( 3 )
جهێن ستێران وسویندەكا مەزن
و ژ وان دەلیلێن زانا ل سەر بەرفرەهكرنا گەردوونـێ دئینن ئـەو ڕۆناهیە یا كو ژ ستێران دگەهتە مە ، زانا دبێژن : ئەو ڕۆناهیا ژ ستێران دئێت و ب ڕەنگێ كەسكەسۆرێ ( قەوس وقــەزەحــێ ) ژێ ڤەدپەشت ، وحەتا دگەهتە مە ڕەنگێ سۆر ب تنێ ل سەر زال دبت ، نیشانا هندێ یە كو ئەڤ ستێرە بەردەوام یێن ژ مە دویر دكەڤن .. وئەو دبێژن : ستێر د هەر پانـیـەكێ دا ژ هزار حەتا دوسەد وحەفتێ ودو هزار كیلۆمـتـران ژ مە دویر دكەڤن .
مەعنا : دەمێ ڕۆناهیا ستێران دگەهتە مە وئەم ل عەسمانی دبینین ئەو هنگی ستێر ب خۆ ل وی جهی نەمایە ، وهندەك ستێر هەنە وەكی ستێرا قوطبی حەتا ڕۆناهیا وێ دگەهتە مە چارسەد سالێن مـە یـێـن عـەردی پـێ دڤێن ، ودڤێت ژ بـیـر نەكەین كو د هەر پانیەكێ ڕۆناهی ( ضوء ) سێ سەد هزار كیلۆمتـران دبــڕت ، ونێزیكتـرین سـتـێر بۆ مە د ژ دەرڤەی ( مەجەررا ) مە ـ وەكی زانایـێـن فـەلەكێ دبێژن ـ ( 02ر4 ) سالێن ضەوئی یا ژ مـە دویـرە ، وبۆ وان ئەوێن نەزانن سالا ضەوئـی چیە دێ بێژین :
دەمێ مرۆڤ ژ عەردی دەركەڤت چو ئعتبار بۆ قیاساتێن مە یـێـن پیڤانا جهی ودەمی نامینت ، یەعنی : میل وكیلۆمـتـر وسەعەت وهەیڤ وسال .. وهتد ، ئەڤە نامینن ، چونكی ئەڤ قیاسە ب عەردی ڤە دگرێداینە ، وحەتا زانایێن فەلەكێ بشێن قیاساتێن ستێر وكەواكبان بهژمێرن ئەو ڕابوون ( وەحدەیەكا قیاسی ) یا تایبەت ب فەضائی ڤە دانا وناڤێ وێ كرە ( سالا ضەوئی ) یەعنی : ئەو سالا ڕۆناهی یان ( ضوء ) تێدا ڕێكا خۆ دبــڕت ، وئـەگــەر ئـەم ل بیـرا خۆ بینین كو د هەر پانیەكێ دا ( ضوء ) سێ سەد هزار كیلۆمـتـرێن مە دبڕت ، دڤێت قیاس بكەین كانێ سالا مە چەند پانیە تێدا هەنە ، پاشی ڤێ هـژمارێ لێكدانی سێ سەد هزارێ بكەین ، و د ئەنجام دا نەهـ ونیڤ ملیوون ملیوون كیلۆمـتـر دەردكەڤت ، كو دبتە قیاسا ئێك سالا ضەوئی .
وئــەڤــێ هـــژمـارێ ( 5ر9 ) مـلـیوون ملیوونێ لێكدانی ( 02ر4 ) بكە دا قیاسا نێزیكتـرین ستێرێ بۆ تە دەركەڤت .. ڤێجا هـزر بـكـەن دویرترین ستێر بۆ مە دێ چەند یا ژ مە دویر بت ؟! وڕۆناهیا وێ چەند پێ دڤێت حەتا بگەهتە مە ؟! بەس خودێ پێ دزانت [ وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْيدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ ].
