ـ 4 ـ چیرۆكه‌كا سه‌یر یا ددانه‌كى

admin95

 



 


ـ 4 ـ

چیرۆكه‌كا سه‌یر یا ددانه‌كى


نیشانا ئێكێ ل سه‌ر هه‌بوونا مرۆڤێ په‌كینێ ب تنێ ددانه‌ك بوو وچو ددى نه‌ ! هه‌ر چه‌نده‌ گه‌له‌ك سال د سه‌ر ڕا بۆریبوون بێى كه‌سه‌ك ڕاستیا وى ددانى بزانت .


ل سالا 1899 ئه‌ڤ ددانه‌ دگه‌ل كۆمه‌كا دى یا ددان وهه‌ستیێن كه‌ڤن ل فرۆشگه‌ها عه‌تاره‌كێ چینى دداناى بوون ، وعه‌ده‌تێ خودانێ ڤێ فرۆشگه‌هێ بـوو وى هـه‌ر جار ئـه‌و هـه‌سـتى وددانێن كه‌ڤن یـێن ب ده‌ست دكه‌فـتـن ل نك خۆ كۆم دكرن ، ودبت هنده‌ك جاران وى ئه‌و ژ وان جۆتیاران ژى دكڕین یێن ئه‌و هه‌ستى ژ ناڤ بیستانێن خۆ ڤێددان ، ووى دگۆته‌ ( مه‌عمیلێن ) خۆ : ئه‌ڤ ددانه‌ ده‌مێ یێن ئه‌ژده‌هایه‌كێ مه‌زن بوون ئاگر ژ ده‌ڤێ خۆ ڤه‌دپه‌شاند ، وئه‌گه‌ر ئه‌و بێنه‌ هێران دێ بنه‌ ده‌رمانه‌كێ ئێك وئێك و ب هێز ، ووه‌كى هه‌مى عه‌تارێن دى ل ده‌ڤه‌رێن چینێ ل وى ده‌مى گه‌له‌ك مه‌عمیل دهاتنه‌ نك وى و ب دله‌كێ خۆش بهایێن مه‌زن ب وى ڕه‌نگێ ده‌رمانێ ئه‌ژده‌هایى ددا .


ڕۆژه‌كێ زه‌لامه‌كێ ئه‌لمانى هاته‌ نك وهه‌ستى وددان ل نك دیتن ، وى ژێ خواست ئه‌و وان هه‌مى هـه‌سـتى وددانان بكڕت ، وهه‌ر چه‌نده‌ زه‌لامێ ئه‌لمانى باوه‌ر نه‌دكر ڕۆژه‌كێ ژ ڕۆژان ئه‌ژده‌ها هه‌بوو ژى ، یان ده‌رمانێ وى ئێشه‌كێ چاره‌سه‌ر دكه‌ت ، به‌لـێ وى تێ ئیناده‌ر كو ئه‌ڤ ددانێن كـه‌ڤـن یـێـن ل فرۆشگه‌هێن چینیان هه‌ین ژ ددانێن وان گیانه‌وه‌رێن نوكه‌ ل عه‌ردى هه‌ین مه‌زنـتـرن ، وهزرا وى بۆ هندێ چوو كو ئه‌ڤ ددانه‌ دڤێت یێن هنده‌ك گیانه‌وه‌رێن به‌رى دیرۆكێ بن ، له‌و هاته‌ سه‌ر دلـێ زه‌لامێ ئه‌لـمـانى كو دبت ڤى ددانى بهایێ خۆ ل نك وان زانایێن هلكۆلینان هه‌بت یێن كو ڤه‌كۆلینان ل سه‌ر زێنده‌وه‌رێن كه‌ڤن دكه‌ن ، و ژ به‌ر ڤێ ئه‌گه‌رێ بوویه‌ ئه‌و ل نك فرۆشگه‌ها عه‌تارێ چینى ڕاوه‌ستا دا وان هه‌ستى وددانێن ب ده‌ست دكه‌ڤن بكڕت ، وببه‌ت بۆ وه‌لاتیه‌كێ خۆ یێ د زانینا هلكۆلینان دا كار دكه‌ت ، بكه‌ته‌ دیارى .


