( 4 )
گەردوونا تاری
ئەگەر ئەم وان ئایەتان بـخـویـنـیـن یێن بەحسێ عەسـمـانی وگەردوونێ تێدا هاتیەكرن ب ڕەنگەكێ روهن دێ بۆ مە ئاشكەرا بت كو ئەڤ گەردوونا ئەم تێدا دژین د تاریەكا دژوار دا دژیــت ، وخـۆ ل وی دەمـــێ ڕۆژ ڤی عەردێ مە گەش دكەت و ل نك مە دبتە ڕۆژ ژی گەردوون ژ دەرڤەی ( غلافێ جەووی ) د تاریێ دا دژیت ، ژ وان ئایەتان :[ وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَاباً مِنْ السَّمَاءِ فَظَلُوا فِيهِ يَعْرُجُونَ . لَقَالُوا إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ ] . ( الحجر : 14-15 ) .
ئەڤ ئایەتە ڕاستیەكا علمی یا مەزن بۆ مە ئاشكەرا دكەن ، ئەو ڕاستیا حەتا نیڤا سەدسالا بیستێ زایـیـنی ژی چو مرۆڤان نەدزانی ، وبەحسكرنا ژ ڤێ ڕاستیێ ژ لایێ قورئانێ ڤە گەشـتـرین دەلیلە كو ئەو ژ نك خودێ یە .. ئەگەر نە مـرۆڤـەكـێ نەخواندەڤا ، ل دەمەكێ دویر ژ هەمی ڕەنگێن پێشكەفتنا زانـیـنـا گەردوونی ، چاوا دا شێت ڤان ڕاستیان بێژت ؟
د ڤان ئایەتان دا ـ وەكی دێ بۆ مە دیار بت ـ خودایێ مەزن ئاشكەرا دكەت گەردوون هەمی د حالەتەكێ وەكی شەڤێ تاری دا دژیت ، وهندی ڕۆژە یان رۆناهـیـە حـالەتـەكـێ بەروەختە ب سەر ( عەردێ ) وكەوكەبێن دی یێن كۆما ڕۆژێ دا دئێت ، وخۆ ل وی دەمی ژی یێ ل نك مە دبتە ڕۆژ وڕۆناهی ب سەر عەردێ مە دا دگرت ( كەون ) هەمی د تاریەكا تبلچاڤ دا دژیت ، ومەعنا ڤێ ئەوە ئەگەر مرۆڤەك ژ عەردی دەركەڤت وبەر ب عەسمـانی ڤە بلند ببت و ژ وی ( غیلافێ جەووی ) دەركەڤت ئەوێ ل دۆر عەردی دئالیێت تشتەكێ وەسا دێ بینت یێ چو جاران نەدهاتە سەر هزرا وی ، دێ بینت كو هەر وەكی چاڤێن وی دنقاندینە ، یان هەر وەكی شەڤەكا ڕەش وتبلچاڤ ب سەر دا گرتیە ، چونكی ئەو تشتەكێ ب تنێ ژی نابینت .. وچـونـكـی ئـەڤ ( غـلافێ جەووی ) ئەوێ ل ڕۆژێ گەش دكەت گەلەكێ مەزنە دەمێ ل نـك مـە دبـتـە ڕۆژ ڕۆناهی دكەفـتـە د ناڤـبـەرا مە وتاریێ دا دێ بێژی تاریێ ژ عەردی دگورێت ئەڤ تاریە ژ مە دویر دكەڤت وئەم ب چاڤ نابینین ، وچـونـكـی ڕۆژ د گەل وان مەلایین مەلایین ستێرێن گەش دكەن ژ هندێ دكێمتـرن بشێن ڤێ گەردوونێ هەمیێ رۆهـن بـكـەن گـەردوون د تاریەكا سەرمەدی دا دمینت ئەو تاریا پتـر ژ 90 % ژ گەردوونا بەرفرەهــ ڤەدگرت .
