ئهم و گوهدانا وهعظی
گــرفــتــارییهك هـــهیــه پترییا مه ههست پێ دكهن، و هندهك جاران حسێبێ سهرا د گهل خۆ دكهن، و ژێ بێن تهنگ دبن، ئهو ژی ئهڤهیه:
ئهرێ بۆچی ئهم (ئحساسێ) دكهین كو ل هندهك دهمان دلێن مه نازك دبن وئهم ب هشیارییهكا تمام دحهسیێین، و پهیوهندییا مه د گهل خودێ ب هێز دكهڤت، و تهقوایا مه زێده دبت، پاشی پشتی دهمهكی -یێ كورت، یان یێ درێژ- دێ بینین جارهكا دلێن مه رهق بوونه ڤه، و ئهو هشیارییا بهری هنگی ئهم پێ دحهسیاین نهما، و ئهم بووینه هندهك مرۆڤێن دی؟
دێ گوهێ خۆ دهینه خواندنا قورئانێ، یان حهدیسهكێ، یان وهعزهكی، دێ هند بینین چاڤێن مه ڕۆندك باراندن، و د دل دا ئهم دێ پهیمانێ دهین كو ببینه هندهك مرۆڤێن دی، پاشی گاڤا ئهو دهلیڤه د سهر مه ڕا بۆری، دێ ل ئێك و دویا خۆ یا بهرێ زڤڕینهڤه، ههر وهكی ئهم نه ئهو مرۆڤ بووین یێن مه بهری هنگی پهیمان دایه خودێ كو خۆ بگوهۆڕین؟
و ههر چهنده د ڤێ مهسهلێ دا مرۆڤهك ژ ئێكێ دی یێ جودایه، ل دویڤ جوداهییا دلێن وان، و زێدههی و كێمییا باوهرییا وان، بهلێ ب هزرا من خودان باوهر ههمی ب ڕهنگهكی یان ڕهنگهكێ دی دپشكدارن، خۆ صهحابییێن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- كو پشتی پێغهمبهران د ناڤ مرۆڤان دا یێن سهرپشك و بژاره ئهون، وان ژی ئهڤ گازنده ژ دلێن خۆ دكر، و نهخۆشی ژ ڤێ گرفتارییێ ددیت.
(موسلم) ژ (حهنظهلهیێ ئوسهیدی) ڤهدگوهێزت –و بۆ زانین حهنظهله ژ وان صهحابییان بوو یێن وهحی دنڤیسی- دبێژت: ڕۆژهكێ ئهبوو بهكر كهفته بهر سنگێ من، گۆت: تو یێ چاوانی ئهی حهنظهله؟ من گۆتێ: حهنظهله یێ بوویه منافق! ئهبوو بهكری گۆت: (سبحان الله) تو چ دبێژی؟! حهنظهلهی گۆت: ئهم دچینه نك پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بۆ مه بهحسێ بهحهشتێ و جههنهمێ دكهت تو دێ بێژی ئهم ب چاڤ یێ دبینین، پاشی ئهم ژ وی ڕادبین دئێین ب ژن و مال و عهیالی ڤه موژیل دبین، و ئهم گهلهكێ ژ وێ یا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتییه مه ژبیر دكهین، ئهبوو بهكری گۆت: ب خودێ ئهز ژی ب ڤێ دحهسیێم یا تو دبێژی، حهنظهله دبێژت: ئینا ئهز و ئهبوو بهكر چووینه نك پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و مه گۆتێ: ئهی پێغهمبهرێ خودێ حال و مهسهلێن مه ئهڤهنه، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆته مه: (والذی نفسی بیده إنكم لو تدومون علی ما تكونون عندی وفی الذكر لصافحتكم الملائكة علی فرشكم وفی طرقكم ولكن یا حنظلة ساعة وساعة) ئهز ب وی كهمه یێ نهفسا من د دهستی دا ئهگهر هوین وهسا بمینن وهكی دهمێ هوین ل نك من، و هوین د زكری دا، ملیاكهت ل سهر جهێن ههوه و ل سهرێن ڕێكێن ههوه دا ئێنه دهستێن ههوه، بهلێ ئهی حهنظهله دهمهكی ئهو و دهمهكی ئهو.
