێ ژنێ دەردكەڤت . هندی ئەو خودایە یێ مرۆڤ ژ ڤێ چپكا ئاڤێ ئافراندی دشێت پشتی مرنێ دوبارە وی زێندی بكەتەڤە . وێ ڕۆژا تشتێن ڤەشارتی تێدا ئاشكەرا دبن وتشتێ چاك ژ یـێ خراب جودا دبت ] ( الطارق : 5-9 ) .
نە بەس هندە بەلكی د گەلەك جهان دا ژ قورئانێ خودایێ مەزن ب ئاشكەرا بەحسێ وان قویناغان كریە یێن چێبوونا مرۆڤی تێڕا دبۆرن ، وپـێـغـەمـبـەری ژی ـ سلاڤ لـێ بن ـ د هژمارەكا گۆتنێن خۆ دا بەحس بـۆ مـە ژ ڤان قویناغان كریە ، وتشتێ غەریب د ڤێ بەحسكرنێ دا ئەوە ئەڤ زانینێن قورئان وسونـنـەت د دەر حەقا قویناغێن ئافراندنا مرۆڤی دا دبێژن حەتا دەمەكێ نێزیك ژی ژ وان زانینان بوون یێن ل بەر مرۆڤی دڤـەشـارتـی ، لەو زانایێن بسپۆر ڤان زانینان دهـژمـێـرن ئـێـك ژ مـەزنـتـریــن ئعجازا علمی یا قـورئانێ .. و ل ڤێرێ مە دڤێت د گەل قورئانێ وسوننەتێ بژین ، دا سەرهاتیا ڤی چێكریێ غەریب ئەوێ دبێژنێ مرۆڤ بزانین .
مە دڤێت د گەل مرۆڤی ب وەغەرەكا كورت ڕاببین وچەندەكێ ل دەمێ بۆری بزڤڕین ، ودەسپێكا سەرهاتیا عنتیكە وتژی موعجزە بزانین ، دا حالـێ ڤی مرۆڤێ مەزن د خۆ دگەهت ل وی دەمی ببینین دندكەكا هویرتر ژ دندكا خویێ ..
ئەز وتو وئەو كەسێن یاریان بۆ خۆ ب چارەنڤیسێ مرۆڤینیێ ژی دكەن وهندەك وەسا د خۆ دگەهن كو ـ حاشا ـ جهێ خودێ یێ گرتی ، ل دەسپێكێ شانـەیـەكا ب تـنـێ بـوویـن د زكێ ژنەكا لاواز دا ، شانەیەكا وەسا بچویك یا ب زۆری دئێتە دیتن ، شانەیەكا لاواز وهەوجەی پاراستنێ ، پشتی دەمەكی ئەڤ شانـە ل سـەر دو پارچەیان دئێتە لێكڤەكرن ، پاشی دبتە چار پارچە ، پاشی هەشت ، پاشی شازدە ، پاشی ئەڤ شانە زێدە دبن ، حـەتـا دبـنـە پـارچـەیـەكـا گۆشتی ، وهۆسا حەتا دبتە مرۆڤەكێ تمام .. وهنگی ئەو شانەیا دەسپێكی یا بچویك سەد ملیار جاران هندی خۆ لـێ دئێت ، وگرانیا وێ شەش ملیار جاران هندی خۆ لـێ دئێت . وئەو مرۆڤێ ل دەسپێكێ چپكەكا ئاڤێ یا بێخێر دبتە كەسەكێ وەسا خۆ ژ عەبدینیا خودێ مەزنتـر دبینت .
وبەری ئەم بەرێ خۆ بدەینە وان ئایەت وحەدیسان بكەین یێن بەحسێ قویناغێن ئافراندنا مرۆڤی دكەت ووەك جهئینان بۆ فەرمانا خــودێ [ فَلْيَنظُرْ الإِنسَانُ مِمَّ خُلِقَ ] دێ د گـەل ڤـی مرۆڤی ب قویناغەكێ ڕابین وەكی نوكە زانایێن بسپۆر ئاشكەرا دكەن .