و ل نیڤا سەدسالا بیستێ دەمێ زانا شیاین وان گەمیان چێ بكەن یێن وان بەر ب عـەسـمـانـێ بلند ڤە دبەن ، ئەڤ ڕاستیە بۆ وان ئاشكەرا بوو ، وبەری ئەو ب گەمیێن خۆ ڤە ژ ( غیلافێ جـەووی ) یێ عەردی دەركەڤن ، وان ڕۆژ ب چاڤێن خۆ ددیت ل هـنــداڤی وان گـەش دكر ، و ژ بەر كارتێكرنا ڕۆناهیا ڕۆژێ ل سەر وێ ڤالاتیا د ناڤ ڤی ( غـلافـی ) دا هەی عـەسمـان ل بەر چاڤـێـن وان ب ڕەنگەكێ شین وزەلال ئاشكەرا دبوو ، وپشتی ئەو ژ ( غیلافێ جەووی ) دەركەفتیـن خافلەتیەكا مەزن ب وان كەفت ، ووان ئەو دیت یا چو جاران نەدهاتە سەر هزرا وان ، وان هند دیت عەسـمـان ل بەر چاڤێن وان تاری بوو ، وڕۆناهیا ڕۆژێ پیچ پیچە كێم بوو ، حەتا ئەو ل بەر وان وەكی ستێرەكا كز وكێم ڕۆناهی لـێ هاتی ، دا بێژی عەسمانی جلكێ بەهیداریێ یـێ ڕەش یـێ كریـە بـەر خۆ !
وگاڤا ئەو كەفتینە د ڤی حالەتی دا ( لاسلكی ) د ناڤبەرا وان گەمیڤانێن ل عەسمانی ووان زانایێن ل عەردی دا یا ڤەكری بوو ، ئینا گەمیڤانان ژ نشكەكێ ڤە ژ حێبەتییێن خۆ دا گۆت : ( وی دۆنت سی ئەنی ثینك ) یەعنی : ئەم تشتەكی نابینین ! هـەر وەكی چاڤێن وان ئێك جار هاتینەگـرتـن ، وئـەو كـۆرە بووین .
وهەر ئێـك ژ هـەوە ئـەگەر بڤێت بـزانـت كانێ حالـێ وان ( گەمیڤانان ) ل وی دەمـی چ بـوو ، بلا بێنەكێ چاڤێن خۆ بگرت .. دێ چ بینت ؟
ئەها حالـێ وان ژی هنگی ئەو بوو ، وان تشتەك نەددیت .
ویا عەجـێـب ئــەوە ئــەڤ حـالـێ ئەو تێ بۆرین ب هەمی ( تەفصیلاتان ) ڤە قورئان بۆ مە ڤەدگێڕت ، جارەكا دی گوهداریا ڤان هەردو ئایـەتێن سوورەتا ( الحجر ) بكەن : [ وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَاباً مِنْ السَّمَاءِ فَظَلوا فِيهِ يَعْرُجُونَ . لَقَالُوا إنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ ] .
ئەڤ ئایەتە ویێن بەری وان ژی بەحسێ وان كافران دكەت یێن ب قورئانێ هاتینە ئاخافتن وبەرێ وان بۆ ئیسلامێ هاتیەدان ، خودێ دبێژت : ئەگەر خۆ مە دەرگەهەك ژ عەسمانی ل بەر ڤان كافران ڤەكربا ژی ، ڤێجا ئەو د وی دەرگەهی ڕا بلند ببان وهەر وهەر بلند ببان ، وان باوەری نەدئینا ، ودا بێژن : سێرەبەندی یا ل مـە هـاتـیـەكـرن لەو چاڤـێـن مـە یـێـن هاتینەگـرتـن وئـەم چو نابینیـن .. و ب ڕەنگەكێ ب ساناهی هـنـدەك ڕاستی بۆ مە ژ ڤان هەردو ئایەتان ئاشكەرا دبن ، وئەو ڕاستی ئەڤەنە :
⚪یا ئێكێ : ئـەڤ ( غـیـلافـێ جـەووی ) یێ ل دۆر عەردێ مە هەی یێ كو ل بەر چاڤێن مە شین دكەت ، یێ خودان دەرگەهە : [ بَاباً مِنْ السَّمَاءِ ] .
⚪یا دووێ : ئەگەر خـودێ بڤێت دێ شیانێ ددەتە مرۆڤی كو ڤان دەرگەهان ڤەكەت وتێڕا بلند ببن وبەر ب عەسمانی ڤە بچن : [ وَلَوْ فَتَحْنَا عَليْهِمْ بَاباً مِنْ السَّمَاءِ ] .
