( 5 )
شەڤ وڕۆژ
د ئایەتا ( 12 ) ێدا ژ سوورەتا ( الإسراء ) خودایێ مەزن بیـرا مە ل هندەك قەنـجـیـێـن خۆ یێن مەزن دئینتەڤە یێن كو وی د گەل مە كرین ، ودبێژت : [ وَجَعَلْنَا اللّيْلَ وَالنَّهَارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنَا آيَةَ اللّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ وَكُلّ شَيْءٍ فَصَّلْنَاهُ تَفْصِيلاً ] .
وئەڤ ئایەتە ژ وان ئایەتێن مەزنە یێن كو پێتڤیە مرۆڤ هزرا خۆ تێدا بكەت ، خودایێ مەزن بۆ مە ئاشكەرا دكەت كو وی شەڤ وڕۆژ یێن كرینە دو ئایەتێن گەردوونی یێن مەزن ، یێن شیانا وی یا بێ توخویب وكاربنەجهیا وی بۆ مە بەرچاڤ دكەن ، وژێـك جـودابوونا سەروبەرێ شەڤێ وڕۆژێ ، ووەرگەڕیانا وان د ناڤبەرا تاری وڕۆناهیێ دا ، و ل دویڤ ئێك هاتنا وان ، نیشانەكا ڤەبڕە ل سەر هندێ كو وان ئافراندەرەكێ زانا وخودان شیان وكاربنەجـهــ هەیە .
وئەڤرۆ پشتی زانینا مرۆڤی زێدە پێشكەفتی ئەو پتـر ب سەر وی مفایێ مەزن هلبوو یێ كو د ڤێ هاتن وڤەگوهاستنا د ناڤبەرا شەڤ وڕۆژێ دا هەی ، وپتـر بۆ وی ئاشكەرا بوو كو ئەگەر شەڤ وڕۆژ ب تاری وڕۆناهیا خۆ ڤە ب دویڤ ئێك دا نەئێن ژین ل سەر عەردێ مە نامینت .. چونكی ئەڤ هاتن وچوونا تاری ورۆناهـیـێ یە پلەیێن گەرمێ وشەهێ ب ڕێك وپێك دكەت ، و ( تەحەككومێ ) د ڕۆناهیا پێتڤی بۆ ژینێ دا و د گەلەك بزاڤ وكریارێن دی یێن ژینێ دا دكەت ، وئەوە پێكهاتیێ كیمیاوی یێ غیلافێ غازی یێ عەردی دورست دكەت ، وئەگەر شەڤ وڕۆژ ل دویڤ ئێك نەهاتبانە ئەڤ ئاڤا ل سەر عەردی هەی هەمی دا گەنی وخراب بت ، وگەلەك مفایـێـن دی د شەڤ وڕۆژێ دا هەنە ئەم نەشێین ل ڤێرێ بەحسێ هەمیان بكەین دا ژ بابەتێ خۆ یێ سەرەكی دەرنەكەڤین .
ب تنێ من دڤێت ل ڤێرێ ئیشارەتێ بدەمە ڕاستیەكا كەونی یا كو علم ل ڤان دویماهیان ژ نوی گەهشتیێ ئەو ژی ئەڤەیە : هندی ئەڤ عەردەیە یێ ئەم ل سەر دژین خودێ وەسا یێ چێكری كو ب كێر ژینا مە بێت ، وحەتا ئەو ب كێر ژینا مە بێت خودێ غیلافەكێ غازی وەكی سەیوانەكێ ل دۆر عەردی ئالاندیە ، وكارێ سەرەكی یێ ڤی غیلافی ئەوە عەردی ژ هەر خەطەرەكا هەبت بپارێزت ، وئەڤەیە دەمێ قورئان دبێژت : [ وَجَعَلْنَا السَّمَاءَ سَقْفاً مَحْفُوظاًـ ومە عەسـمان بۆ عەردی كرە بانەكێ پاراستی ] ( الأنبیاء : 32 ) وبانێ پاراستی ئەوە یێ نەهێلت چو تشت ژێلەل تێ ببۆرن یان ژۆردا ژێ بێنە خوارێ .