ژ ڤێ حهدیسێ ئاشكهرا دبت كو خۆ صهحابییان (ئحساس) دكر كو دهمێ ئهو گوهدارییا وهعزێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دكهن، ئهو نه وهكی وی دهمینه دهمێ وهعز ب دویماهی دئێت و دزڤڕنه مالێن خۆ، و پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئهڤ چهندا هه ژ وان ب غهریبی ڤه وهرنهگرت، نهگۆتێ: پا مادهم وهسایه ئهو ههوه چـــو مفا بۆ خۆ ژ وهعزێ من نهدیتییه، بهلكی ئهو تێ گههاندن كو دل ل ههمی دهمان د ئێك حالهتی دا نابت، دهمهك ب سهر دا دئێت وهسا نازك دبت خۆ بایێ سهرێ سحاران وی دهژینت، و هندهك جاران ژی دێ بێژی پرته ژ كهڤرهكێ رهق ڤهكری، و ههر ئهو دله یێ بهری هنگی.. و بۆ وان دیاركر كو ئهگهر دلێن وان ههمی دهمان د حالهتێ ئێكێ دا بن، ئهو دێ ژ تبیعهتێ خۆ -وهك مرۆڤ- دهركهڤن، و دێ بنه ژ پشكا ملیاكهتان، لهو دێ شێن ل سهر جهێن خۆ، یان ل سهر ڕێكێ، چنه دهستێ ملیاكهتان!
مــهعــنـــا: نه مومكنه ئهو بشێن ئێكا هند ژ دلێن خۆ چێ بكهن كو ههمی گاڤان د حالهتێ هشیارییێ دا بژین مادهم ئهو مرۆڤن، بهلێ تشتێ دڤێت ئهو بشێن بكهن ئهڤه: دهمێ ئهو د حالهتێ هشیارییێ دا دژین دڤێت ئهو هند باوهرییێ بۆ خۆ كۆم بكهن كو پشتی هنگی پێ بژین و نههێلن غهفلهت دلێن بڕهڤینت و هێدی هێدی بمێژت حهتا هشك بكهت.
و دا بــــۆ مه ئاشكهرا ببت كانێ بۆچی ئهم ل دهمێ گوهدانا وهعزی دجـــودایــنـــه ژ دهمێن دی، دڤێت هزرا خۆ د ئهگهرێن ڤێ جوداهییێ دا بكهین، و ئهڤ ئهگهره -وهكی زانایێ مهزن (ابن الجوزی) د كتێبا خۆ (صید الخاطر) دا ئاشكهرا دكهت- د دو خالان دا كۆم دبن:
یا ئێكێ: هنده وهعزه وهكی قامچییێیه، ئێشانا وێ ل دهمێ لێدانێ نه وهكی وێ ئێشانێیه یا پشتی هنگی خودان پێ دحهسیێت.
یا دووێ: ل دهمێ گوهدانا وهعزی مرۆڤ ژ دنیایێ و موژیلاهییێن وێ دهردكهڤت، یهعنی پێبهستا دنیایێ ل سهر دلێ مرۆڤی كێم دبت، یان ههر نامینت، و گاڤا وهعز خلاس جارهكا دی ئهو دزڤڕته دنیایێ، و ب خۆشی و نهخۆشییێن وێ ڤه موژیل دبت، و عهردی ئهگهر (قانوونا جازبییهتێ) ههبت لهشان پێ ب نك خۆ ڤه بكێشت، دنیایێ ژی قانوونا خۆ یا جازبییهتێ ههیه بهلێ بۆ دلان، دلان ب نك خۆ ڤه دكێشت! و گـــرفــتــاری ئـــهڤــــهیــــه خـــودێ دنیا وهسا یا دای كو جازبییهتا وێ بۆ دلان ژ جازبییهتا ئاخرهتێ پتر بت، چونكی جازبییهتا دنیایێ ژ داخلی مرۆڤی دئێت، و جازبییهتا ئاخرهتێ ژ خارجی وی دئێت، و تبیعهتێ مرۆڤی وهكی یێ ئاڤێیه بهرێ خۆ بدێ ل جهێن نزم دگهڕیێت و سهرنشیڤ دچت، و حهتا تو بشێی وێ سهرئهڤراز ببهی دڤێت تو ژ خورتان بی، چونكی بهس ئاڤا خورتان سهرئهڤراز دچت!