هه‌ڤالـێ وى ب ڤێ دیاریێ كه‌یفخۆش بوو ، ونه‌ وى ونه‌ چو زانایێن دى ل وى ده‌مى ژبلى هنده‌ك زانینێن كێم چو ژ مرۆڤێ به‌رى دیـرۆكـێ نــه‌دزانـى ، هـه‌ر چه‌نده‌ ئـه‌و ده‌مه‌كێ درێژ بوو وان پـتـر ژ ده‌لیله‌كى ل سه‌ر هه‌بوونا گیانه‌وه‌رێن به‌رى دیرۆكێ ب ده‌ست خۆ ئـێـخـست بوو . 


ژ به‌ر ڤێ چـه‌نـدێ وى زانایى ب كه‌یفخۆشى ده‌ست ب ڤه‌كۆلینێ ل سه‌ر كۆما خۆ یا نوى یا هه‌ستى وددانان كر ، و ل سالا 1903 وى راپۆرته‌كا درێژ ل سه‌ر ڤێ چه‌ندێ نڤیسى تێدا به‌حسێ نێزیكى سه‌د گیانه‌وه‌رێن به‌رى دیرۆكێ كر یێن كو به‌رى هزاران سالان ل چینێ ژیاین ، وده‌لیلێ وى ل سه‌ر وێ چه‌ندێ ئه‌ڤ هه‌ستى وددانه‌ بوون ، وڤێ راپۆرتا وى ده‌مێ ده‌ركه‌فتى زانا ئازراندن هه‌تا گه‌له‌ك ژ وان چوونه‌ چینێ ب وێ هیڤیێ كو گه‌له‌ك هه‌ستیێن گیانه‌وه‌ران وددانێن وان كۆم بكه‌ن .


 بـه‌لـێ ژ ناڤبه‌را سـه‌دان ددانـان یێن كو زانایان ژ فرۆشگه‌هێن چینیان كڕین ددانه‌كێ ب تنێ سه‌رنجا وان پتـر ڕاكێشا ، ووان باوه‌ر نه‌كر كو ئه‌و ددانێ گیانه‌وه‌ره‌كى یه‌ ، وه‌سا تـێ نـه‌بـت ـ وه‌كى وان گۆتى ـ كو ئه‌و ددانێ هنده‌ك مه‌یموینكێن به‌رى دیرۆكێ بت یێن هه‌تا وى ده‌مى كه‌سێ تشته‌ك ژێ نه‌دزانى ، وهزرا وان پتـر بۆ هندێ چوو كو ئه‌و ددانه‌كێ مرۆڤێ به‌رى دیرۆكێ بت ، ووان گۆت : ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ ددانه‌ یـێ مـرۆڤـه‌كى بت ، مه‌عنا وێ ئه‌وه‌ مسۆگه‌ر ئه‌و مرۆڤ ل ده‌مه‌كێ گه‌له‌ك كه‌ڤـنـتـر ژیایه‌ ژ هه‌ر مرۆڤه‌كێ دى یێ به‌رى دیـرۆكـێ یێ ده‌لیل ل سه‌ر هه‌بوونا وى هاتیه‌ دیـتـن .


 وزانایان پسیار ژ وى زه‌لامێ ئه‌لمانى كر كانێ ئه‌و ددان ل كیژ جهى ژ وه‌لاتێ چـیـنـێ هاتـیـه‌ دیـتـن ؟ وان ژ بـه‌ر هـنـدێ بوو دا ئه‌و ب خۆ بچنه‌ وى جهى و ل هێشتا ده‌لیلێن ژ ڤى ڕه‌نگى بگه‌ڕیێن ، به‌لـێ وى زه‌لامى ئه‌ڤ چـه‌نده‌ نه‌دزانى له‌و كه‌سه‌ك نـه‌چـوو چینێ دا ل ده‌لیله‌كى بگه‌ڕیێت ل دۆر مـرۆڤــێ بـه‌رى دیرۆكێ   ، چونكى كه‌سه‌ك نه‌شێت بزانت دێ ژ كیڤه‌ ده‌ست پێ كه‌ت ل ڤى وه‌لاتێ به‌رفره‌هــ .




