( 24 )
دلە سەنتەرێ تێگەهشتنێ
بابەتێ ئەڤرۆ ئەم ڕۆناهیەكێ دێ دەینە سەر دەرازینكەكا بۆ ئعجازەكا هێشتا ب تمامی ئاشكەرا نەبووی ، هەر چەندە سەرپـەشكێن وێ بەربەرە یێن ل بەر چاڤێن مە دیار دبن ، ودبت ل پاشەڕۆژەكا گەلەك نێزیك زانا بشێن پتـر ب ناڤ ڤی بابەتی ڤە بچن وبگەهنە هندەك ئەنجامێن علمی یێن بنبڕ یێن كو ئعجازەكا علمی یا نوی بۆ قورئانێ بـنـەجـهــ دكــەن .. ڤــێ جارێ مەسەلـێ پەیوەندی ب دلـی ڤە هەیە .
ئەگەر ئەم ئایەتێن قورئانێ بخوینین دێ بینین د پـتـر ژ جهەكی دا قورئان دلـی دكەتە سەنتەرێ تێگەهشتنێ د لەشێ مرۆڤی دا ، ژ وان ئایەتان :
خودایێ مەزن دبێژت : [ وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنْ الْجِنِّ وَالإِنسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لا يَسْمَعُونَ بِهَا أُوْلَئِكَ كَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلّ أُوْلَئِكَ هُمْ الْغَافِلُون ـ و ب ڕاستی مە گەلەك ژ ئەجنە ومرۆڤان بـۆ وی ئاگری چێكرینە یێ ب تنێ ئەو كەس پێ دئێنە سۆتن یێن خۆ هێژای عەزابا ئاخرەتێ كرین ، وان هندەك دل هەنە ئەو پێ تێ ناگەهن ، لەوا ئەو هیڤیا خێرێ ناكەن و ژ عەزابێ ژی ناتـرسن ، ووان هندەك چاڤ هەنە ئەو ئایەت ودەلیلێن خودێ پێ نابینن ، ووان هندەك گوه هەنە ئەو گوهداریا ئایەتێن كیتابا خودێ پێ ناكەن دا هزرێن خۆ تێدا بكەن ، ئـەوێـن هە وەكی وان حەیوانانە یێن د چـو ئاخفتنان نـەگـەهـن ، و د وی تـشـتـی نەگەهن یێ كو ب چاڤ ببینن ، و ب دلـێ خۆ جوداهیێ نەئێخنە د ناڤبەرا باشیێ وخرابیێ دا ، بەلكی ئەو ژ وان حەیوانان بەرزەتـرن ژی ، چـونـكـی حەیوان وی تشتی دزانت یێ مفایێ وی وزیانا وی تێدا و ب دویڤ شڤانێ خۆ دكەڤت ، وئـەو نـە د وەسانـە ، ئـەو ئــەون یـێــن ژ باوەریا ب خودێ وگوهداریا وی د بێ ئاگەهــ ] ( الأعراف : 179 ) .
و د ئایەتەكا دی دا خودایێ مەزن دبێژت : [ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لا تَعْمَى الأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الّتِي فِي الصُّدُورِ ـ ئەرێ ما درەوپێكەرێن قورەیشیان ل عەردی نەگەڕیاینە دا شوینوارێن وان تێچوویان ببینن ، ودا وان ئەو دل هەبن یێن ئەو پـێ تێ بگەهن ، ووجەكێ بۆ خۆ ژێ بگرن ، وئـەو گـوهــ یێن وان پێ گوهــ لـێ ببت ، وئەو پێ گوهــ بدەنە دەنگ وباسێن وان وعیبـرەتێ بۆ خۆ ژێ وەربگرن ؟ چونكی هندی كۆراتیە نە كۆراتیا چاڤانە ، بەلكی كـۆراتیا خودانی تێ دبەت كۆراتیا دلیە ژ حەقیێ ] ( الحج : 46 ) .
و د ئایەتەكا دی دا خودایێ مەزن بەحسێ وان كەسان دكەت یێن مفای بۆ خۆ ژ قورئانێ نەبینن ، ودبێژت : [ أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا ـ ئەرێ ڤێجا ما ئەڤ دوڕیە هزرێن خۆ د شیـرەت ودەلیلێن قورئانێ دا ناكەن ؟ بەلكی ئـەڤ دلە دگرتینە وچو ژ ڤێ قورئانێ تێدا ناچت ، وئەو هزرا خۆ د شیرەتێن خودێ دا ناكەن ] ( محمد : 24 ) .