وئەڤ تەخەیا پاراستنێ ( طبقة الحمایة ) ئەوا د غیلافێ غازی یێ عەردی دا هەی ـ وەكی زانایێن گەردوونی دبێژن ـ ب شەڤێ تێك دچت وتەنك دبت لەو هندەك جاران هندەك تیشكێن خراب بـۆ مـرۆڤـی تێ دبۆرن ئەگەر هات وبۆ دەمەكێ درێژ مرۆڤ ما ل بەر ، بەلـێ ب ڕۆژێ ئەڤ تەخە ستویر دبت وهێزا وی دژوار دبت وناهێلت چو ژ وان تیشكێن خراب دەرباس ببن ، و ل سەر بناخەیێ ڤێ ڕاستیا علمی مرۆڤ دشێت بێژن : خرابیا شەڤێ پـتـرە ژ یا ڕۆژێ ، ودویر نینە ژ بەر ڤێ چەندێ بت خودایێ مــەزن فــەرمان ل مە كری ئەم هەر دەم خۆ ب خودێ بپارێزین ژ خرابیا شەڤێ دەمێ تاری دبت وەكی گۆتی : [ وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَب ] ( الفلق : 3 ) ، وخرابیا شەڤێ دەمێ تاری دبت نە بەس ئەو خرابینە یێن ژ مرۆڤ وگیانەوران پـەیـدا دبـن ، بەلكی هندەك خرابی هەنە ژ گەردوونێ ب خۆ ژی پەیدا دبن !
و د حەدیسەكا دورست دا هاتیە پـێـغـەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ فەرمان ل مە كریە دەمێ دبتە شەڤ ئەم ئامانان هلێڤڕی نەهێلین ب تایبەتی ئەو ئامانێن ئاڤ وتشتێن ڕۆن تێدا هەین ، وگۆت : چونكی ئێشەكا هەی ل دەمەكێ سالـێ دئێتە خوارێ .. ودبت ئەڤ ئێشـە ژ ئەگـەرا بارینا وان تیشكێن خراب بت یێن ب شەڤ ژ غیلافێ جەووی یێ عەردی دەرباس دبن ، وخودێ چێتـر دزانت .
وزڤڕین ل بابەتێ خۆ یێ سەرەكی دێ بێژین : د ئایەتا ( 12 ) ێدا ژ سوورەتا ( الإسراء ) دەمێ خودایێ مەزن بەحسێ وێ منەتا خۆ یا مەزن ب دانا شەڤ وڕۆژێ ل مە دكەت ، دو خالێن گرنگ ل بەر چاڤێن مە ددانت :
یا ئێكێ : ئیشارەتێ ددەتە ڕاستیەكا كەونی یا مەزن دەمێ دبێژت : [ وَجَعَلْنَا اللّيْلَ وَالنَّهَارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنَا آيَةَ اللّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَة] وپشتی دەلیڤەیەكا كورت دێ ل سەر ڤێ چەندێ ئاخڤین .
یا دووێ : ئیشارەتێ ددەتە دو لایێن گرنگ ژ لایێن وی مفایی یـێ د هاتــن وچــوونا شەڤێ وڕۆژێ دا هەی ، دەمێ دبێژت : [ لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَاب ] مـەعـنا : هاتنا ڕۆژێ بۆ هندێیە دا مرۆڤ رزقی بۆ خۆ تێدا بخوازت ، ودا ل شەڤێ رحەت وتەنا ببت ، و ژ لایەكێ دی ڤە دا شەڤ وڕۆژ هاری وی بكەت كو ئەو حەرەكا دەمی ودیرۆكا سەرهاتی وڕویدانان پێ بزانت .
