ـ 4 ـ
چیرۆكهكا سهیر یا ددانهكى
نیشانا ئێكێ ل سهر ههبوونا مرۆڤێ پهكینێ ب تنێ ددانهك بوو وچو ددى نه ! ههر چهنده گهلهك سال د سهر ڕا بۆریبوون بێى كهسهك ڕاستیا وى ددانى بزانت .
ل سالا 1899 ئهڤ ددانه دگهل كۆمهكا دى یا ددان وههستیێن كهڤن ل فرۆشگهها عهتارهكێ چینى دداناى بوون ، وعهدهتێ خودانێ ڤێ فرۆشگههێ بـوو وى هـهر جار ئـهو هـهسـتى وددانێن كهڤن یـێن ب دهست دكهفـتـن ل نك خۆ كۆم دكرن ، ودبت هندهك جاران وى ئهو ژ وان جۆتیاران ژى دكڕین یێن ئهو ههستى ژ ناڤ بیستانێن خۆ ڤێددان ، ووى دگۆته ( مهعمیلێن ) خۆ : ئهڤ ددانه دهمێ یێن ئهژدههایهكێ مهزن بوون ئاگر ژ دهڤێ خۆ ڤهدپهشاند ، وئهگهر ئهو بێنه هێران دێ بنه دهرمانهكێ ئێك وئێك و ب هێز ، ووهكى ههمى عهتارێن دى ل دهڤهرێن چینێ ل وى دهمى گهلهك مهعمیل دهاتنه نك وى و ب دلهكێ خۆش بهایێن مهزن ب وى ڕهنگێ دهرمانێ ئهژدههایى ددا .
ڕۆژهكێ زهلامهكێ ئهلمانى هاته نك وههستى وددان ل نك دیتن ، وى ژێ خواست ئهو وان ههمى هـهسـتى وددانان بكڕت ، وههر چهنده زهلامێ ئهلمانى باوهر نهدكر ڕۆژهكێ ژ ڕۆژان ئهژدهها ههبوو ژى ، یان دهرمانێ وى ئێشهكێ چارهسهر دكهت ، بهلـێ وى تێ ئینادهر كو ئهڤ ددانێن كـهڤـن یـێـن ل فرۆشگههێن چینیان ههین ژ ددانێن وان گیانهوهرێن نوكه ل عهردى ههین مهزنـتـرن ، وهزرا وى بۆ هندێ چوو كو ئهڤ ددانه دڤێت یێن هندهك گیانهوهرێن بهرى دیرۆكێ بن ، لهو هاته سهر دلـێ زهلامێ ئهلـمـانى كو دبت ڤى ددانى بهایێ خۆ ل نك وان زانایێن هلكۆلینان ههبت یێن كو ڤهكۆلینان ل سهر زێندهوهرێن كهڤن دكهن ، و ژ بهر ڤێ ئهگهرێ بوویه ئهو ل نك فرۆشگهها عهتارێ چینى ڕاوهستا دا وان ههستى وددانێن ب دهست دكهڤن بكڕت ، وببهت بۆ وهلاتیهكێ خۆ یێ د زانینا هلكۆلینان دا كار دكهت ، بكهته دیارى .
ههڤالـێ وى ب ڤێ دیاریێ كهیفخۆش بوو ، ونه وى ونه چو زانایێن دى ل وى دهمى ژبلى هندهك زانینێن كێم چو ژ مرۆڤێ بهرى دیـرۆكـێ نــهدزانـى ، هـهر چهنده ئـهو دهمهكێ درێژ بوو وان پـتـر ژ دهلیلهكى ل سهر ههبوونا گیانهوهرێن بهرى دیرۆكێ ب دهست خۆ ئـێـخـست بوو .