⚪یا سێیێ : ئەگەر حەزكرنا خودێ هاتە سەر كو مرۆڤ د ڤان دەرگەهان ڕا بلند ببت و ژ ( غیلافێ جـەووی ) دەرباس ببت ، ئەڤ بلندبوونا وی دڤێت ب ڕەنگەكێ وەسا بـت مەیل تێدا هەبت ، یەعنی : خودێ شیانێ نادەتە مرۆڤی كو ئەو ڕاست ژێلەل بلند ببت ، چونكی پەیڤا ( یعرجون ) ڕامانا وێ بلندبوونێ ددەت یا خوار بت ومەیل تێدا هەبت ، ئایەت دبێژت : [ وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَاباً مِنْ السَّمَاءِ فَظَلوا فِيهِ يَعْرُجُونَ ] وگەمیێن عەسمانی ژی یێن نوكە هاتینە چێكرن دا ژ ( غیلافێ جەووی ) دەرباس ببن هەمی ب ڕەنگەكێ مەیل تێدا هەی بلند دبن ، ئەگەر نە نەشێن بلند ببن !
⚪یا چارێ : ئـەو كــەســێ ئــەڤ دەرگـەهـە ل بەر ڤەببت وبلند ببت ، حەتا ژ ( غیلافێ جەووی ) دەركەڤت ، دێ هزركەت كو چاڤێن وی دگرتینە ، چونكی ژ بەر تاریێ ئەوا وی جهی د ناڤ خۆ دا دپێچت ئەو نەشێت چو تشتان بـبـیـنـت ، ئایــەت دبـێـژت : [ لَقَالُوا إنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا] وئەڤ حالەتە ب دورستی ئەو بوو یێ ب سەر ( گەمیڤانێن عەسمانی ) دا هاتی دەمێ ئەو بۆ جارا ئێكێ ژ ( غیلافێ جەووی ) دەركەفتین ، لەو ئێك ژ وان بـێـی هـای ژ خـۆ هـەبـت د ( لا سلكی ) یێ ڕا گازی كر : ئەز تـشـتـەكی نابینم !
ئەو ( رائدێن ) بەر ب عەسمانی ڤە چووین و ژ ( غیلافێ جـەووی ) دەركەفـتـیـن ژ وێ تاریێ حێبەتی بوون ئەوا عەردی د ناڤ خۆ دا دپێچت ، وحێبەتیا وان ئەڤە بوو دەمێ ئەو ژ وی غیلافێ جەووی دەردكەفـتـن ڕۆناهییا ڕۆژێ نەدما ، ودەمێ ژۆردا بەر ب عەردی ڤە دهاتنە خوارێ ، ودهاتنە د ناڤ غیلافێ جەووی دا عەسمانێ ڕەش وتاری پیچ پیچە ل بەر وان زەلال دبوو حەتا دبوو عەسمانەكێ شینێ جوان .. لەو وان پسیار ژ خۆ كر : ئەرێ ئەڤە چیە چێ دبت ؟
ئاشكەرایە كو ( ڕۆژ ) ئەوا ل عەسـمـانی گەش دكەت وئەم ب چاڤ دبینین نێزیكتـرین كەوكەبە بۆ عەردێ مە ، ودویراتیا وێ ژ مە نێزیكی ( 93 ملیوون ) میلانە ، وئەڤ ڕۆژە ملیوونەك ودوســەد هــزار جاران هندی عەدێ مەیە ، وئەو چێكریەكێ ب ترسە وسەهمە ، ویێ خودان تێن وگەرماتیەكا دژوارە ، وگەش دكەت . وئەڤ عەردێ ئەم ل سەر دژین ئێك ژ وان كەوكەبانە یێن كو ژ كۆما ڕۆژێ دئێنە هژمارتن ، ودویراتییا عەردی ژ ڕۆژێ یا كێمە ئەگەر مرۆڤ د گەل دویراتیا هندەك كەوكەبێن دی قیاس بكەت ، وزانا دبێژن : نـێـزیـكـتـریـن كـەوكـەب بـۆ مـە پـشـتی ڕۆژێ چار سال ودو سـێـئـكێن سالێن ( ضوئی ) یا ژ مە دویرە ، وئەگەر ئەم ل بـیـرا خۆ بینیـن كو تـیـشكـێـن ڕۆژێ د چەند دەقیقەیەكێن كێم دا دگەهنە مە ، دێ بۆ مە دیار بت كو ئەگەر ڕۆژ هندی كەوكەبا ژ وێ وێڤەتر یا ژ مە دویر با تیشكێن وێ دا هەوجەی چار سال وچار هەیڤان بن حەتا گەهشتبانە عەردێ مە .
