( 6 )
ڕۆژا گەش وهەیڤا روهن
ژ وان ئایـەتـێـن مـەزن ل سەر شیانا خودێ یا بێ توخویب ، یێن كو سوورەتا ( یونس ) بەرێ مە ددەتێ ڕۆژ وهەیڤە ، خودایێ مەزن دبێژت : [ هُوَ الّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُوراً وَقدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ مَا خَلَقَ اللّهُ ذَلِكَ إِلا بِالْحَقِّ يُفَصِّلُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ ] ( يونس : 5 ) .
ئایەت دبێژت : خودێ یە ڕۆژ گەشكری وهەیڤ ڕوهنكری ، وڕێڤەچوونا هەیڤێ كریە قویناغ ڤێجا ب ڕۆژێ هژمارا ڕۆژان دئێتە زانین ، و ب هەیڤێ هژمارا مەه وسالان دئێتە زانین ، خودێ ڕۆژ وهەیڤ بۆ حكمەتەكا مەزن یێن ئافراندین ، وئەو ل سەر شیان وزانینا خودێ یا بێ توخویب نیشانن ، ئەو ئایەت ودەلیلان بۆ وی مللەتی ئاشكەرا دكەت یێ حكمەتا ئافراندنێ بزانت .
و ل جهەكێ دی ژ قورئانێ دەمێ خودایێ مەزن دیسا بەرێ مە ددەتە نیشانێن هێز وشیانا خۆ دبێژت : [ أَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللّهُ سَبْعَ سَمَوَاتٍ طِبَاقاً . وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجاً ] ( نوح : 15-16 ) د ڤان هەردو ئایەتان دا خودایێ مەزن گازیەكێ ئاراستەی مرۆڤان دكەت ودبێژت : ئەرێ ما هەوە بەرێ خۆ نەدایێ كانێ چاوا خودێ حەفت عەسمـان ل سەر ئێك ئافراندینە ، ووی هەیڤ د ڤان عەسمانان دا كرە ڕۆناهی ، وڕۆژ كرە چرایەكێ گەش كو خەلكێ عەردی ل بەر ڕۆناهیا وێ بچن ؟
ومرۆڤ ئەگەر هزرا خۆ د ڤان ئایەتان ویێن وەكی وان دا بكەت یێن بەحسێ وێ تاڤێ دكەن ئەوا ژ ڕۆژێ یان هەیڤێ دئێت تشتەكێ بالكێش تێدا دبینت ئەو ژی ئەڤەیە : قورئان دەمێ بەحسێ ڕۆژێ وڕۆناهیا وێ دكەت پەیڤا ( ضیاء ) یان ( سراج ) ب كار دئـیـنـت ، ودەمـێ بەحسێ هەیڤێ وتاڤا وێ دكەت پەیڤا ( نور ) یان ( منیر ) ب كار دئینت ، تشتێ پسیارەكێ د سەرێ مــرۆڤــی دا دئازرینت : ئەرێ چ جوداهی د ناڤبەرا ( ضیاء ) و ( نور ) دا هەیە ؟ وبۆچی قورئان ب ڤێ لێكڤەكرنێ ڤان هەردو پەیڤان ب كار دئینت ؟
جارێ دا بەرێ خۆ بدەینە جوداهیێ د ناڤبەرا ڤان هەردو پەیڤان دا ژ لایێ علمی ڤە .