وگەلەك جاران دەمێ قورئان بەحسێ كافر ونەزانان دكەت نەزانین وسەرداچوونا وان ب خـەتـمـكـرنا دلێن وان ڤـە گرێ ددەت ، وەكی دبێژت : [ كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللّهُ عَلَى قُلُوبِ الّذِينَ لا يَعْلَمُون ـ و ب خەتـمەكا وەكی ڤـێ خودێ خەتـمێ ل دلێن وان ددەت یێن ڕاستیا وێ نـەزانـن یا تـو ئەی موحەممەد پێ ژ نك خودێ هاتی ] ( الروم : 59 ) .
مەعنا : نەتێگەهشتنا وان ژ بەر هندێ بوویە چونكی خودێ خەتم یا ل سەر دلێن وان دای ڤێجا دلێن وان د حەقیێ ناگەهن .
و د حەدیسەكا دورست دا یا نوعمانێ كوڕێ بەشیری ڤەدگوهێزت هاتیە دبێژت : من گوهــ ل پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ بوو دگۆت : [ الحلال بين والحرام بين ، وبينهما مشبهات لا يعلمها كثير من الناس ، فمن اتقي الشبهات استبرأ لدينه وعرضه ، ومن وقع في الشبهات كراع يرعى حول الحمى يوشك أن يواقعه ، ألا وإن لكل ملك حمى ألا إن حمى الله في أرضه محارمه ألا وإن في الجسد مضغة إذا صلحت صلح الجسد كله وإذا فسدت فسد الجسد كله ألا وهي القلب ـ حەلال یێ ئاشكەرایە وحەرام یێ ئاشكەرایە و د ناڤبەرا وان دا هندەك تشتێن نەئاشكەرا هەنە ، ڤێجا هەچیێ خۆ ژ تشتێن نەئاشكەرا دا پاش ئەوی دینێ خۆ ونامویسا خۆ پاراست ، وهەچـیـێ تشتێن نەئاشكەرا بكەت وەكی وی شڤانیە یێ ل دۆر زیانێ چەرێ دكەت نێزیكی تویش ببتێ ، وهەر مەلكەكی پاوانەك هەیە وپاوانێ خودێ د عەردێ وی دا ئەو تشتن یێن وی حەرامكرین ، و د لەشی دا پارچەیەك هەیە ئەگەر ئەو چاك ببت لەش هەمی دێ چاك بت ، وئەگەر ئەو خراب بوو لەش هەمی دێ خراب بت ، وئەو پارچە دلە ] . ( بوخاری و موسلم ڤەدگوهێزن) و ژ ڤێ حەدیسێ ژی دیار دبت كو دلە مرۆڤی چاك دكەت یان خراب دكەت .
وئەڤ حەدیسە ویێن وەكی وان پسیارەكا مەزن ل بەر سنگێ مرۆڤی ددانن ئەو ژی ئەڤەیە : ئەرێ دلی چ دەور د تێگەهشتنێ دا هــەیــە ل نــك مــرۆڤـی ؟ وئەگەر دل سەنتەرێ تێگەهشتن و ( تەوجیهێ ) بت ل نك مرۆڤی ـ وەكی ژ ڤاهرێ ئایەتان دئێتە زانین پا دەورێ عەقلی چیە ؟
وبەری ئەم بەحسێ تەفسیرا ڤێ ئایەتێ ل بەر سیبەرا علمێ نوی بكەین دا بەرێ خۆ بدەینێ كانێ زانایێن تەفسیرێ یێن كەڤن چ دگۆت دەمێ دهاتنە تەفسیرا ڤان ڕەنگە ئایەتان .