پسیار ل ڤێرێ ئهڤهیه: ئهرێ ڕێكهك ههیه مرۆڤ بشێت دلێ خۆ پێ ژ جازبییهتا دنیایێ خلاس بكهت، وهكی كو شیای ڕێكهكێ پهیدا بكهت لهشێ پێ ژ جازبییهتا عهردی خلاس بكهت؟ و ئهگهر ههبت ئهرێ ئهو چ ڕێكه؟
د بهرسڤێ دا دێ بێژین: بهلێ، چونكی خودێ چو دهرد بێ دهرمان نهداینه، ب وی شهرتی مرۆڤی هند شارهزایی ههبت پێ ب سهر دهرمانی هل ببت.
دژوارترین عوقووبه مرۆڤ پێ بێته جزادان ئهڤهیه وی كهیف ب دهردی بێت و غوروور بۆ وی ب سلامهتییا بهروهخت بێت، هزر بكهت هنده ئێدی وی چو ئێش نهمان، مرۆڤێ ب ڤی ڕهنگی بت تو نهشێی چو چارهیان بۆ ببینی، چونكی د خۆ ناگـــههــت كو یێ نساخه، لهو داخوازا دهرمانی ژی ناكهت، مهتهلا وی مرۆڤێ دلێ خۆ ب دهست دنیایێ ژی ڤه بهردای ههر ئهڤهیه..
كهنگی دێ شێت خۆ ژ ڤێ غهفلهتێ ڕزگار كهت؟
گاڤا د خۆ دگههشت كو ئهو د خهلهتییهكێ دا یێ دژیت..
هندی ئهو ب ڤی ڕهنگی د مهسهلێ نهگههت، نه وهعز فایدهی لێ دكهت، نه رهمهزان وعیبادهت وی دگوهۆڕن، نه بهلا وموصیبهت وی هشیار دكهن، (في قلوبهم مرض فزادهم الله مرضا ولهم عذاب أليم بما كانوا يكذبون)(البقرة: 10).
مرۆڤێ غافل گاڤا ب خۆ حهسیا كو ئهو د خهلهتییێ دا یێ دژیت، ئهو هنگی وی پێگاڤا ئێكێ بهر ب ڕێكا ل خۆ زڤڕینێ هاڤێت، دمینته ل وێرێ هندهك هێز بۆ پێشڤهبرنێ، د گهل هندهك خۆڕاگرییێ بۆ بهردهوامیدانا چوونا ل سهر ڕێكا دورست و ڕزگاركرنا دلی ژ جازبییهتا دنیایێ..
ئهڤ هێز و خۆڕاگرییه چاوا دێ ل نك پهیدا بت؟
ئهگهر هات و وی سێ ڕاستی دانانه بهرچاڤێن خۆ ودلێ خۆ ل سهر پهروهردهكر، و ئهو ههر سێ ڕاستی ژی ئهڤهنه:
یا ئێكێ: ئهگهر ههر كارهكێ ئهو بكهت، بهری بكهت، هزرا خۆ د دویماهییا وی دا بكهت، كانێ بۆچی ئهو وی دكهت، و چ فایده دكرنا وی دا ههیه، ئهو دێ باشییێ ب دهست خۆ ڤه ئینت، و دێ خرابییێ ژ خۆ دهته پاش.