ژ بهر ڤێ چـهنـدێ وى زانایى ب كهیفخۆشى دهست ب ڤهكۆلینێ ل سهر كۆما خۆ یا نوى یا ههستى وددانان كر ، و ل سالا 1903 وى راپۆرتهكا درێژ ل سهر ڤێ چهندێ نڤیسى تێدا بهحسێ نێزیكى سهد گیانهوهرێن بهرى دیرۆكێ كر یێن كو بهرى هزاران سالان ل چینێ ژیاین ، ودهلیلێ وى ل سهر وێ چهندێ ئهڤ ههستى وددانه بوون ، وڤێ راپۆرتا وى دهمێ دهركهفتى زانا ئازراندن ههتا گهلهك ژ وان چوونه چینێ ب وێ هیڤیێ كو گهلهك ههستیێن گیانهوهران وددانێن وان كۆم بكهن .
بـهلـێ ژ ناڤبهرا سـهدان ددانـان یێن كو زانایان ژ فرۆشگههێن چینیان كڕین ددانهكێ ب تنێ سهرنجا وان پتـر ڕاكێشا ، ووان باوهر نهكر كو ئهو ددانێ گیانهوهرهكى یه ، وهسا تـێ نـهبـت ـ وهكى وان گۆتى ـ كو ئهو ددانێ هندهك مهیموینكێن بهرى دیرۆكێ بت یێن ههتا وى دهمى كهسێ تشتهك ژێ نهدزانى ، وهزرا وان پتـر بۆ هندێ چوو كو ئهو ددانهكێ مرۆڤێ بهرى دیرۆكێ بت ، ووان گۆت : ئهگهر ئهڤ ددانه یـێ مـرۆڤـهكى بت ، مهعنا وێ ئهوه مسۆگهر ئهو مرۆڤ ل دهمهكێ گهلهك كهڤـنـتـر ژیایه ژ ههر مرۆڤهكێ دى یێ بهرى دیـرۆكـێ یێ دهلیل ل سهر ههبوونا وى هاتیه دیـتـن .
وزانایان پسیار ژ وى زهلامێ ئهلمانى كر كانێ ئهو ددان ل كیژ جهى ژ وهلاتێ چـیـنـێ هاتـیـه دیـتـن ؟ وان ژ بـهر هـنـدێ بوو دا ئهو ب خۆ بچنه وى جهى و ل هێشتا دهلیلێن ژ ڤى ڕهنگى بگهڕیێن ، بهلـێ وى زهلامى ئهڤ چـهنده نهدزانى لهو كهسهك نـهچـوو چینێ دا ل دهلیلهكى بگهڕیێت ل دۆر مـرۆڤــێ بـهرى دیرۆكێ ، چونكى كهسهك نهشێت بزانت دێ ژ كیڤه دهست پێ كهت ل ڤى وهلاتێ بهرفرههــ .
و ب بۆرینا دهمى نیزیك بوو ئهڤ ددانێ غهریب بێته ژبـیـركرن ، پاشى پشتى دیتنا وى ب بیست سالان جیۆلۆجیێ سویدى ج . جنر ئهندرسۆنى دوباره بـیـرا خۆ لـێ ئیناڤه .. ئهندرسۆن چوو چینێ دا هاریكاریا جیۆلۆچیێن چینى بكهت د ڤهكۆلینێن وان دا ل دۆر سامانێ مهعدهنى یێ وهلاتێ وان ، وكارێ وى ئـهو بـوو ئـهو بـچـت ل كانان بـگـهڕیـێـت ، ووى پـێ خــۆش بــوو وهك ئارهزۆ ئـهو ل هلكۆلینان ژى بگهڕیێت ، و ل وى دهمێ ئهو ل كانان دگهڕیا وى گهلهك ههستیێن كهڤـن ددیـتـن ، وپـشـتـى وى باش بهرێ خۆ ددایێ نیشانهكا وهسا ل سهر ددانا كو ب دورستى ب وى جهى بكهڤت یێ ئهو ههستى لـێ هاتیه دیـتـن ، چونكى دبت هندهك زانا ههوجهیى هندێ ببن كو دوباره ل وى جهى بگهڕیێن ، پاشى چى تشتێ وى دیتى وى هنارته زانینگـههـهكا سـویـدى دا بسپۆرێن زانینا هلكۆلینان ڤهكۆلینێن خـۆ ل وى جهى ل سهر بكهن .