( ضوء ) یان ( ضیاء ) وەكی زانا ددەنە ناسین ئەو پشكا بەرچاڤە یا كو دئێتە دیـتـن ژ طاقەیا كەهرومغناتیسی ( كارەب ومغناتیسی ) ئەوا ژ زنجیرەكا پێكڤە گرێدای یا پێلێن فۆتۆنان پێك دئـێـت ، ئــەو پـێـلـێـن ژ لایێ كورتی ودرێژی وڤـەلەرزیـنـێ ب تـنـێ ڤـە دژێـك جودا ، وئەڤ پێلێن خەیالا كەهرومغناتیسی ژ ئێك ژ ملیوون ملیوون پشكێن مـتـرێ حەتا دگەهتە چەند كیلۆمتـران ددرێـژن ، وچاڤـێـن مـرۆڤـی ب تنێ دشێن وان تیشكان ببینن ئەوێن درێژیا وان د ناڤبەرا چار هزار حەتا حەفت هزار ئنجستـرۆمان دا (ئنجسترۆم پشکەکە ژ دەهــ بلیوون پشکێن مترێ ) ، و د شیان دا بوو حەفت پێل ژ ڤان پێلێن ژێگۆتی بێنە دیـتـن وئـەو ئەون یێن ب ناڤێ كەسكەسۆرێ ( قەوس وقەزەحێ ) دئێنە ناسین ، وچونكی ڕۆژ جورمەكێ خودان طاقەیە ، وطاقا وێ ژ كریارا پێكڤەمانا ناڤـۆكی ( ئندماجا نەوەوی ) پەیدا دبت ، ومە نەڤێت ل ڤێرێ بەحسێ وێ كریارا ئالۆز بكەین دا ژ بابەتێ خۆ یێ سەرەكی دویر نەكەڤین ، ئەڤ طاقەیە دبتە ئەگەرا هندێ ڕێژەیا هیلیۆمێ د نیڤا ڕۆژێ دا بلند ببت ، و د ئەنجام دا ئەو خەیالا كەهرومغناتیسی ژێ دەركەڤت ئەوا طاقێ ددەتە عەردی وهەمی ئەجرامێن دی یێن كۆما ڕۆژێ ، وئەو پشكا ب چاڤ دئێتە دیـتـن ژ وێ خەیالا طاقا كەهرومغناتیسی یا ژ ڕۆژێ دەردكـەڤـت ئـەوە یا ئەم دبێژینێ : ڕۆناهیا ڕۆژێ ، و ب عەرەبی دبێژنێ : ( ضوء ) .
مەعنا ( ضوء ) ئەو پێلا فۆتۆنانە یا ژ لەشەكێ گەش وهلكری دچت ، ڤێجا چ ئەو لەش ب خـۆ یـێ هلكری بت ژ بەر كریارا پێكڤەمانا ناڤۆكی وەكی ڕۆژێ ، یان ژی لەشەكێ ماددی بت یێ ئلكتـرۆن تێدا ب ڕێكا گەرمكرنێ بێنە ئازراندن وەكی گـولۆپـێ یان چـرای .. نە وەكی ( نوور ) ێ ئەوا ڕۆناهیا خۆ ژ لەشەكێ دی وەردگرت وعەكس دكەت .
وپـشـتـی مرۆڤ شیای هەیڤێ داگـیـر بكەت ، ودادەتە سەربانێ وێ ، ووێ ژ نێزیك ڤە ببینت ، ئەو خەیالا جوان هاتە تێكدان یا بەری هنگی شاعر وخودان دلان بۆ هەیڤێ دانای دەمێ خۆشتڤیێن خۆ ب هەیڤێ تەشبیه دكرن !
زانا ژ سەر بانێ هەیڤێ هاتن دا بێژنە مە : هەیڤ یا وەسا نینە وەكی هوین هزر ژێ دكەن ، ئەو لەشەكێ سار وتاریە ، چو ڕۆناهی ژێ ناچت ، وئەو تاڤەهەیڤا هوین ل سەر عەردی دبینن عەكسا تیشكێن ڕۆژێ یە وچو ددی نە !
وگۆتن : ژ بەر ڤێكەفتنا هەیڤێ ونەیزەكان چەند تەخەیێن نازك یێن شەیشەی ل سەر ڕویێ هەیڤێ چێبووینە ، ودەمێ تیشكێن ڕۆژێ دكەڤنە سەر ڕویێ هەیڤێ ئەو ڕۆناهیا وان بۆ مە عەكس دكەت ، وئەم هەیڤا تاری ڕوهن دبینین ، وئـەڤـەیــە جــوداهـی د ناڤبەرا ڕۆناهیا ڕۆژێ وڕۆناهیا هەیڤێ دا .