•قویناغا ( النطفة ) :
قویناغا ئافراندنێ یا موعجزە ب هندێ دەست پێ دكەت دەمـێ شانەیا هێكێ ( بـووەیـضــێ ) د وی ئەندامێ ئەندامێ لەشێ ژنێ دا ئەوێ دبێژنێ ( مەبیض ) دگەهت ، وپشتی ئەو دگەهت ( ناضج ) دبت ڕێكەكا دویر ل بەر وێ هەیە حەتا دگەهتە بنەجها خۆ ، ل سەری ئەو ب لایێ وێ بۆڕیكێ ڤە دئێتە كێشان ئەوا دبێژنێ : كەنـالـێ فالۆپ ، وهەر چەندە ڤێ هێكێ چو ئەندامێن وەسا پێڤە نینن بشێت بەڕەڤانیێ پێ ژ خۆ بكەت یان پێ ب ڕێڤە بچت ، بەلـێ بۆڕیكا فالۆپ وەسا یا چێكری كو ئەو تێدا بێتە پاراستن وبۆ پێشڤە بێتە هاژۆتن حەتا دگەهتە بنەجها خۆ كو مالبچویكە .
وپشتی ئەو دگەهتە بنەجها خۆ بیست وچار سەعەتان ب تنێ خۆ دگرت ، ئەگەر ئەو نەهاتە ( تەلقیحكرن ) ئێكسەر دمرت ، وحەتا ئەو بێتە تەلقیحكرن وێ هەوجەیی ب وێ چپكێ یە ئـەوا ژ لایـێ زەلامـی ڤـە دئێت یا كو دبێژنێ : ( نوطفة ) وئەڤ نوطفه شانەكە وەسا یا هاتیە چێكرن كو پێزانینێن نێراتیێ یێن وراثی بگەهینتە شانا ( بووەیضــێ ) یا مێ ، و د ڤان هەردو لبنێن سەرەكی دا یێن مرۆڤ ژێ چێ دبت چل وشەش ( صبغیات ) هـەنـە هەمی سالۆخەتێن مرۆڤی یێن ژ دەیبابان دئێنە ڤەگوهاستن د ناڤ دا دڤــەشـارتـیـنـە .
وهـەر چەندە د هەر جارەكێ دا یا ( ئتتصال ) د ناڤبەرا ژن ومێری دا چێ دبت نێزیكی ( 250 ) ملیوون ( نوطفة ) ژ زەلامی بۆ ژنێ دئێنە ڤـەگـوهاسـتـن ژی بەلـێ نوطفەیەكا ب تنێ ڕێكا خۆ بۆ ( بووەیـضــێ ) دبینت و ب تەلقیحێ ڕادبت ، وئەوێن دی هەمی دمرن ! وئەڤەیە پشكەك ژ مەعنا وێ حەدیسێ ئەوا پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ تێدا دبێژت : [ ما من كل الماء يكون الولد ، و إذا أراد الله خلق شيء لم يمنعه شيء ] ( وەکی موسلم ژێ ڤەدگوهێزت) وئەڤ حەدیسە ب خۆ لایەكێ ئعجازێ بۆ مە ئاشكەرا دكەت .
وبەری ئەم خۆ ڤەگوهێزینە قویناغێن چێبوونا ( جەنینی ) پشتی ( بووەیضه ) دئێتە تەلقیحكرن ، ڕاوەستیانەك د گەل ئێك ژ موعجزەیێن قورئانێ یێن علمی مە هەیە : ئەڤ ئایـەتا مـە ل دەسـپـێكا پەیڤا خۆ ئینا ئەوا خودایێ مەزن تێدا دبێژت : [ فَلْيَنظُرْ الإِنسَانُ مِـمَّ خُلِقَ . خُلِقَ مِنْ مَاءٍ دَافِقٍ . يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الصُّلْبِ وَالتَّرَائِب] ب ڕەنگەكێ ئاشكەرا ڕادگەهینت كو مرۆڤ ژ ( نوطفــێ وبووەیضــێ ) هەر دووان چێ دبت چونكی ( صلب ) هەسـتـیـێ پشتا زەلامیە و ( ترائب ) هەستیێ سنگێ ژنكێ یە ، وئەگەر ئەڤ مەسەلە نوكە ل بەر تـشـتـەكـێ ئاشـكـەرا بت ل وی دەمێ قورئان تێدا هاتیە خوارێ وپشتی هنگی ب هزار وسەد سالان ژی كەسێ ئەڤ تشتە نەدزانی ، چونكی ل دەمێ قورئان هاتیە خوارێ زانایان هزر دكر بچویك ب تنێ ژ ( مەنی ) چێ دبت ، وئەڤ ڕاستیا علمی یا قورئان ئیشارەتێ ددەتێ ل سالا 1775 ز ژ نوی بۆ جارا ئێكێ مـرۆڤ یێ گەهشتیێ ل سەر دەستێ زانایێ ئیتالی ( سپاللانزانی ) وپشتی هنگی ب هەشت سالان ( ڤان بەنەدەن ) شیا ب دەلیلێن علمی گۆتنا هەڤالـێ خۆ بـنـەجـهــ بكەت ، و ل دەسپێكا سەدسالا بـیـسـتـێ ژ نــوی زانا شـیـان دەورێ كرۆمۆسۆماتان د ڤەگوهاستنا سالۆخەتێن وراثی دا بۆ زارۆكی دەسنیشان بكەن .