وپشتی ڤێ چەندێ د ڤێ ئایەتێ دا خودێ دبێژت : مە شەڤ وڕۆژ یێن كرینە دو ئایەت بۆ مرۆڤان ل سەر مەزنیا خۆ ، ڤێجا نیشانا شەڤێ مە تاری كر ، ونیشانا ڕۆژێ مە وە لـێ كر یا گەش بت ودیتن تێدا بێتەكرن ، و ژ تەعبیرا : [ فَمَحَوْنَا آيَةَ اللّيْلِ ] دئێتە زانین كو ئایەتا شەڤێ یا تاری نەبوو بەلـێ خودێ پشتی هنگی تاری كر ، وپسیارا ل ڤێرێ ئەڤەیە :
ئەرێ ئایەتا شەڤێ ئەوا ل سەری روهن پاشی خودێ تاری كری چیە ؟ وئایەتا ڕۆژێ ئەوا هەر مایە روهن چیە ؟
جارێ تەفسیرزانێن كەڤن د بەرسڤا ڤێ پسیارێ دا چ دبێژن ؟
گەلەك ژ زانایێن تەفسیرێ ل وێ باوەرێنە كو نیشانا شەڤێ هەیڤە ، ونیشانا ڕۆژێ ئەڤ چاڤێ ڕۆژێ یێ گەشە ئەوێ ئەم دبـیـنـیـن .. بەلـێ بۆ مرۆڤی هەیە ل ڤێرێ پسیار بكەت : ئەگەر هەیڤ نیشانا شەڤێ بت ، چاڤا ئەو تاری بوویە وحەتا ڤێ گاڤێ ئەم دبینین ئەو یا گەشە ؟
وهەر وەكی هندەك زانایێن دی یێن تەفسیرێ ب سەر ڤێ ئالۆزیێ هلبووینە لەو وان گۆت : نیشانا شـەڤـێ ئـەو تاریە یا ئەم دبینین دنیایێ د ناڤ خۆ دا دپێچت ، ونیشانا ڕۆژێ ئەو ڕۆناهیە یا ئەم لـێ دبینین .. و ل ڤێرێ ژی دیسا بۆ مرۆڤی هەیە پـسـیارەكێ بكەت : ئەگەر مەخسەد ب نیشانا شەڤێ تاریا وێ بــت ، چاوا ئەو دێ د گەل گۆتنا خـودێ ڕێككەڤت دەمێ دبێژت : مە نیشانا شەڤێ تاری كر ، وتاری هەر یا تاریە ؟
وبۆ چوونەكا دی یا نوی د تەفسیرا ڤێ ئایەتێ دا هەیە ئەو ژی ئەڤەیە : هندەك زانا دبێژن دبت ل دەسپێكا ئافراندنێ هەیڤ ژی وەكی ڕۆژێ یا گەش وخودان تێن بت ، پاشی ڕۆژ بۆ ڕۆژێ گەشاتیا وێ ڤەمری بت وتێنا وێ سار ببت ، ودەلیلێ وان ل ڤێ تەفسیرێ ئەو گۆتنە یا ژ عەبدللاهێ كوڕێ عەبباسی هاتیە ڤەگوهاستـن ، دەمێ د تەفسیرا ڤێ ئایەتێ دا گۆتی : هەیڤ ژی وەكی ڕۆژی ل سەری یا گەش بوو پاشی خودێ گەشاتیا وێ ڤەمراند .
وئـەگــەر هـنـدەك نیشان هەبن ژی كو دبت ئەڤ بۆچوونە ژ لایێ علمی ڤە یا دورست بت ، وەكی هەبوونا هندەك شـوینوارن نوكە ل سەر بانێ هەیڤێ وەكی جهێن بوركانان ، بەلـێ زانا دبێژن : جورمەك حەتا وەكی ڕۆژێ یێ گەش بت دڤێت گرانیا وی ( 160 ) ملیوون ملیوون ملیوون ملیوون طەن بت ، وئەڤ گرانیە دوسەد جاران هندی گرانیا هەیڤێ یا نوكەیە ، وپشتی هنگی ئەگەر هەیڤ ئەوا نێزیكی ( 380 ) هزار كیلۆمتـران ژ عەردی دویر وەكی ڕۆژێ یا گەش با گوڕیا وێ دا عەردی سوژت وئاڤا عەردی هەمی دا بتە هلم وبلند بت ، وژین ل سەر عەردی نەدما .
