ئهم و مهسهلا بهلایێ
ل دۆر مهسهلا جهڕباندنا مرۆڤی ب بهلایێ هژمارهكا حهدیسان ب ڕێكێن دورست ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دئێنه ڤهگوهاستن، ئهگهر مرۆڤ باش هزرا خۆ تێدا بكهت تشتهكێ عهجێب تێدا دبینت، و هندهك پسیار دئێنه سهر هزرا وی.. و بهری ئهم بهحسێ ڤی تشتێ عهجێب بكهین، و وان پسیاران ڤهگێڕین یێن كو دئێنه سهر هزرا مرۆڤی، مه دڤێت ئێك ژ ڤان حهدیسان ڤهگوهێزین.
(حاكم) ژ (سهعدێ كوڕێ مالكی) ڤهدگوهێزت، دبێژت: پــســیـــار ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- هاتهكرن: كیژ مرۆڤان ژ ههمییان پتر بهلا دئێنه سهری؟ وی گۆت: (الأنبیاء ثم الأمثل فالأمثل، فإذا كان الرجل صلب الدین یبتلی الرجل علی قدر دینه، فمن ثخن دینه ثخن بلاؤه، ومن ضعف دینه ضعف بلاؤه) یهعنى: پێغهمبهران، پاشی یێن د بن وان دا، پاشی یێن د بن وان دا، ڤێجا ئهگهر دینی زهلامی یێ موكم بوو ل دویڤ دینێ وی دێ بهلا ئێنه سهری، ئهوێ دینێ وی یێ ب هێز بت بهلایا وی ژی دێ یا ب هێز بت، و ئهوێ دینێ وی یێ لاواز بت بهلایا وی دێ یا لاواز بت.
و د ریوایهتهكا دی دا یا (ئبن حببان) ههر ژ (سهعد)ی ڤهدگوهێزت د دویماهییا حهدیسێ دا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: (فما یبرح البلاء بالعبد حتی یتركه یمشی علی الأرض وما علیه خطیئة) یهعنى: بهلا دێ مینته ب عهبدی ڤه و ژێ ڤهنابت حهتا وه ل وی بكهت ئهو بێ گونههـ ل سهر عهردی ب ڕێڤه بچت.
گاڤا مرۆڤ ڤان ڕهنگه حهدیسان دبینت و گوهـ لێ دبت عهجێبگرتی دمینت، و پسیارهكێ دكهت: ئهرێ ئهڤه چاوا دبت؟ باوهرییا مرۆڤی هندی پتر بت پتر نێزیكی خودێ دبت و ل بهر وی خۆشتڤیتر دبت، و ژ لایهكێ دی ڤه هندی باوهرییا وی پتر لێ دئێت ئهو بهلایێن خودێ دئینته ڕێكا وی زێدهتر لێ دئێن.. ما مــرۆڤـــی ئـــهگـــهر حهز ژ ئێكی كر دێ نهخۆشییێ ئینته ڕێكێ و وی ب ئاگرێ بهلایێ دا سوژت؟
ئهگهر تو باش هزرێن خۆ د مهسهلێ دا بكهی ئهڤ ڕێكا ئالۆز ب ســانـــاهــی دێ ل بهر ته ڤهبت..
د دهسپێكا سوورهتا (العنكبوت) دا خودایێ مهزن بهرێ مه ددهته لایهكی ژ لایێن ڤهكرنا ڤێ گرێكێ، دهمێ دبێژت( أحسب الناس أن يتركوا أن يقولوا آمنا وهم لا يفتنون (2)ولقد فتنا الذين من قبلهم فليعلمن الله الذين صدقوا وليعلمن الكاذبين(3)(العنكبوت: 2-3) ئهرێ مرۆڤان هزركرییه كو ئهگهر وان گۆت: مه باوهری ئینا، خودێ بێ جهرباندن دێ وان هێلت؟ و ب ڕاستی ئهو مللهتێن بهری وان یێن مه پێغهمبهر بۆ هنارتین مه جهرباند بوون، ڤێجا ب ڕاستی خودێ دێ وان ناست یێن د باوهرییا خۆ دا دڕاست، ویێن د باوهرییا خۆ دا ددرهوین.