وپشتی ( بووەیضه ) ب ( نوطفــێ ) دئێتە تەلقیحكرن سالۆخەتێن وراثی یێن هەر دووان دگەهنە ئێك و ل بەرانبەری ئـێـك دئێنە دانان ، دا مەزنتـرین موعجزە ل سەر ڕویێ عەردی ب جـهــ بێت : ( چێكرنا مرۆڤەكێ نوی ) !
•قویناغا ( العلقة ) :
تەلقیح د ناڤبەرا ( بووەیضــێ ) و ( نوطفــێ ) دا د بۆڕیكا فالۆپ دا ، وپشتی تەلقیحێ ب چار ڕۆژان هێكا تەلقیحكری بەر ب وی جهی ڤە دچت یێ بۆ هاتیە بەرهەڤكرن كو ( رەحـمـە ـ مالبچویكە ) ئـەوێ قورئان هندەك جاران ناڤـێ ( القرار المكین ) ل سەر ددانت ، وپشتی ئەو دگەهتە جهێ خۆ دەمەكی ئەو یا خۆجـهــ نابت ، وحەتا ئەو ژ كەفتن وپویچبوون وبەرزەبوونێ بێتە پاراستن ئەو هەوجەی هندێ دبت خۆ ب جهەكی ڤە بگرت ، ودا ئەو ڤێ ئارمانـجـا خۆ ب جـهــ بینت خـودێ وەسا حەزكریە ئەڤ هێكا تەلقیحكری هـنـدەك ئـەنزیـمـێـن تایبەت ژ خۆ بەرددەت و ب دیوارێ مالبچویكی دا دكەت وهندەكێ ژ وی دیواری دحەلینت وخۆ پـێـڤــە دگـرت ، وپشتی دەمەكی ئەو ( نوطفه ) د ناڤ دیوارێ رەحمی دا دئێتە ڤەشارتن ، ب دورستی وەكی تۆ دندكا تۆڤی د ناڤ ئاخێ دا ڤەدشێری ، وكتێبێن ( طوببێ وتەشریحێ ) ناڤێ ڤێ قویناغێ ژ ژینا جەنینی دكەنە ( قویناغا چاندنێ ـ مرحلة الغرس ) و ژ بـیـر نـەكەن قورئانێ بەری وان ب سـێـزدە قەرنان ئیشارەت یا دایە ڤێ چەندێ دەمێ دبێژت : [ نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّـى شِئْتُمْ وَقَـدِّمُـوا لأَنفُسِكُم] ( البقرة : 223 ) .
د دەر حەقا ڤێ قویناغێ دا قویناغا ئێكێ ژ ژیێ جەنینی دەمێ هێشتا ئەو یا لاواز وخۆ ب دیوارێ مالبچویكی ڤە دگرت قورئان چ دبێژت ؟
گوهداریا ڤێ ئایەتێ بكەن : [ اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الّذِي خَلَقَ . خَلَقَ الإنسان مِنْ عَلَقٍ . اقْرَأْ وَرَبُّكَ الأَكْرَم] ( العلق : 1-3 ) .