و ب بۆرینا ده‌مى نیزیك بوو ئه‌ڤ ددانێ غه‌ریب بێته‌ ژبـیـركرن ، پاشى پشتى دیتنا وى ب بیست سالان جیۆلۆجیێ سویدى ج . جنر ئه‌ندرسۆنى دوباره‌ بـیـرا خۆ لـێ ئیناڤه‌ .. ئه‌ندرسۆن چوو چینێ دا هاریكاریا جیۆلۆچیێن چینى بكه‌ت د ڤه‌كۆلینێن وان دا ل دۆر سامانێ مه‌عده‌نى یێ وه‌لاتێ وان ، وكارێ وى ئـه‌و بـوو ئـه‌و بـچـت ل كانان بـگـه‌ڕیـێـت ، ووى پـێ خــۆش بــوو وه‌ك ئاره‌زۆ ئـه‌و ل هلكۆلینان ژى بگه‌ڕیێت ، و ل وى ده‌مێ ئه‌و ل كانان دگه‌ڕیا وى گه‌له‌ك هه‌ستیێن كه‌ڤـن ددیـتـن ، وپـشـتـى وى باش به‌رێ خۆ ددایێ نیشانه‌كا وه‌سا ل سه‌ر ددانا كو ب دورستى ب وى جهى بكه‌ڤت یێ ئه‌و هه‌ستى لـێ هاتیه‌ دیـتـن ، چونكى دبت هنده‌ك زانا هه‌وجه‌یى هندێ ببن كو دوباره‌ ل وى جهى بگه‌ڕیێن ، پاشى چى تشتێ وى دیتى وى هنارته‌ زانینگـه‌هـه‌كا سـویـدى دا بسپۆرێن زانینا هلكۆلینان ڤه‌كۆلینێن خـۆ ل وى جهى ل سه‌ر بكه‌ن .


و ل سالا 1920 ئه‌ندرسۆنى هنده‌ك كانێن گێجێ سه‌ح دكرن ل جهه‌كێ دبێژنێ : چۆكۆتین ، ئه‌وێ نه‌ یێ دویر ژ باژێڕێ په‌كینێ ( بیبنجا نوكه‌ ) ل باكـوورێ چـیـنـێ ، ووى دیــت هـنـده‌ك ده‌رز د ناڤ خیزێ سۆر دا ل بانیا گێچێ ئه‌وا ب ڕه‌خ وى جهى ڤه‌ هه‌نه‌ ، وڤێ چه‌ندێ ئه‌و پال دا كو هزر بكه‌ت ئه‌ڤ ده‌رزه‌ به‌لكى رۆِژه‌كێ هـنــده‌ك كون یان شكه‌فت بن د نـیـڤا به‌رێ گێچێ یێ پێتى دا ، و ب بۆرینا ده‌مى ئه‌و شكه‌فت ب ئاخا سۆرا باى د گه‌ل خۆ ئیناى تژى ببن ، ووى گۆت : ئه‌گه‌ر ئه‌و ڕۆژه‌كێ شكه‌فت بن نوكه‌ گه‌له‌ك ڕه‌نگێن هه‌ستیێن گیانه‌وه‌رێن كه‌ڤن لـێ هه‌نه‌ و د بن ڤێ ئاخا سۆر ڤه‌ دڤه‌شارتینه‌ ، وهه‌ر زوى وى ژ پاله‌یان خواست ئه‌و هلكۆلینێ ل ڤى جهێ خیزه‌سۆرى بكه‌ن .