وزڤڕین ل بەرسڤا وێ پسیارا بەری دەلیڤەیەكێ مە هلێخستی كو بۆچـی ژ دەرڤەی ( غلافێ جەووی ) ڕۆناهیا ڕۆژێ نائێتە دیتن ؟
دێ بێژین : هندی ڕۆناهیە ( ضوء ) ئەگەر ب ڕێكا هندەك ماددەیێن دی نەبت وەكی : بای وتۆزێ وهندەك غازاتێن هویر ، نائێتە دیتـن ، وئەڤ عونصرە ژ دەرڤەی غیلافێ جەووی یێ عەردی نینن ، لەو ڕۆناهیا ڕۆژێ ل وێرێ نائێتە دیتـن ، وئـەو جـهـێ ئەڤ عونصرە لـێ هەبن مرۆڤ دێ شێت ڕۆناهیێ لـێ ببینت ، وچونكی غیلافێ عەردی یێ ئەڤ عونصرە د ناڤ دا هەین هەر ژ سەر ڕویێ عەردی وحەتا بلندیا دوسەد كیلـۆمتـران ڤەدكێشت ، ل ڤی مەجالـی یێ ئەم دبێژینێ : ( غیلافێ جەووی ) ب تنێ ڕۆناهیا ڕۆژێ دئێتە دیتـن ، وڕۆژ لـێ گـەش دكـەت حەتا ب ڕەنگەكی مرۆڤ نەشێت ب چاڤی ئێكسەر بەرێ خۆ بدەتە چاڤێ ڕۆژێ ، نە وەكی وی كەسی یێ ل سەر بانێ هەیڤێ بت ، ئەو دشێت رحەت بەرێ خۆ بـدەتـە چاڤێ ڕۆژێ ، چونكی ل وێرێ ڕۆژ ل بەر چاڤێن وی وەكی ستێرەكا ڕۆن وبێ تیشك لـێ دئێت .
وئەو ڕاستیا غەریب یا ژ نوی زانا گەهشتینێ ئەڤەیە : ئەو لایێ تیشكێن ڕۆژێ لـێ ددەن ژ عەردی ڕوهن دبت ، ولـێ دبتە ڕۆژ ، وگەش دبت ، بەلـێ ڕۆژێ ب تنێ دەور د ڤێ گەشاتیێ دا نینە ، چونكی ئەگەر غیلافێ جەووی یێ عەردی نەبا ڕۆناهییا ڕۆژێ نەدهاتە دیتـن ، وئـەگـەر مەسەلە تیشكێن ڕۆژێ ب تنێ با دڤێت ژ دەرڤەی غیلافێ جەووی ژی ڕۆناهی هەبا ، مەعنا ڤێ گۆتنا مە ئەڤەیە : عــەردی ب خــۆ ژی یـێ كو لـێ دبتە ڕۆژ ، دەور د گەشكرنا چاڤێ ڕۆژێ دا ـ ل بەر چاڤێن مە ـ هەیە ، وئەڤە ڕاستیەكا علمیە بەری سەدسالا بیستێ زایینی چو جاران نەهاتیە سەر هزار مرۆڤی ، چونكی هەردەم مرۆڤی هزر كریە كو گەشبوونا دنیایێ ب ڕۆژ كارێ چاڤێ ڕۆژێ ب تنێ یە ، وئەڤە ڕاستیەكا نوی وغـەریـب بوو علمێ مرۆڤی ڤێ دویماهیێ گەهشتیێ ، بەلـێ هـویــن چ دبێژن ئەگەر بێژینە هەوە قورئانێ ژ مێژە ئیشارەت دابوو ڤێ ڕاستیێ ؟ دێ بێژن : چاوا ؟
گوهێ خۆ بدەنە ڤان ئایەتان یێن خودایێ مەزن تێدا دبێژت : [ وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا . وَالْقَمَرِ إِذَا تَلاهَا . وَالنَّهَارِ إِذا جَــلاهَـا ] ( الشمس : 1-3 ) .