ئـەڤـە قـویـنـاغـا ئێكـێ یە یا مرۆڤ تێدا چێ دبت ، قویناغا ( العلق ) وئاشكەرایە كو ( علق ) د زمانێ عەرەبی دا بۆ وی تشتی دئێتە گۆتن یێ خۆ ب تشتەكێ دی ڤە بگرت ، وچی پەیڤا مرۆڤ بۆ ڤێ قویناغێ بدانت یا ( جەنین ) تێ دبۆرت وێ مەعنایا تمام نادەت یا پەیڤا ( العلق ) ددەت ..
وحەتا بۆ مە ئاشكەرا ببت كو قورئان قویناغا ( العلقة) پشتی یا ( النطفة ) ددانت گوهداریا ڤان هەر چار پارچە ئایەتان بكەن :
[ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ] ( الحج : 5 ) .
[ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً ] ( المؤمنون : 14 ) .
[ هُــوَ الّــذِي خَلَقَكُمْ مِـنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ] ( غافر : 67 ) .
[ أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيّ يُمْنَى . ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى ] ( القيامة : 37-39 ) .
مەعنا مەسەلە ژ زانین وتێگەهشتن هاتیە ، نەكو ژ ( صودفە ) و ل ڤێرێ مە دڤێت پسیارەكێ بهلـێـخـیـن : ئـەرێ پـێـغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ چ مكرسكووب هەبوون حەتا ئەو جەنینێ پێ د ڤێ قویناغێ دا ببینت و ب ڤێ دققەتێ بەحس ژێ بكەت ؟
•قویناغا ( المضغة) :
ئەڤ قویناغە كەنگی دەست پێ دكەت ؟ وبۆچی قورئانێ ئەڤ ناڤە دانایە سەر ؟
بەری دختۆر ب مكرسكۆبێن خۆ بەرسڤا ڤان هەردو پسیاران بـدەنـە مە قورئانێ وسوننەتێ بەرسڤا دای .. د حەدیسەكێ دا یا ( حذیفە بن أسید ) ڤەدگوهێزت ، پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دبێژت : [ يدخل الملك على النطفة بعد ما تستقر في الرحم بأربعين أو خمسة وأربعين ليلة فيقول يا رب أشقي أو سعيد فيكتبان فيقول أي رب أذكر أو أنثى فيكتبان ويكتب عمله وأثره وأجله ورزقه ثم تطوى الصحف فلا يزاد فيها ولا ينقص ] . ( موسلم ڤێ حەدیسێ ریوایەت دکەت)
ژ ڤێ حـەدیسێ دئێتە زانین كو پشتی ( نوطفه ) د مالبچویكی دا بــنـەجـهــ دبــت چل حەتا چل وپێنج ڕۆژا ژ نوی گوهۆڕین ب سەر دا دئێن و ژ وان گوهۆڕینێن بایۆلۆژی ئەوە ( نفشێ ) بچویكی دئێتە تەحدیدكرن كانێ نێرە یان مێ .. د ڤان چل ڕۆژان دا مرۆڤ ب هەمی علمێ خۆ بێتێ نەشێت بزانت كانێ ئەڤ تشتێ د رەحمی دا هەی كوڕە یان كچە ، چونكی هێشتا ( جنسێ جەنینی ) تەحدید نەبوویە ، وئەڤە ئێك ژ وان كلیلێن غەیبێنە یێن ژ خودێ پێڤەتر كەس نزانت وەكی د ئایەتەكێ دا هاتی : [ إِنَّ اللّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَداً وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِير ] ( لقمان : 34 ) .
ودا بـۆ مـە دیار بـبـت كو مەخسەد ب [ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأَرْحَامِ] ئەڤ قـویـناغـەیـە گوهـداریا ڤێ حـەدیـسـێ بكەن ، عەبدللاهێ كوڕێ عومەری ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەدگوهێزت دبـێـژت : [ مفاتيح الغيب خمس لا يـعـلـمـن إلا الله : لا يـعـلـم ما فـي غد إلا الله ، ولا يعلم ما تغيض الأرحام إلا اللە .. ] ( بوخاری ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزت) ومەعنا ( ما تغیض ) ئەوە : د ناڤ خۆ دا نقۆ دكەت وڤـەدشــێـرت ، و ب ڤـێ د قـویناغا ( العلقة ) دا مالبـچـویـك ( نوطفــێ ) د ناڤ خۆ دا ڤەدشێرت ، هێشتا سەر وسیمایێن بچویكی دورست نەبووین .