وگومان بوو ڕاستى ، ویا ب ساناهى بوو ـ پشتى هلكۆلینا ڤێ ده‌ڤه‌رێ ـ بێته‌ زانین كو ئه‌و هنده‌ك شكه‌فتێن د كه‌ڤرێن گێچێ ڕا بوون وعه‌ردێ وان ب هه‌ستیێن گیانه‌وه‌رێن به‌رى دیرۆكێ هاتبوونه‌ ڕائێخستـن ، وئه‌ندرسۆنى ئه‌ڤ هه‌ستیه‌ ژى هه‌مى كۆمكرن وهنارتنه‌ سویدێ ، وده‌مێ وى ئه‌و لێكداین دا وان بـهـنـێـرت وى دیت هنده‌ك ژ وان ب ڕه‌نگه‌كێ غه‌ریب دشكه‌ستینه‌ وهنده‌ك دهه‌ڕشینه‌ ، ووى پسیار كر : تو بێژى ئه‌و ژ گرانیا خیزێ كه‌فتیه‌ سه‌ر هه‌ڕیبن ؟ وى ئه‌ڤ چه‌نده‌ دویر دیت ، یان تو بێژى ده‌هبه‌كێ مه‌زن ئه‌و له‌قدابن ؟ ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژى وى دویر دیت ، چونكى ئه‌گه‌ر ئه‌و ژ گرانیا ئاخێ یان ژ له‌قدانا ده‌هبه‌كى هه‌ڕشیبان ئه‌و نوكه‌ ب ڤى ڕه‌نگى نه‌دبوون ، له‌و هـزرا وى بــوو ئــه‌و كـو به‌لكى ئه‌و ژ لێدانا چویڤه‌كى یان به‌ره‌كێ د ده‌ستێ مرۆڤه‌كێ به‌رى دیرۆكێ دا وه‌ لـێ هاتبت .


وهه‌ر زوى وى تشته‌كێ دى تێ ئیناده‌ر ، وى دیت هنده‌ك پرتێن لێڤ تیژ ژ به‌رێ كوارتز د ناڤ ڤان هه‌ستیان دا هه‌بوون ، وئه‌و عه‌جێبگرتى ما كانێ به‌رێ كوارتز هاتیه‌ د شكه‌فتێن بانیا گێچێ ڤه‌ ، نه‌خاسم وى دزانى كو به‌رێ كوارتز وبه‌رێ گێچێ پێكڤه‌ ل جهه‌كى كۆم نابن ، بـه‌لـێ وى زانى كو دڤێت كوارتز ژ هنده‌ك جهێن دى هاتبته‌ د شكه‌فتان ڤه‌ .


مـه‌نـده‌هـۆشـیـا ئــه‌نـدرسۆنى زێده‌تر لـێ هات ، چونكى وى دزانى كو گیانه‌وه‌ر به‌ر وكه‌ڤران ژ جهه‌كى بۆ ئێكێ دى هل ناگرن ، وماده‌م گیانه‌وه‌ران كـوارتـز ژ جهه‌كى بۆ ئێكێ نـه‌بـریـه‌ ، وماده‌م كـوارتـز ب ڕه‌نـگـه‌كـێ سـروشتى نه‌هاتیه‌ د شكه‌فتان ڤه‌ ، دڤێت مرۆڤ بت ل ده‌مه‌كێ ژ مێژه‌ ئه‌و ئینابته‌ د شكه‌فتان ڤه‌ به‌رى كو ئه‌و ب ئاخه‌سۆرێ بێنه‌ داگرتن .







ئه‌ندرسۆنى گۆته‌ خۆ : دو ئه‌گه‌ر وى هه‌نه‌ باوه‌ریا وى بنه‌جـه بكه‌ت كو مرۆڤ د شكه‌فتنێن بانیا گێچێ ڤه‌ دژیان ل وى ده‌مێ گیانه‌وه‌رێن به‌رى دیرۆكێ دژیان ، ئه‌گه‌را ئێكێ : هه‌بوونا هه‌ستیێن هه‌ڕشى ب ڕه‌نگه‌كێ غه‌ریب ، وئه‌گه‌را دووێ : هه‌بـوونا به‌رێ كـوارتـز .