د قانوونا ڤیانێ دا یا كو دل ل سهر گههشتینه ئێك ئهڤهیه: گۆتن حهتا دئێته باوهركرن د ڤێت ب كریارێ بێته جهڕباندن، صۆفی سهرهاتییهكا رهمزی د كتێبێن خۆ دا ڤهدگوهێزن، دبێژن: جارهكێ زهلامهكی ژنهك وه تێ گههاند كو ئهو گهلهك حهز ژ وێ دكهت، ڕۆژهكێ دهمێ ههردو گههشتینه ئێك زهلامی بهحسێ ڤیانا خۆ یا بێ وێنه بۆ وێ كر، و ژ بیر نهكر ئیشارهتێ بدهته جوانییا وێ یا بێ وێنه ژی، و چونكی ئهڤ ژنه ژ ژنێن عهقلدار بوو ڤیا وی بجهڕبینت دا بزانت كانێ ڤیانا وی بهس گۆتنا دهڤییه یان نه، ئینا گۆتێ: پا ته خویشكا من نهدیتییه، ئهگهر ته ئهو دیتبا تو دا زانی جوانییا وێ چهنده، زهلامی گۆتێ: كانێ خویشكا ته؟ وێ گۆتێ: واههیه.. و دهستێ خۆ ب لایهكی ڤه كێشا، دهمێ زهلام ل سهر ملێ خۆ زڤڕی، ژنكێ دهستێ خۆ دا پاش وشهقهك ل بن گوهی دا و گۆتێ: ئهگهر تو د ڤیانا خۆ دا بۆ من یێ ڕاستگۆ بای ژبلی من تو ل كهسێ دی نهدزڤڕی!
و ڤیانا ته بۆ خودێ ئهگهر گۆتنا دهڤی ب تنێ بت، دڤێت جار بۆ جارێ بێیه جهڕباندن، دا ل بهر چاڤێن ته بهری یێن خهلكی ئاشكهرا ببت كانێ ئهڤ ڤیانا تو پێ دخـــوڕی دیــــوارێ ل ســـهر بهفرێیه یان نه؟ و كانێ ته د ڤیانا خۆ دا بــۆ خـــودێ بــــهر ل مهصلحهتا خۆیه، یان ژی ته بۆ وی ئهو دڤێت، دبیت هندهك جاران دلێ مــرۆڤـــی ب لایێ دوژمنێ وی ب خۆ ژی ڤه بێته كێشان ئهگهر هات وی دوژمنی مهصلحهتهكا ڤی مرۆڤی ب جهـ ئینا، یان مفایهك گههاندێ، بهلێ حنێر ئهوه نهخۆشی ژ خۆشتڤییێ ته بگههته ته و ئهڤ نهخۆشییه چویێ ژ ڤیانا ته بۆ وی كێم نهكهت، ئهڤهیه ئهو ڤیانا ب مالێ دنیایێ نهئێته بهاكرن.
ب كرنا دو ركاعهتێن نڤێژێ ب تنێ، یان گرتنا ڕۆژییهكێ، ڕاستییا باوهرییا دلی ئاشكهرا نابت، نه.. خودێ دبێژت: هوین -گهلی خودان باوهران- هزر نهكهن هوین دێ بێژن: مه باوهری ئینایه، و خلاص! نه، ئهم دێ ههوه ژی ب بهلایێ جهڕبینین كا چاوا مه یێن بهری ههوه جهڕباندین، دا ڕاستییا گۆتنا ههوه ل بهر چاڤ ئاشكهرا ببت.