پشتی چل حەتا چل وپێنج ڕۆژان ( جەنین ) دەربازی قویناغەكا دی دبت یا كو قورئان ناڤێ ( المضغة ) ل سەر ددانت ، دەمێ دبێژت : [ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلّقَةٍ وَغَيْرِ مُخَلّقَة] ووەكی ئەم دبینین ئەڤ ئایەتە چەند ڕاستیەكێن علمی بۆ مە بەرچاڤ دكەت :
1 ـ قویناغا ( المضغة ) پشتی قویناغا ( العلقة ) دئێت ، ودەمــەك د ناڤبەرا ڤێ ڤەگوهاستنێ دا هەیە ، لەو قورئان حەرفا ( ثم ) ب كاردئینت ، ووەكی مە دیتی ئەڤ دەمە چل حەتا چل وپێنج ڕۆژان ڤەدكێشت .
2 ـ باشتـرین ناڤ بۆ ڤێ قویناغێ ( مضغة ) یە و ( ومضغة ) ئەو تشتە یێ مرۆڤ دجویت ، وەكی بەنیشتی یان پارچەیەكا گۆشتی ، وئاشكەرایە ئەو تشتێ مـرۆڤ دجـویـت ژێك دئێتەدەر وچو ڕەنگێن ( ثابت ) بۆ نابن ، هەر دەمەكی ب لایەكی ڤە درێژ دبت .
3 ـ قورئانێ ئەڤ ( مضغة ) سالۆخ دا وگۆت : ( مخلقة وغیر مخلقة ) یەعنی : ئەو یا ئافراندیە ونەیا ئافراندیە ژی .. ڤێجا مەعنا ڤێ چیە ؟
زانایـێـن بـسـپـۆر دبـێـژن : د ێ قویناغێ دا ژ ژینا جەنینی ب ڕەنگەكێ تەدریجی هندەك ئەندامێن لەشێ وی دورست دبن ، وهـنـدەك دمینن ، و ژ وان ئەندامان یێن ل دەسپێكێ دورست دبن : دەماغە .
•قویناغا ( العظام ) :
حەتا سەدسالا بـیـسـتـێ ژی زانایێن بسپۆر هزر دكر دەمێ بچویك چێ دبت ل سەری گۆشت پەیدا دبت پاشی هەستی ، وهندەكێن دی هزر دكر گۆشت وهەستی پێكڤە چێ دبن ، بەلـێ پشتی علمێ نوی پێشكەفتی وزانایان ب ڕێكا ئامویرەتێن نوی دویچوونا وەرارا جەنینی د مالبچویكی دا كری بۆ وان ئاشكەرا بـوو كـو ل سـەری هەستی چـێ دبت پاشی گەهــ پاشی گۆشت ب سەر هەستی دا دئـێـت .. و ب ڤێ چەندێ ڕاستیا گۆتنا قورئانێ بنەجـهــ بوو دەمێ دبێژت : [ فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَاماً فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْما ] .
وپشتی گۆشت ب سەر هەستی دا دئێت وئەندامێن لەشێ جەنینی دورست دبن ، بچویك دەست ب وەرارێ دكەت وپێك دئێت دا ب كێر هندێ بێت رح بۆ بێتەدان [ ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خلْقاً آخَرَ فَتَبَارَكَ اللّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِين] .
•قویناغا دانا رحێ :
پشتی لەشێ زارۆكی دورست دبت ووەرارێ دكەت رح بۆ دئێتەدان .. رح ئەڤ سررا مەزن یا خودێ كریە د لەشێن مە دا دئێتەدان وزێندیبوونێ ددەتێ ، ورح چیە ؟ و ژ كیڤە دئێت ؟ وچاوا بۆ دكەفتە د قالبێ جەنینی دا ؟ ئەڤە تشتەكە علمی مرۆڤی نەگەهشتیێ وناگەهتێ ژی !