وده‌مێ بـیـرا وى ل وى ددانى هاتى یێ وى گوه لـێ بووى ، ئه‌وێ ژ وه‌لاتێ چینێ بۆ ئه‌لمانیایێ هاتیه‌ هنارتن و ل به‌ر بسپۆران به‌رزه‌ بووى ، وى پسیار ژ خـۆ كـر كانێ دبت ئه‌ڤ ددانه‌ یێ مرۆڤه‌كى بت ؟ وكانێ دبت ئه‌و ژ ئێك ژ ڤان شكه‌فتێن گێچێ هاتبت یێن ئه‌و كارى لـێ دكه‌ت ل چۆكۆتینێ ؟

وئه‌ندرسۆنى ب خۆ نه‌شیا به‌رسڤا ڤان پسیاران بده‌ت ، به‌لـێ وى هزركر كو به‌لكى ئه‌و به‌رسڤێ د وان شكه‌فتێن چۆكۆتینێ یێن كه‌ڤن ڤه‌ ببینت یێن بسپۆره‌كێ ڤه‌كۆلینێن مرۆڤێ به‌رى دیرۆكێ دیتین ، وئه‌ندرسۆن نه‌دشیا زه‌حمه‌تا وێ چه‌ندێ ب ستویێ خۆ ڤه‌ بگرت ، به‌لـێ ژ باشیا ئێغبالا وى بوو كو وى كـه‌سـه‌ك ناسى دشیا وى تشتى بكه‌ت یێ وى دڤێت ، هه‌ر وه‌سا وى گه‌له‌ك حه‌ز ژ زانینان ژى دكر ، و ب ڤى ڕه‌نگى ئه‌ندرسۆنى كاغه‌زه‌ك بۆ ئیڤار كرویجه‌رى كو زه‌لامه‌كێ پیشه‌سازیێ سویدى یێ ده‌وله‌مه‌ند بوو هنارت ، وهزرا خۆ بۆ شرۆڤه‌كر ، وكانێ بۆچى ئه‌و هزر دكه‌ت كو به‌لكى شكه‌فتێن چـۆكۆتینێ تشته‌كێ وه‌سا لـێ هه‌بت ببته‌ جهێ پویته‌ پێكرنا جیهانێ هه‌میێ ، وكاغه‌زا ئه‌ندرسۆنى كار د كرویجه‌رى كر ، له‌و وى دكتۆرێ شاره‌زا ئۆتۆ زدانسكى هنارته‌ وه‌لاتێ چینێ .

وسه‌رێ زدانسكى كه‌فته‌ د شۆلى ڕا ، وهه‌ر زوى وى گه‌له‌ك هه‌ستیێن گیانه‌وه‌رێن به‌رى دیرۆكێ دیـتـن ، وكه‌یفا ئه‌ندرسۆنى گه‌له‌ك هات ده‌مێ وى دو ددان دیتین وه‌سا یا دیار بوو كو ئه‌و یێن مرۆڤانه‌ ، وئـه‌و گـه‌له‌ك وه‌كـى وى ددانـى بـوون یـێ بـه‌رى چـه‌نـد ساله‌كان ژ فرۆشگه‌هه‌كا عه‌تاریێ یا چینى هاتیه‌كڕین .

و ل سالا 1926 ده‌مـێ ئـه‌ڤ دیتنا زدانسكى هاتیه‌ ڕاگه‌هاندن ، ژ نشكه‌كێ ڤه‌ چۆكۆتینێ زانایـێـن زیـنـده‌وه‌رێن كه‌ڤن ژ هه‌مى لایێن جیهانێ ب لایێ خۆ ڤه‌ كێشان ، وشاره‌زا ژ گه‌له‌ك وه‌لاتان ـ ژ چینێ ب خۆ ژى ـ قه‌ستا ده‌ڤه‌را شكه‌فتان كر دا پـشـكـداریێ د كارێن لێگه‌ڕیان وڤه‌كۆلینێ دا بكه‌ن ، وهـێـزه‌كا مه‌زن ژ زه‌لامان ب كارێ په‌لخاندن وڕاكرنا كۆمێن ئاخه‌سۆرا ڕه‌ق ڕابوون ، ووان ب ڕه‌نگه‌كێ وه‌سا ئه‌و ئاخ مۆخلكر كو ددانه‌ك یان پرته‌كا هه‌ستى ژ ده‌ستێ وان ده‌رنه‌كه‌ڤت .