وئەگەر ئەم وان ئایەتێن قورئانێ بـخـویـنـیـن یێن بەحسێ ڕۆناهیێ تێدا هاتی دێ بـیـنـیـن قورئان پەیڤا ( ضوء ) و ( نـور ) ب كار دئینت بـەلـێ هەر ئێكێ ل جهەكێ ، وئەو جوداهیێ ژی دئێختە د ناڤبەرا وان هەر دووان دا ، وژبلی هەردو ئایەتێن بەری نوكە مە ئیناین ئەڤە هندەك نـمـوونەنە ل سەر ڤێ چەندێ :
1 ـ د ئایەتا ( 61 ) ێدا ژ سوورەتا ( الفرقان ) دەمێ بەحسێ ڕۆژێ وهەیڤێ دئێتەكرن قورئان دبێژت : [ تَبَارَكَ الّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجاً وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجاً وَقَمَراً مُنِيرا ] یەعنی : بەرەكەتا خودایی مەزن بـبـت وخێراتێن وی مشە ببن ، ئەوێ ستێرێن مەزن ب جهێن وان ڤە ل عەسمانی داناین ، وڕۆژەكا گەش بكەت وهـەیـڤـەكا روهن بكەت وی تێدا دانان ، ووەكی دیار وی بۆ ڕۆژێ گۆت : ( سراج ) وبۆ شەڤێ گۆت : ( منیر ) .
2 ـ و د ئایەتا ( 13 ) دا ژ ســوورەتــا ( النبأ ) ژی پـەیـڤـا ( سراج ) بۆ ڕۆژێ دئێتە دانان دەمێ دبێژت : [ وَجَعَلْنَا سِرَاجاً وَهَّاجا] وئاشكەرایە كو ( سراج ) یا خودان ( ضهوئة ) وەكی بەری نوكە مە دیاركری .
3 ـ د ئایـەتا ( 71 ) ێـدا ژ سـوورەتـا ( القصص ) خودایێ مەزن دبێژت : [ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللّهُ عَلَيْكُمْ اللّيْلَ سَرمَداً إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلا تَسْمَعُون ] یەعنی : تـو ـ ئەی موحەمـمەد ـ بێژە مرۆڤان : هوین بێژنە من ئەگەر خودێ شەڤێ ل سەر هەوە بەردەوام بهێلت حەتا ڕوژا قیامەتێ ، ژبلی خودێ كی هەیە ڕۆناهیەكێ بدەتە هەوە ؟ ئەرێ ما هەوە باش گوهــ لـێ نابت ؟ و ژ ڤێ ئایەتێ ئاشكەرا دبت كو ئەگەر ڕۆژ نــەمــا ودنیا بۆ شەڤ ( ضوء ) نامینت ، ئەگەر خۆ هەیڤ ل نیڤا عەسمانی ژی بت .
4 ـ ودەمێ بەحسێ ئاگری دكەت وسالۆخەتێن وی ددەت پەیڤا ( یضيء) بـۆ ب كار دئـیـنـت ، وتیشكێن ئاگری دەمێ دكـەڤـنـە دۆر ورەخان ( نور ) بۆ ب كار دئینت ، وەكی د ئایەتا ( 17 ) دا ژ سوورەتا ( البقرة ) هاتی : [ مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الّذِي اسْتَوْقَدَ نَاراً فَلَمَّا أَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لا يُبْصِرُون ] یــەعــنــی : حالـێ وان دوڕویان یـێن ب سەرڤە ـ نەكو ژ دل ـ باوەری ب دینێ موحەممەدی سلاڤ لـێ بن ئینای ، پاشی كافر بووین ، پاشی بــێــی پـێ ب حەسن د تاریا سەرداچوونێ دا بەرزەبووین ، وبێ هیڤی ماین كو ژێ دەركەڤن ، حالـێ وان وەكی حالـێ وێ كـۆمێ یە یا ل شەڤەكا تاری ل بەڕیێ بدانت ، وئێك ژ وان ئاگرەكێ مەزن بـۆ خـۆگەرمكرنێ وڕۆناهیێ هل بكەت ، ڤێجا دەمێ ئاگر گەش بوو ودۆر وبەرێن وی ڕوهن كر ، ڤەمری وتاری بوو ، ڤێجا خودانێن وی ئاگری مانە د تاریان دا چو تشتەكی نابینن ، و ب چو ڕێكان ناكەڤن .