ڤێجا پا ئەو چ نیشانا گەش بوو ب شەڤێ ل عەردی هەی پاشی خودێ منەت ل مە كری وئەو تاری كری ؟
حەتا بەرسڤ بۆ مە ئاشكەرا ببت دڤێت بیـرا خۆ ل هندەك ڕاستیێن علمی بینینەڤە یێن ل ڤێ سەدسالا دویماهیێ زانایێن فەلەكێ ژ نوی ب سەر هلبووین پشتی ئەو شیاین ب ڕێكا گەمیێن عەسـمـانـی بلند بـفـڕن و ژ دەرڤەی عەردی زێرەڤانیێ ل عەسمانی بكەن .
بەری نوكە ـ د پەیڤا بۆری دا ـ مە گۆتبوو ژ دەرڤەی غیلافێ عەردی گەردوون هەمی ب شەڤ وڕۆژ د تاریێ دایە ، دیسا مە ئاشكەرا كربوو كو تیشكێن ڕۆژێ دەمێ دگەهنە غیلافێ عەردی و ژ بەر چەند كارتێكرنەكا د گەل وی ماددەی یێ غیلافێ عەردی ژێ پێك دئێت ئەڤ تیشكە ڕۆناهیێ ددەن ، وئەو حالەت ڕوی ددەت یێ ئەم دبێژینێ ( ڕۆژ ) .
وتشتێ دی یێ مە دڤێت بێژین ئەڤەیە : ژێدەرێ وان تیشكان یێن ڕۆناهی ژێ دچت د گەردوونا مە دا ڕۆژ ب تنێ نینە ، یەعنی دەمێ لایەكێ گۆیا عەردی دكەفتە بەرانبەر ڕۆژێ وڕۆناهیێ ژێ وەردگرت ، لایێ دی ژ وان تیشكێن ڕۆناهی ژێ دپەشت ڤالا نامینت ، بۆ نـمـوونە :
ئەو بایێ ل تەخەیێن بلند ل دۆر عەردی هەی ، ژ ( 90 ) حەتا ( 1000 ) كیلۆمتـران وئەڤە ئەو نطاقە یێ تژی ئلكتـروون ، ژ بەر هندەك كارتێكرنێن كیمیاوی گەش دكەت وڕۆناهیەكا خاڤ ژێ دچت ، وژبلی ڤێ ڕۆناهیا نزم ڕۆناهیەكا نزم ژجهێن بورج وستێران ژی دپەشت وبەر ب عەردی ڤە دئێت ، بەلـێ ئەڤ ڕۆناهیە ل هەوا بژالە دبت ، وحەتا دگەهتە غیلافێ عەردی ئەو وێ ڕۆناهیێ ئێكجار ڤەدمرینت وناهێلت بگەهتە عەردی ، لەوا ئەو ب تنێ وەكی هندەك نوقطەیێن گەش ل بەر چاڤێن مە دمینن یێن ئەم دبێژینێ : بورج یان ستێر .
ویا ژ ڤێ ژی مەزنـتـر دیاردا ئەلندا قوطبیه ئەوا پاشمایێن وێ ل سەر هندەك جهێن عەردی نوكە ژی ئەم دبینین ، و ب كورتی مەخسەد ب ئەلندا قوطبی وەكی زانا دبـێـژن ئەڤەیە : تیشكێن كەونی یێن دەسپێكێ ئەوێن ل گەردوونێ و ژ دەرڤەی كۆما ڕۆژێ ژی دبـەلاڤ دەمێ دئێن و ب غیلافێ عەردی یێ غازی دكەڤن ئەڤی غیلافی ب كارەبێ شەحن دكەن ، تشتێ دبتە ئەگەرا هندێ كو هندەك تیشكێن دی یێن پانـەوی ژێ پـەیـدا بـبـن ، پاشی ئەڤ شەحنێن كارەب د گەل دا هەی د گەل هندەك ژ وان شەحنێن كارەبكری یێن كو د غیلافێ عەردی دا هەی ڤێك دكەڤن ڤێجا گەش دبن وڕۆناهی ژێ دچت ، وچونكی ئەڤ تیشكە نەشێن ژ مەجالـێ عەردی یێ مغناتیسی دەرباس ببن ، ئەو خوار دبن و ب لایـێ هـەردو قوطبـێـن عەردی ڤە دچن ، و ب تنێ ل وێرێ دشێن دەرباس ببن ، وگاڤا ئەو دەرباس بوون وهاتنە د غیلافێ عەردی یێ غازی دا ئەڤی غیلافی وەكی مە گۆتی كارەب دكەن لەو دێ بینی ئەڤ غیلافە زەلال بوو دێ بێژی ئەلندە ونێزیكە ڕۆژ بهەلێت ، وئەو ب خۆ نیڤا شەڤێ یە ، وئەڤەیە تەفسیرا علمی بۆ وێ دیاردا ل هندەك وەلاتێن دكەڤنە نێزیكی هەردو قوطــبێن عەردی هەی دەمێ شەڤا وان یا زەلال دێ بێژی ڕۆژەكا ب عەورە !