نه ژ عهقلدارییێ یه مرۆڤ كارهكی بكهت نه ژ بهر چو ب تنێ ژ بهر هندێ چونكی بۆ مرۆڤی خۆشه، خۆشییا ته ئهگهر ب شریعهتی یا توخویب دای نهبت ئحتماله بۆ مرۆڤهكێ دی ببته نهخۆشی، هنگی ئعتبار بۆ خۆشییا كێ ژ ههوه بێته دان، و خۆشییا كێ بێته لادان؟
یا دووێ: مرۆڤهكی ئهگهر وهغهرهك ل بهر بت، و بزانت ئهو ل ڤێ وهغهرێ دێ ههوجهی فلان تشتی بت، ئهگهر وی عهقل ههبت بهرێ دهست ب وهغهرێ بكهت دێ وی تشتی ل نك خۆ ئاماده كهت، ژ خۆ ئهگهر دهمێ وهغهرێ ل بهر وی یێ ڤهشارتی بت و نهزانت كهنگییه، دڤێت ئهو تشت ههردهم ل نك وی یێ ئاماده بت، چونكی ته هند دیت دهمێ وهغهرێ هات و ئهو نه یێ حازر.. هزر بكه تو د ڤێ دنیایێ دا مێڤانی و ڕۆژهك دێ ئێت دێ ژێ باركهی، و هلبژارتنا وێ ڕۆژێ نه ب تهیه، بهلكی ههما ههر رهئیا ته نائێته وهرگرتن، و تو ب عهقلێ خۆ نهشێت نیشانێن ڕۆژا وهغهرێ بزانی، ما نه بێ عهقلییه تو بۆ وهغهرێ بێنه برن و زادێ ڕێكێ نه د گهل ته؟
كۆمهكا مرۆڤان ئهگهر د قاعهكا مهزن ڤه بێنه گرتن، و حوكم ب ئعدامێ ل سهر وان بێته دان، و ههر بێنهكێ ئێك ژ وان بۆ قنارهكرنێ بێته برن، ما نه بێ عهقلییه ئهڤێن مایی خۆ ب وانییا قاعێ ڤه موژیل بكهن، و دۆرا خۆ ژ بیركهن؟
ئهو قاعه دنیایه، و ئهو مرۆڤ ئهمین، و حوكمێ ئعدامێ مرنه.. ڤێجا تو ویا ته دڤێت!
یا سییێ: شهڕ دهمێ دئێته كرن، ئهو مرۆڤێن دچنه مهیدانێ خۆ بۆ مرنێ ددانن، و فایده ناكهت ئێك ژ وان بێژت: ئهز شهڕكهرهكێ زیرهكم، سهدا سهد دێ زڤڕمهڤه، چونكی واقعی یا دیاركری كو گهلهك جاران شهڕكهرێن زیرهك ب دهستێن هندهك كهسێن چو ژ شهڕان نهزانن یێن هاتینه كوشتن، مرۆڤ ژی گاڤا چوو جهێ خرابییێ، و تێكهلییا مرۆڤێن خراب كر، یا بهرعهقل ئهوه ئهو ژی خراب ببت، و فایدێ وی ناكهت ئهو بێژت: مانێ ئهز دشێمه خۆ، و ئهز نه هند مرۆڤهكێ ب ساناهیمه بۆ د سهردابرنێ.
ڤێجا خۆ هشیاركرنا ل ڤان ههر سێ ڕاستییان:
دیتنا دویماهییا كاری ل بهراهییێ.
و خۆئامادهكرنا بهردهوام بۆ وهغهرا مرنێ.
و خۆدویركرنا ژ جهێن خرابییێ و مرۆڤێن خراب.
ئهڤهنه دلێ مرۆڤی ژ بن پێبهستا جازبییهتا دنیایێ دپارێزن، و ئێكا هند ژ مرۆڤی چێ دكهن كو دهست ڤالا ژ مهجلسێن گوهدانا وهعزی نهزڤڕتهڤه.
خودێ هاریكارێ مه ههمییان بت.