د حەدیسەكێ دا كو دئێتە هژمارتن ئێك ژ مەزنتـرین حـەدیـسێن ئعجازێ عەبدللاهێ كوڕێ مەسعوودی ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەدگوهێزت ، دبێژت : [ إن أحدكم يُجْمَعُ خلقه في بطن أمه أربعين يوماً ، ثم يكون علقةً مثلَ ذلك ، ثم يكون مضغةً مثلَ ذلك ، ثم يُرسَلُ المَلَكُ فيَنفُخُ فيه الروحَ ، ويؤمر بأربع كلمات : بكتب رزقه ، وأجله ، وعمله ، وشقي أو سعيد ، فوالذي لا إله غيره إن أحدَكم ليعمل بعمل أهل الجنة حتى ما يكون بينه وبينها إلا ذراع فيَسبِقُ عليه الكتابُ فيعمل بعمل أهل النار فيدخلها ، وان أحدكم ليعمل بعمل أهل النار حتى ما يكون بينه وبينها إلا ذراع فيسبق عليه الكتاب فيعمل بعمل أهل الجنة فيدخلها ـ هندی ئێك ژ هەوەیە ئافراندنا وی د زكێ دەیكا وی دا دئێتە كۆمكرن چل ڕۆژان ، پاشی هندی وێ دبتە ( عەلەقە ) ، پاشی هندی وێ دبتە ( موضغة ) پاشی ملیاكەتەك دئێتە هنارتن وئەو رحێ ددەتێ ، وفەرمان ل وی دئێتەكرن ئەو چار پەیڤان بنڤیست : رزقێ وی ، وئەجەلـێ وی ، وكارێ وی ، وكانێ دێ یێ ژ خەلكێ بەحشتێ بت یان یێ جەهنەمێ ، ڤێجا ئەز ب وی كەمە یێ چو خودایێن ب حەق ژبلی وی نەهەین ئێك ژ هەوە دێ ب كارێ خەلكێ بەحەشتێ كەت حەتا د ناڤبەرا وی ووێ دا گەزەك دمینت ، ئەوا بۆ هاتیە نڤیسین دێ بەری وی ڕاكەت ڤێجا ئەو دێ ب كارێ خەلكێ ئاگری كەت ، ودێ چتە ئاگری ، وئێك ژ هەوە دێ ب كارێ خەلكێ ئاگری كەت حەتا د ناڤبەرا وی ووی دا گەزەك دمینت ، ئەوا بۆ هاتیە نڤیسین دێ بەری وی ڕاكەت ڤێجا ئەو دێ ب كارێ خەلكێ بەحەشتێ كەت ، ودێ چتە بەحەشتێ ] . (بوخاری و موسلم ڤەدگوهێزن )
وئەڤ حەدیسا مەزن وان قویناغان ژ ژیێ جەنینی بۆ مە ئاشكەرا دكەت یێن ئایەتان بەحس ژێ كری ، وزێدەتر دو مەسەلان ل بەر مە ڕوهن دكەت :
یا ئێكێ : دەمێ هـەر قـویناغەكێ ژ ڤان قویناغێن هە چل ڕۆژن ، چل ڕۆژان ( نوطفە) ، چل ڕۆژان ( عەلەقە ) ، چل ڕۆژان ( موضغه ) ، ئەڤە سەد وبیست ڕۆژ ، یان چار هەیڤ .
یا دووێ : گاڤا ژیـێ جـەنـیـنـی چـوو د هەیڤا پـێـنجێ دا ، خـودێ فەرمانێ ل ملیاكەتەكی دكەت رحێ بدەتێ ، ودویر نینە ژ بەر ڤێ چەندێ بت قورئانێ عددێن ژنكا زەلامێ وێ دمرت كربتە چار هەیڤ ودەهــ ڕۆژ .