و ل سالا 1927 ددانه‌كێ دى هاته‌ دیتن ، هنگى سه‌رۆكێ كۆما نیڤ ده‌وله‌تى یا كو ل ده‌ڤه‌را شكه‌فتان كار دكر دكتۆر داڤـیـدسن بلاك قانع بوو كو ل ده‌مێن به‌رى دیرۆكێ مرۆڤ ل چۆكۆتینێ دژیا ، وڕیزگرتن بۆ وى باژێڕێ مه‌زن یێ دكه‌فته‌ نێزیكى ڤى جهى دكتۆر بلاكى ناڤێ وى كره‌ (( مرۆڤێ په‌كینێ )) .

هه‌ر زوى ڕۆژنامه‌ وكۆڤاران ناڤ وده‌نگێن مرۆڤێ په‌كینێ گه‌هاندنه‌ هه‌مى كنارێن گۆیا زه‌مینێ .




هنده‌ك شاره‌زایێن دى یێن دكتۆر بلاكى دناسین بۆ وێ باوه‌رێ چوون كو هنده‌ك هه‌ستیێن هه‌ڕشى وپرتێن كوارتزى به‌س نینن ببنه‌ ده‌لیل ل سه‌ر هه‌بوونا مرۆڤێ په‌كینێ ، بـه‌لـێ دكتۆر بـلاكـى پـویـتـه‌ ب وێ چه‌ندێ نه‌كر وئه‌و یێ پشـتـڕاست بوو كو هێشتا ده‌لیل ل سه‌ر ڤێ ڕاستیێ دێ په‌یدا بن .

ئه‌ڤ باوه‌ریه‌ ل سالا 1928 ێ بنه‌جـه بوو ده‌مێ دكتۆر ۆ . س . بایى ، ئه‌ندامێ چینى د كۆما نیڤ ده‌وله‌تـى دا ، پــرتـه‌كا كـلـۆخى وهه‌ستیه‌كێ لاملامكێ وهنده‌ك ددانێن دى یێن مرۆڤان دیتین ، وسالا د دویڤ دا ئه‌و چـه‌نـده‌ ب دورستى بـنـه‌جـه بوو ، ده‌مێ دكتۆر بایى د هلكۆلینێن خۆ دا پرتا سه‌رى یا كلۆخه‌كێ دى دیتى ، وئه‌و پرت هند یا مه‌زن بوو كو ببته‌ ده‌لیله‌كێ بنبـڕ ل سه‌ر ڕه‌نگێ سه‌رێ مرۆڤێ په‌كینێ . وبێ گومان ژ هنگى وه‌ره‌ ڤه‌كۆلین ڕانه‌وه‌ستاینه‌ ، به‌لكى ژ به‌رى هنگى زێده‌تر و ب له‌زتر لـێ هاتینه‌ . وهه‌ر زوى ژ ئه‌نجامێ ڤه‌كۆلینان پـتـر هه‌ستى هاتنه‌ دیتن ، و د گه‌ل ڤان هه‌ستیان هنده‌ك پرتێن به‌رى ژى هاتنه‌ دیتن یێن كو مرۆڤێ په‌كینێ كرینه‌ هنده‌ك ئامیره‌تێن ب مفا ، هه‌ر وه‌سا زانایێن بێهنفره‌ه كۆمه‌كا تۆڤێ هویر دیت ب ڕه‌نگه‌كێ غه‌ریب هاتبوو پاراستن ، ژ ڤێ هاته‌ زانین كو مرۆڤێ په‌كینێ خوارنا خۆ ژ گۆشتێ گیانه‌وه‌رێن كویڤى گوهاڕت بوو وكربوو به‌رێ شینكاتى یێ شرین .