و ل سالا 1920 ئهندرسۆنى هندهك كانێن گێجێ سهح دكرن ل جههكێ دبێژنێ : چۆكۆتین ، ئهوێ نه یێ دویر ژ باژێڕێ پهكینێ ( بیبنجا نوكه ) ل باكـوورێ چـیـنـێ ، ووى دیــت هـنـدهك دهرز د ناڤ خیزێ سۆر دا ل بانیا گێچێ ئهوا ب ڕهخ وى جهى ڤه ههنه ، وڤێ چهندێ ئهو پال دا كو هزر بكهت ئهڤ دهرزه بهلكى رۆِژهكێ هـنــدهك كون یان شكهفت بن د نـیـڤا بهرێ گێچێ یێ پێتى دا ، و ب بۆرینا دهمى ئهو شكهفت ب ئاخا سۆرا باى د گهل خۆ ئیناى تژى ببن ، ووى گۆت : ئهگهر ئهو ڕۆژهكێ شكهفت بن نوكه گهلهك ڕهنگێن ههستیێن گیانهوهرێن كهڤن لـێ ههنه و د بن ڤێ ئاخا سۆر ڤه دڤهشارتینه ، وههر زوى وى ژ پالهیان خواست ئهو هلكۆلینێ ل ڤى جهێ خیزهسۆرى بكهن .
وگومان بوو ڕاستى ، ویا ب ساناهى بوو ـ پشتى هلكۆلینا ڤێ دهڤهرێ ـ بێته زانین كو ئهو هندهك شكهفتێن د كهڤرێن گێچێ ڕا بوون وعهردێ وان ب ههستیێن گیانهوهرێن بهرى دیرۆكێ هاتبوونه ڕائێخستـن ، وئهندرسۆنى ئهڤ ههستیه ژى ههمى كۆمكرن وهنارتنه سویدێ ، ودهمێ وى ئهو لێكداین دا وان بـهـنـێـرت وى دیت هندهك ژ وان ب ڕهنگهكێ غهریب دشكهستینه وهندهك دههڕشینه ، ووى پسیار كر : تو بێژى ئهو ژ گرانیا خیزێ كهفتیه سهر ههڕیبن ؟ وى ئهڤ چهنده دویر دیت ، یان تو بێژى دههبهكێ مهزن ئهو لهقدابن ؟ ئهڤ چهنده ژى وى دویر دیت ، چونكى ئهگهر ئهو ژ گرانیا ئاخێ یان ژ لهقدانا دههبهكى ههڕشیبان ئهو نوكه ب ڤى ڕهنگى نهدبوون ، لهو هـزرا وى بــوو ئــهو كـو بهلكى ئهو ژ لێدانا چویڤهكى یان بهرهكێ د دهستێ مرۆڤهكێ بهرى دیرۆكێ دا وه لـێ هاتبت .
وههر زوى وى تشتهكێ دى تێ ئینادهر ، وى دیت هندهك پرتێن لێڤ تیژ ژ بهرێ كوارتز د ناڤ ڤان ههستیان دا ههبوون ، وئهو عهجێبگرتى ما كانێ بهرێ كوارتز هاتیه د شكهفتێن بانیا گێچێ ڤه ، نهخاسم وى دزانى كو بهرێ كوارتز وبهرێ گێچێ پێكڤه ل جههكى كۆم نابن ، بـهلـێ وى زانى كو دڤێت كوارتز ژ هندهك جهێن دى هاتبته د شكهفتان ڤه .
مـهنـدههـۆشـیـا ئــهنـدرسۆنى زێدهتر لـێ هات ، چونكى وى دزانى كو گیانهوهر بهر وكهڤران ژ جههكى بۆ ئێكێ دى هل ناگرن ، ومادهم گیانهوهران كـوارتـز ژ جههكى بۆ ئێكێ نـهبـریـه ، ومادهم كـوارتـز ب ڕهنـگـهكـێ سـروشتى نههاتیه د شكهفتان ڤه ، دڤێت مرۆڤ بت ل دهمهكێ ژ مێژه ئهو ئینابته د شكهفتان ڤه بهرى كو ئهو ب ئاخهسۆرێ بێنه داگرتن .