و ل دویماهیا ڤی بابەتی من دڤێت پسیارەكا پرۆفیسۆر ( كیت مۆرۆ ) مامـۆستایـێ ( علمێ جەنینی ) ل زانـكـۆیـێـن ئەمریكی وخـودانـێ ناڤدارترین كتێب ل جیهانێ ل دۆر جەنینی بۆ هەوە ڤەگوهێزم ، دەمێ پسیارەكێ ئاراستەی مە موسلمانان دكەت ودبێژت :
(( پێغەمبەرێ هەوە مرۆڤەكێ بەسیط وزەلامەكێ نەخواندەڤا بوو ، د سەدسالا حەفتێ زایینی دا ژیابوو ومربوو ، ل وی دەمێ چو هەبوون بۆ زانینا جەنینی نەهەی ، وچو مكرسكۆب هێشتا نەهاتینە چێكرن ، وعلمێ ( بەصەرییات ) ێ پەیدا نەبووی ، ئەرێ وی ئەڤ زانینە عەجێب ژ كیڤە ئینابوون ؟ ووی چاوا تێكەلبوونا ( نوطفــێ ) د گەل ( بووەیضــێ ) دیتبوو ؟ )) .
وبەرسڤا پسیارا وی دێ بۆ هەڤالەكێ وی یێ دی ژ زانایێن ئەمریكی هێلین ئەو ژی پرۆفیسۆر مارشال جۆنسۆنە ، ئەوێ جارەكێ د گەل هندەك زانایێن موسلمان ڕوینشتی ، وڤان زانایان ئەڤ ئایەتە ـ یێن مە بەر نوكە ئیناین وبەحسێ قویناغێن چێبوونا جەنینی دكەن ـ بۆ وی خواندن و ب ئنگلیزی شرۆڤەكرن ، گاڤا وی گوهــ ل ڤان ئایەتان بووی وی گۆت : موستەحیلە ئەڤ گۆتنە بەری هزار وچارسەد سالان هاتبنە گۆتن ، چونكی ئەڤ زانینە بەری شێست سالان كەسێ نەدزانین !
وگاڤا ڤان زانایان ئایەت ئێك ئێكە داناینە بەر ووی هزرێن خۆ تێدا كـرین ئەو حێبەتی ما ، هنگی زانایەكێ موسلمان كو سەیدا ( عبد المجید الزندانی ) بوو گۆتی : نوكە تو چ دبێژی ؟
وی گۆت : ئێك ژ سێ ئحتمالان دەرناكەڤت ، یان موحەممەدی هندەك مكرسۆبێن مەزن هەبوون وهنگی ئەو شیابوو پێ ب سەر ڤان زانینان هلببت .. سەیدایێ زندانی گۆتێ : باشە پشتی ئەو مری ئەڤ مكرسكۆبە چ لـێ هاتن ، ما نە دڤێت كەتبنە دەستێ ئێكێ ، پشتی هنگی ما ئەڤ مكرسكۆبێن ئلكتـرۆنی پێتڤی ب كارەبێ وپیشەسازیەكا پێشكەفتی نابت ؟
ئینا پرۆفیسۆر جۆنسۆنی گۆت : ڕاستە ئەڤە تشتەكێ نەمەعقوولە !
ئحتمالا دووێ وی گۆت : دیارە موحەممەدی ئەڤ گۆتنە صودفە یێن گۆتین ودورست یێن دەركەفتین .. زندانی گۆتێ : صودفە جارەكێ پـەیـدا دبت ، بەلـێ ئەڤ ئایەتێن ڤان زانینان بۆ مە دبێژن نە ئێك وددونە بەلكی گەلەك ئایەتێن وئەڤ ئایەت وحەدیسە چێبوونا بچویكی قویناغ قویناغ بۆ مە دبێژن ، ودەمێ هەر قویناغەكێ ژی ب ڕۆژ بۆ مە دەسنیشان دكەن ، ئەرێ ما ئەڤ تەفصیلە هەمی دێ صودفە بت ؟
وی گۆت : نەخێر موستەحیلە صودفە یا ب ڤی ڕەنگی بت !
ئحتمالا سیێ چیە ؟
پرۆفیسۆرێ ئەمریكی مارشال جۆنسۆنی گۆت : ئەڤ گۆتنە دڤێت وەحی بت بۆ موحەممەدی ژ سەری هات بت ، ژ ڤێ پێڤەتر من چو تەفسیرێن دی نینن !!
وخــودایـێ مــەزن ڕاســت دبێژت ، دەمێ ئەمر دكەت : [ سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيد] .