5 ـ ودەمێ بەحسێ تیشكێن برویسیێ دكەت پەیڤا ( أضاء ) بۆ ب كار دئینت دەمێ دبێژت : [ يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ كُلّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا ] یەعنی : نێزیكە برویسی ـ ژ بەر دژواریا ڕۆناهیا خـۆ ـ چاڤێن وان بڕەڤینت ، و د گەل وێ چـەنـدێ هەر جارەكا بـۆ وان ڕوهن كر دێ ل بەر ڕۆناهیا وێ چن ، وئەگەر چوو ڕێ ل بەر وان تاری بوو ڤێجا ل جهێن خـۆ دێ ڕاوەسـتـن .
6 ـ وهەر ڤێ پەیڤێ بۆ زەیتێ ژی ب كار دئینت بەلـێ دەمێ ڕۆناهیا وێ دكەفتە دۆر وڕەخان پەیڤا ( نور ) بۆ ب كار دئینت ، دەمێ دبێژت : [الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونِةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَى نُــورٍ يَهْدِي اللّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ ] یەعنی : چرا د شویشەكا وەسا دا بت یا ب زەلالـیا خۆ ڤـە وەكی وێ ستێرا گەش بت یا وەكی دوڕ ومراریان ، ئەو چرا ژ زەیتا دارەكا پیـرۆز بێتە هلكرن ، كو دارا زەیتوینێ یە، یا ڕۆژهەلاتی ب تنێ نەبت كو ئێڤاریان ب تنێ ڕۆژ لـێ بدەت ، ویا ڕۆژئاڤایی ژی ب تـنـێ نەبت كو سپێدەیان ب تنێ ڕۆژ لـێ بــدەت ، بەلكی ل جهەكێ ناڤـنـجـی بـت ، نێزیكە زەیتا وێ ـ ژ زەلالـیا خۆ ـ ئەو ب خۆ گەش بكەت بەری ئاگر بگەهتێ ، ڤێجا ئەگەر ئاگر گەهشتێ گەلەك گەش بكەت ، ڕۆناهیا ل سەر ڕۆناهـیـێ یــە ، ڕۆناهیا ژ بـەر گەشاتیا زەیتێ زێدەباری ڕۆناهیا ژ هلكرنا ئاگری دئێت .
ئەڤە مەتەلا هیدایەتێ یە د دلـێ خودان باوەری دا .
ویا ژ هەمیێ مەزنـتـر وەكی ل دەسپێكێ مە بەحس ژێ كری ب كارئینانا پەیڤا ( ضوء) بـوو بـۆ ڕۆژێ وپەیڤا ( نور ) بۆ هەیڤێ ، كو مەسەلەكە علمێ مرۆڤی یێ نوی ژ نوی ئیعجازا وێ بۆ مە دیاركری ..
ویا بەرعەقل نـیـنـە ئـەڤ ژێـك جـوداكرنە د ناڤبەرا ڤان هەردو پەیڤان دا ب ڕنگەكێ ( صودفە ) هات بت ، وكو ئەم بێژین : ب كارئینان ڤان هـەردو پەیڤان ژ زانـیـن وكاربنەجهی بوویە ، دێ بێژین : یا بەرعەقل نینە ئەڤ گۆتنە یا مرۆڤەكێ نەخواندەڤا بت !