باش بـەرێ خــۆ بدەنە ئایەتا دویماهیێ : [ وَالنَّهَارِ إِذا جَــلاهَـا ] د ڤـێ ئایـەتـێ دا خودایێ مەزن ب دەمێ ڕۆژێ سویند دخوت ( ب نـەهارێ ) كەنگی ؟ دەمێ ئەو چاڤێ ڕۆژێ گەش دكەت ! و ل ڤێرێ مرۆڤی حەقێ هەی پسیار بكەت : ئەرێ كی كێ گەش دكەت ( چاڤێ ڕۆژێ ـ الشمس ) دنیایێ ل دەمێ دبتە ڕۆژ گەش دكـەت ؟ یان دەمـێ دبتە ڕۆژ ( نەهار ) ئـەو چاڤێ ڕۆژێ گەش دكەت ؟ ب ڕەنگەكێ دی دا پسیارێ بكەین : گاڤا شەڤ دچت وچاڤا ڕۆژێ دهـەلـێـت ئــەو ڕۆژ ب تـیـشـكێن خۆ گەشاتیێ ل عـەردی ئاشكەرا دكەت ، یان ئەڤ دەمێ ئەم دبێژینێ : ( ڕۆژ ـ نەهار ) ئەوە ب تشتەكێ خۆ چاڤێ ڕۆژێ ل بەر مە گەش دكەت ؟
حەتا بەری چل پێنجی سالەكان مرۆڤان هەمیان دگۆت : هەلاتنا ڕۆژێ وگەهشتنا تیشكێن وێ بۆ عەردی ئەوە ڕۆناهیێ ددەتە مە وگەشاتیێ ل عەردی بەلاڤ دكەت ، بەلـێ قورئان وە نابـێـژت ، قـورئان دبـێـژت : [ وَالنَّهَارِ إِذا جَــلاهَـا] بەحسێ قـورصێ ڕۆژێ یـە ئـەوێ د ئایەتا ئێكێ دا سویند پێ هاتیە خوارن ، خودێ دبێژت : ئەز ب ڕۆژێ ـ كو دكەفتە بەرانبەر شەڤێ ـ سویند دخۆم دەمێ ئـەو چاڤـێ ڕۆژێ گەش دكەت ، ئـەگـەر قورئان گۆتنا خودێ نەبا ، دڤیا ئایەت ب ڤی ڕەنگی با : ( والشمس إذا جلا النهار ) یان ( والنهار إذا جلّته الشمس ) هنگی ئەو دا یا ڕێككەفتی بت د گەل وی علمێ مرۆڤی ل وی دەمی هەی یێ قورئان تێدا هاتیە خوارێ ، بەلـێ كو هنگی قورئان بێژت ( نەهارە ) دبتە ئەگەرا گەشبوونا ( شەمس ) ێ ئـەڤـە تشتەكە هـەر نەهاتە سەر هزرا مرۆڤی .. وچونكی ئەو تشتەك بوو هزرا مرۆڤی قەت ب نك ڤە نەدچوو هندەك زانایێن تەفسیرێ یێن بەرێ خۆ مەجبوور دیت ڤێ ئایەتێ ( تەئویل ) بكەن دا مەعنا ئایەتێ ـ ل دویڤ هزرا وان ـ د گەل واقعی ڕێك بكەڤت ، گۆتن : مەعنا ئایەتێ ئەڤەیە ( والنهار إذا جلا الظلمة ـ سویند ب ڕۆژێ دەمێ تاریێ دبەت ) هەر چەندە بەحسێ تاریێ وچوونا وێ د ئایەتێ دا هەر نـەهاتـیـە ! ونوكە علمی ژ نوی مەعنا ڤێ ئایەتێ ب دورستی بۆ مە دیاركریە ، دا دەلیلەكێ دی ل بەر چاڤێن مە بدانت كو ئەڤ قورئانە ژ نك ئافراندەرێ عەرد وعەسمانان هاتیە .