پشتی مە ئەڤ ڕاستیێن علمی زانین یێن پشتی سالێن سیهان وچلان ژ سەدسالا بیستێ زایینی بۆ مرۆڤی ئاشكەرا بووین ، دێ بێژین : علمێ فەلەكێ بنەجهكریە كو ئەگەر ئەڤ غیلافێ جــەووی یــێ ل دۆر عــەردی نەبا ئەو ڕۆناهیێن گەش یێن كو ژ گەردوونێ بەر ب عەردێ مە ڤە دئێن بێ ئاستەنگ ب شەڤ وڕۆژ دا گەهنە عەردی ، ودنیا ب شەڤێ ژی دا یا ڕوهن بت ئەگەر چ وەكی ڕۆناهیا ڕۆژێ نەدبوو ژی بەلـێ دا ڕۆناهیەكا وەسا بت كو ژینا مرۆڤی ب دورستی ب ڕێـڤـە نەچووبا .
وڕاستیا دی یا علمی یا مەزن ئەڤەیە ، زانا دبێژن : دەمێ عەرد بۆ جارا ئێكێ هاتیە ئافراندن چو غیلافێن غازی ل دۆر نـەبـوون ، خۆ تەخەیا ئۆزۆنێ ژی نەبوو ، بـەلـێ پشتی هنگی و د چەند قویناغەكان ڕا ئەڤ غیلافە یێ چێبووی .
ومەعنا ڤێ ئەوە عەرد دەمێ ژ نوی چێبووی ب شەڤێ ژی یێ ڕوهن بوو ، چونكی وی چو غیلافێن غازی نەبوون وێ ڕۆناهیێ ببژكینت ، پاشی خودێ وەسا حەز كر ، عەرد ببتە خودان غیلاف و ژ هنگی وەرە شەڤ ل لایەكێ عەردی تاری بوو : [ فَمَحَوْنَا آيَةَ اللّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً ] .
[ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللّهُ عَلَيْكُمْ النَّهَارَ سَرْمَداً إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ . وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمْ اللّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلّكُمْ تَشْكُرُون ـ تو بـێـژە وان : بێژنە من ئەگەر خودێ ڕۆژێ ل سەر هەوە بەردەوام بهێلت حەتا ڕۆژا قیامەتێ ، ژبلی خودێ كی هەیە شەڤەكێ بۆ هەوە بینت هوین تێدا ڤەحەویێن وتەنا ببن ؟ ئەرێ ما هوین ب چاڤێن خۆ جودابوونا ڕۆژێ وشەڤێ نابینن ؟ و ژ دلۆڤانیا وی ب هەوە وی شەڤ وڕۆژ یێن داینە هەوە ویێن ژێك جودا كرین ، ڤێجا وی ئەڤ شەڤە یا تاری كری دا هوین لـێ ڤەحەویێن ولەشێن هەوە تێدا تەنا ببن ، ووی ڕۆژ بۆ هەوە یا ڕوهن كری دا هوین تێدا ل بەر ڕزقێ خۆ بگەڕیێن ، ودا هوین شــوكــرا وی بـكـەن سەرا قەنجییێن وی د گەل هەوە كرین ] ( القصص : 73 ) .