ئاشـكــەرایــە كو د هزرا مرۆڤی دا حەتا ڤێ دویـماهیێ ژی ـ بـەلـكـی حەتا نوكە ژی ل نك گەلەك ژ مە ژ زانا ونەزانان ـ ژ ڕاستیێن نەبەرگومانە كو دەماغە سەنتەرێ تێگەهشتنێ ل نك مرۆڤی ، و ژ بەر ڤێ چەندێ كەسەكێ د چو تشتان نەگەهت ئەم دبێژین : یێ بێ دەماغە ، خۆ د زمانێ عەرەبان ژی دا دبێژنە مرۆڤێ تێگەهشتی : ( عاقل ) ، و ل سەر ڤی بناخەیی دەمێ زانایێن تەفسیـرێ دگەهشتنە ڤێ ئایەتێ : [ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِهَا ] د تەفسیركرنا وێ دا حێبەتی ڕادوەستان ، هندەكان د سەر مەعنا وێ یا ئێكسەر ڕا بـازددا ، وهـنـدەكێن دی دگۆت : مەخسەد ب ئایەتێ ئەوە ئەڤ مرۆڤە مفایەكێ دورست ژ ئەندامێن لەشێ خـۆ نابینن ، ونەدهاتە سەر هزرا وان كو تێگەهشتنێ پەیوەندیەكا ئێكسەر د گەل دلی هەبت . و ل ڤان دویماهیان .. ل دەمەكێ كێمتـر ژ دەهــ سالان مــەســەلەك بــۆ زانایـێـن بسپۆر ودختۆرێن دلی ئاشكەرابوویە ژ نیشانان وەسا دئێتە زانین كو ئعجازەكا دی یا علمی یا مەزن یا قورئانێ ل دەمەكێ نێزیكێ بێت دێ ئێتە حـالـێ وئاخـفـتـن دێ ل سەر گەرم بت ، ئەڤ مەسەلە ژی ئەڤەیە :
هندەك ژ وان دختۆرێن ل بنگەهێن گوهاڕتنا دلان دا كار دكەن پشتی گەلەك ژ نێزیك ڤە دویچوونا وان نەخۆشان كری یێن دلێن صناعی بۆ هاتینە دانان تشتەكێ غەریب ل نك ڤان نــەخــۆشـان دیــت ، وئــەو تـشـتـێ غەریب یێ وان ئاشكەرا د کۆنگرەكێ ڕۆژنامەڤانی دا بەحس ژێ كری ئەوە وان گۆت : گوهاڕتنا دلـێ نەخۆشی كاری د مەسەلێن عەقلی وتێگەهشتنێ دا ل نك نەخۆشی دكەت ، هەر وەكی ئەو دلـێ صناعی یێ نوی یــێ بــۆ دئــێــتـە دانان دلەكێ سارە ( تـەفاعـولـێ ) ژ لایێ ( ئنفعالاتن ) ڤە د گەل لەشی ناكەت ، دێ بێژی ئەندامەكێ غەریبە ، تشتەكێ دلـێ ڤی مرۆڤی بەری نوكە دچوویێ نێزیك بكە وەسا ل سەر دیار دبت هەر وەكی وی ئەو تشت نەنیاسیە ، تشتەكێ ب ترس نێزیك بكە نا ڤەلەرزت ! د كۆنگرەكێ ڕۆژنامەڤانی دا بۆ ئێكەمین كەسێ دلـێ وی هاتیە گوهاڕتن وی گـۆتـە ڕۆژنامەڤانان : ئەگەر هوین د گەل من بن ل مال وهوین ڕەفتارێ ڤی ببینن ـ مەخسەدا وی پێ ئەو دلە یێ بۆ وی هاتیە دانان ـ هوین قـەت حـەسـویـدیـێ ب من نابەن !
ونوكە دختۆرێن دلی وزانایێن بسپۆر گرنگیێ ددەنە لایێ وان گوهۆڕینێن عەقلی ونەفسی یێن كو ل نك وان كەسان پەیدا دبن یێن دلێن وان هاتینە گوهاڕتن ب وێ ئارمانجێ ئەڤ چەندە بەرێ وان بدەنە هندەك زانینێن نوی یێن پەیوەندی ب دلی ڤە هەی ، وئەڤ گرنگیدانە ل نك وان فەرتر لـێ هات پشتی ئەو ل ڤان سێ چار سالێن دویماهیێ ژ نوی ب سەر ئكتشافەكا علمی یا غەریب هلبووین ، ئەو ئكتشاف ئەڤەیە : د دلی دا ئەو ب سەر هندەك هورمۆنێن عەقلدار ( هرمونات عاقلە ) هلبوون كارێ وان ئـەوە هـنـدەك ( ئیعاز و رسالە ) یێن عەقلدار بۆ ئەندامێن لەشی دهنێرن . ئەڤ ئكتشافا بەرێ ڤان زانایان دایە ئحتمالەكا ب هێز یا كـو دبێژت : دل نە ب تنێ ماتۆرەكە خوینێ بۆ لەشی پال ددەت ، بەلكی سەنتەرێ تێگەهشتنێ ودانا ئیعازانە ژی !
ل سەری مە گۆت : ئاخفتن ل دۆر ڤێ مەسەلـێ ل نك زانایان ژ نوی یا دەست پـێ دكـەت ، وئەم یێن ل بـەر دەرازینكا ئعجازەكا نوی یا قورئانێ دبت ل دەمـەكـێ گـەلەكـێ نـێـزیك ب ڕەنگەكێ رەسـمـی ژ لایێ زانایان ڤە بێتە ڕاگەهاندن .