و ل ڤێ دویماهیێ زانایێن فەلەكێ ژ نوی ب سەر ڕاستیەكا علمی یا غەریب هلبووینە ئەو ژی ئەڤەیە ئـەو دبـێـژن :
ئەڤ ڕۆناهیێن ستێران یێن نوكە ئەم ل عەسـمـانـی دبینین گەش دكەن ستێر ب خۆ نینە ، بەلكی ئەو جهێن ستێرانە ، چـونـكـی ستێر د گەل مەجەررا خۆ ب ڕەنگەكێ وەسا ب لەز دچت كو عەقلێ مرۆڤی تەصەوور نەكەت ، و ژ بەر دویراتیا ستێرێ یا دویر ژ مـە دەمەكێ درێژ پێ دڤێت حەتا ڕۆناهیا وێ دگەهتە مە ، وبۆ نـمـوونە ـ وەكی بەری نوكە ژی مە گۆتی ـ ستێرەكا وەكی ( النجم القطبـي ) ئەوا چارسەد سالێن ضەوئی یا ژ مە دویر ، حەتا ڕۆناهیا وێ دگەهتە مە چارسەد سالێن مە یێن عەردی پێ دڤێن ، یەعنی : ئەو جهێ ئەم ڕۆناهیا ڤێ ستێرێ لـێ دبینین بەری چارسەد سالان ستێر لـێ بوو ، وهندەك ستێرێن گەلەك دویرتر هەنە حەتا ڕۆناهیا وان دگەهتە مە ب سەدان سال ژ سالێن مە یێن عەردی دبـۆرن ، ودبـت دەمـێ ڕۆناهیا وان دگەهـتـە مـە ئەو ستێر بژكی بن وهەر نەمابن !
وقورئانێ ئیشارەت بۆ ڤـێ ڕاستیا علمی یا مەزن ژی دایـە ، دەمێ د سوورەتا ( الواقعة ) دا گۆتی : (فَلا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ . وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ . إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ . فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ . لا يَمَسُّهُ إِلا الْمُطَهَّرُونَ . تَنزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ ] ( الواقعة : 75-80 ) .
د ڤان ئایەتان دا خودێ سویندێ ب جهێن ستێران دخۆت ، ودبێژت : ئەو سویندەكا مەزنە ئەگەر هوین بزانن ، وتشتێ سویند ل سەر هاتیە خوارن ئەڤەیە : هندی ئەڤ قورئانەیە یا بۆ موحەممەدی ـ سلاڤ لـێ بن ـ هاتیە خوارێ قورئانەكا مفا مەزن و ب خـێــرە ، عـلمێ وێ یێ بۆشە ، وئەو د كیتابەكا پاراستی ژ چاڤێن خـەلكی دایــە ، كو لەوحێ پاراستیە ، و ژ ملیاكەتێن ب قـەدر یـێـن خـودێ ئەو ژ گونەه وكێماسیان پاقژ كرین پێڤەتر كەس دەست ناكەتە ڤێ قورئانێ ، هەر وەسا ژ وان یێن ژ شركێ وبێ نڤێژی وبێ دسنڤێژیێ دپاقژ پێڤەتر كەس دەست ناكەتێ ، وئەڤ قورئانا پـیـرۆز ژ نك خودایێ هەمی چێكریان یا هاتیە خوارێ ، وئەو حەقیەكا بێ گومانە .
خودێ ب جهێن ستێران سویند خواریە ، وئاشكەرایە كو تشتەك ئەگەر یێ مەزن نەبت ، وئایەتێن عەجێب د چێكرن ومفایێ وی دا نەبن خودێ پێ سویند ناخۆت ، و ل ڤـێـرێ بـۆ مـرۆڤـی هەیە پسیارەكێ بكەت : ئەرێ بۆچی سویند ب جهێن ستێران ، و ب ستێران ب خۆ نە ؟
ئـەگـەر مەسەلە مەزنیا جهێن ستێران بت ـ وەكی هندەك دبێژن ـ پا مەزنیا ستێران ب خۆ دێ یا چەند بت ؟
وچونكی بەری سەدسالا بیستێ زایینی علمێ مرۆڤی نەگەهشتبوو هندێ بزانت ستێران ـ د ژینا خۆ دا ! ـ جـه هەنە لـێ دئێنە ڤەگوهاستـن ، زانایێن تەفسیرێ حەتا دەمەكێ نێزیك ژی د تەفسیرا ( مواقع النجوم ) دا دگۆت : مەخسەد پێ ئەو جهن یێن ستێر دكەڤنێ پشتی دڕژیێن .. بەلـێ نوكە زانینا مرۆڤی گەهشتە هندێ كو ستێر بەری بڕژیێت ژی یا خودان جهە ، وەكی بەری نوكە ب كورتی مە بەحس ژێ كری .
و ( مواقع النجوم ) ئەو جهن یێن ستێر تێ دبۆرن د ڕێكا خۆ دا ل عەسمانی ، ل وی دەمێ كو ئەو پەیوەندیێن خۆ د گەل ئەجرامێن دی د مەجەررا خۆ دا ودویراتیا خۆ ژ وان دپارزت ، وئەو ئەو پێكڤە ب ئێك لەز دچن .