و ل سالا 1937 ێ چاپانێ چین داگـیـركر ، به‌لـێ ئه‌و شه‌ڕ وجه‌نگێن پشتى هنگى هاتینه‌كرن كار ل چۆكۆتینێ نه‌ڕاوه‌ستاندن و ل نێزیكى په‌كینێ كۆمه‌كا هه‌ستیێن مرۆڤێ په‌كینێ یێن زێده‌ ته‌نا ل به‌ر ده‌ستێن چینیان ب خۆ مان ، هه‌تا سالا 1941 ده‌مێ نیشانێن هه‌بوونا گه‌فێ ل سه‌ر ڤى كلتۆرى ئاشكه‌را بووین هنگى بڕیار هاته‌ دان ئه‌و بۆ وه‌لاتێن ئێكگرتى بێنه‌ ڤه‌گوهاستن ، و پشتى بۆرینا دو ڕۆژان و به‌رى كو ئه‌و ده‌سته‌كا ده‌ریایێ یا ئه‌مریكى ئه‌وا ب جهئینانا ڤى كارى بۆ هاتیه‌ هلپسارتن بگه‌هته‌ سه‌ر پشتا وێ گه‌میا ئه‌مریكى یا كو ل به‌ر لێـڤـا ئاڤـێ ل هـیـڤیا وان ، ژ ئه‌نجامێ هێڕشا چاپانێ ل سه‌ر به‌نده‌را بیرل هاربۆر ئه‌مریكا ژى ده‌ست ب شه‌ڕى كر و ده‌سته‌كا ده‌ریـایـى یـا ئه‌مریكى به‌رى ژ چینێ ده‌ركه‌ڤت هاته‌گرتن ، وئه‌و تشتێ د گه‌ل وان هه‌مى كه‌فته‌ ده‌ستێ نه‌یاران ، و هه‌ستیێن مرۆڤێ په‌كینێ یێ به‌رى دیـرۆكێ بـێ سـه‌ر وشین بوون ومه‌ قه‌ت تشته‌ك ژێ نه‌زانیه‌ ، ئه‌و شوینوارێن نه‌ئێنه‌ بهاكرن ، یێن كو د چانتێ سه‌رۆكێ ده‌سته‌كا ده‌ریایى دا هاتینه‌ ڤه‌شارتن وه‌كى دهێته‌ گۆتن .

تو بێژى له‌شكه‌رێ چاپانێ ئه‌و هاڤێت بن ده‌مێ چانتێن ده‌ریاڤانان تالان كرین ؟ یان ژى ئه‌و بۆ گه‌میه‌كا چاپانى هاتبنه‌ ڤه‌گوهاستن و تۆپه‌ك ڤێ كه‌فت بت و د ئاڤێ دا هاتبته‌ نقۆكرن ؟ ب ڕاستى كه‌سه‌ك نزانت كانێ چ چێبوویه‌ .

و ژ ئـێـغبالا باش قالبێن گێچێ بۆ پتـریا وان هه‌ستیان هاتبوونه‌ دورستكرن ، وئه‌و قالب بۆ زانایان ژ ده‌رڤه‌یى وه‌لاتێ چینێ هاتبوونه‌ هنارتن ، وهه‌تا ئه‌ڤرۆ ژى ئه‌و قالب دپاراستنه‌ وجهێ ڤه‌كۆلینا زانایانه‌ ل گه‌له‌ك وه‌لاتان ، وزانایان ب ڕێكه‌كێ هه‌ستیێن قافێ سه‌رى ئێخستنه‌ به‌رێك ، پاشى هنده‌ك قالب بۆ قافى هه‌میێ چێكرن ، و ته‌خه‌یا ته‌قنێ یا وه‌كى ڕه‌نگێ گۆشتى وگه‌هان ب سه‌ر ڤان قالبان دا گرت ، دا ئه‌و مرۆڤێ په‌كینى وه‌كى وان هزركرى بینته‌ پێش چاڤ ، و ب ڤێ ڕێكێ و ژ ڤان قالبان یێن وان هه‌ستى و ددانان داڕێتین هه‌ر سال هنده‌ك زانینێن زێده‌تر ل دۆر وان مرۆڤێن بـه‌رى نـێـزیكى چارسه‌د هزار سالان ل تشۆكۆتینێ ژیاین ب ده‌ست خۆ دئێخستـن .

ئه‌و ددانێ (( ئه‌ژده‌هایى )) یێ كو ل سالا 1899 ژ فرۆشگه‌هه‌كا چینى یا عه‌تاریێ هاتیه‌ كڕین ، چیرۆكه‌كا درێژ یا هێشتا ب دویماهى نه‌هاتى ده‌ست پێ كر .