ودبـت ئــەڤ ئـەگەرێن ژێری ژ وان ئەگەران بن یێن سویند ژ بەر پێ ب جهێن ستێران هاتبتە خوارن ، وخودێ چـێـتـر دزانت :
یا ئێكێ : ژ بەر وێ دویراتیا مەزن ئەوا دكەفتە د ناڤبەرا مە وستێران دا ، ئـەم ل سـەر پـشـتـا عەردی نەشێین چو جاران ستێران ببینین ، نە ب چاڤ ونە ب چو ئامـیـرەتان ژی ، وئەو گەشاتیا ئەم ل عەسمانی دبینین ودبێژینێ ستێر ئەو ب خۆ ئەو جهە یێ ستێر تێڕا بۆری وچووی .. چوویە جهەكێ دی یێ گەلەك دویر ، یان ژی پەقی وڕژیای ، یان تاری بووی ونەمای .
وبۆ نـمـوونە : ئەڤ ڕۆژا ئەم ل عەسمانی دبینین ، وئەو نێزیكتـرین ستێرا عەسمانیە بۆ مە و ( 150 ) ملیوون كیلۆمتـران یا ژ مە دویرە ، ڕۆناهیا وێ ئەوا نێزیكی ( 300 ) هزار كیلۆمتـران د پانیەكێ دا دبڕت ، حەتا دگەهتە مە هەشت دەقیقە وچل ثانیە پێ دڤێن ، وهەر ثانیەكێ ڕۆژ نێزیكی نۆزدە كیلۆمتـرا دچت ، ومەعنا ڤێ ئەوە حەتا ڕۆناهیا ڕۆژێ ژ جهەكی دگەهتە مە ڕۆژ ب خۆ پتـر ژ دەهــ هزار كیلۆمتـران ژ وی جهی یا دویركەفتی !
یا دووێ : ژ لایێ علمی ڤە یا بنەجـهــ بووی كو ( ڕۆناهی ـ ضوء ) ژی وەكی ماددەی دەمێ د دەلیڤەیەكا ( جاذبییەت ) تێدا هەی دبۆرت خوار دبت ، ژ بەر ڤـێ چـەنـدێ دەمـێ پـێـلـێـن ڕۆناهیێ ژ عەسمانی بەر ب عەردی ڤە دئێن د خیچێن خوار ڕا دگەهنە مە ، وئەڤە ئەو كریارە یا قورئان دبێژتێ : ( عروج ) ، ودەمێ ڕۆناهیا ستێرێ ب خواری ڤە دگەهتە عەردی ، ئەو كـەسـێ ل سەر عەردی بەرێ خۆ بدەتە ڤێ ڕۆناهیێ جهێ ستێرێ ل ڕاستا چاڤێن خۆ بینت وهنگی ئەو جهێ ئەو دبینت ئەو نابت یێ ستێر لـێ .
یا سیێ : ستێر د مەجەررێن خۆ دا ب ڕێكا جاذبییەتێ پێكڤە دگرێداینە ، وئەڤ پێكڤە گرێدانەیە ( تەحەككومێ ) جـهــ وكوتلەیێن وان دا دكەت ، وئەڤ چەندەیە ب فەرمانا خودێ عەسمانی ژ كەفتنێ دپارێزت ، و ژ ڤی لایی ڤە گرنگیا جهێن ستێران بۆ مە ئاشكەرا دبت .
یا چارێ : ڤەكۆلینێن فەلەكی وفیزیاوی ئاشكەرا دكەن كو دەم وجـه دو تشتێن پێكڤەنە ، و ژ ڤی لایی ڤە جهێن ستێران یێن گـەلەك ژێـك دویــر ژیــێ وان یــێ مـەزن بەرچاڤ دكەن ، و ژ لایەكێ دی ڤە ئەو ب ڕەنگەكێ علمی دسەلمینن كـو ئـەڤ گـەردوونا ئەم تێدا دژین نە یا ئەزەلیە ، بەلكی دەسپێكەك بۆ هەیە ، ژ بەر ڤێ چەندێ سویند خوارنا ب جهێن ستێران كا چاوا ئیشارەتەكە بۆ كەڤنیا گەردوونێ وەسا ئیشارەتەكە بۆ نەئەزلیا گەردوونێ ، وئەڤە ڕاستیەكا ل دویماهیا سەدسالا بیستێ ژ نوی علمی بنەجهكریە .