و ژ بیر نهكهن كو بهلا نه ب تنێ ئهوه كو نهخۆشییهك بێته ڕێكا ته، یان تو بكهڤییه تهنگاڤییهكێ، ڕهنگهكێ دی یێ بهلایێ ههیه گهلهك ژ ڤێ ژی ب زهحمهتتره، و مهخسهدا مه پێ ئهوه تو ب خۆشییێ بێیه جهڕباندن، كو تشتهكێ ته پێ خۆش بت تو بكهی، و ل بهر نهفسا ته یێ شرین بت، خودێ بدانته بهر سنگێ ته و بێژته ته: خۆ نــێــزیــك نــهكه، ئهڤ جهڕباندنه ژ وێ مهزنتره كو تو ب نهخۆشییێ بێیه جهڕباندن.. و د ههردو حالهتان دا ژ مرۆڤێ موسلمان دئێته خواستن كو ب سهركهفتن ژ ڤێ جهڕباندنێ دهركهڤت، و پسیار ل ڤێرێ ئهڤهیه:
ئهرێ ڕێك چییه؟ چاوا مرۆڤ دێ شێت ب سلامهتی ژ ڤان ههردو ڕهنگێن جهڕباندنێ دهرباز ببت؟
بۆ بهرسڤ دێ بێژین: ئهگهر ته بڤێت ب سلامهتی ڕێكا جهڕباندنێ بــبـــڕی، خـــۆ ل ڤان ڕاستییان ئاگههدار بكه: دڤێت تو بزانی كو بهردهوامییا ههر سهر و بهرهكێ ههبت تشتهكێ موستهحیله، وهكی ب عهرهبی دبێژن: (دوام الحال من المحال) ئهگهر حالهتهكێ نهخۆش ب سهر ته دا هات، فهقیری، نساخی، تهنگاڤی.. تو بزانه ئهڤ حاله یێ بهردهوام نابت، و خۆشی ژی ههر وهسا، ئهڤه حالێ شهڤ و ڕۆژانه، چهند كهسان تو دنیاسی ژ كلۆڤانكێ خۆشییێ ڤهڕهستییه و د نهخۆشییان دا نقۆبوویه؟ و چهند جاران ته دیتییه چهرخا ڕۆژ و شهڤان مرۆڤهك ژ چوننهیێ ڕاكرییهڤه و ل گۆپیتكێ ڕاوهستاندییه؟ ئهڤه حالێ ڕۆژانه، ڤێجا كهس بلا خۆ ژ چهرخا ڕۆژان پشت ڕاست نهكهت، و كهس خۆ ژێ تهنگاڤ ژی نهكهت.
پشتی ته ئهڤه زانی بلا ته باوهرییهكا باوهری ههبت كو ههر كارهكێ خودێ بۆ ته ڤیابت و ئینابته ڕێكا ته حكمهتهك وی پێ ههیه، و دبت پترین جاران دهمێ تو دكهڤییه د وی حالی دا تو -ژ تهنگاڤییێن خۆ دا- ب وێ حكمهتێ نهزانی، یان ژێ غافل ببی، و هزر بكه چهند جاران تشتهك ب سهرێ ته هاتییه ته هزر كرییه ئهو تشت بۆ ته یێ خرابه پاشی پشتی دهمهكی بۆ ته ئاشكهرا بوویه كو باشییا ته د وی تشتی دا بوو؟
یان تو چ دزانی بهلكی ئهو تشتێ ته دڤێت بگههته ته ئهگهر بگههته ته بۆ ته خراب ببت، و چونكی خودێ باشییا ته ڤیایه ئهو تشت نهگههاندییه ته، هزر بكه دهمێ تـــو یــێ فهقیر و بهر دهستێ ته یێ تهنگ و ته دلێ خۆ بره زهنگینییێ و تــــه خــهون ب مالدارییه ڤه دیتن، ئهرێ كی نابێژت ئهگهر ئهڤ مرادا ته حاسل بوو و تو زهنگین بووی تو ژی وهكی فلان و بێڤانی لێ نائێی دهمێ ئهو د فهقیر وان خودێ دنیاسی و پشتی مال كهفتییه دهستان د سهر پێ خۆ دا چوون، نهبێژه: ما بهلكی ئهز وه لێ نهئێم؟! چونكی وان ژی وه دگۆت، و بزانه گهلهك جاران مهحروومی نعمهته خودێ ددهته مرۆڤی دا بهلایهكا مهزنتر پێ ژ مرۆڤی بدهته پاش.
و حكمهتا دی یا مهزن ئهوا د بهلایێ دا ههی، یا كو ئهم ژ بیرا خۆ دبهین ئهڤهیه: نێزیكییا بۆ خودێ ئهوا بهلا و موصیبهت دگههینته مرۆڤی چو جاران بهرفرههی ناگههینته مرۆڤی، هزر بكه شهڤهكێ تو نهخۆش ببی حهتا سپێدێ چهند جاران دێ ههوار كهیه خودێ؟ گاڤا تو دكهڤییه دهراڤێ ترسێ چهند تو نێزیكی خودێ دبی، ئهگهر ئهو بهلا ب سهر ته دا نههاتبا تو دا هندێ نێزیكی خودێ بی؟ نه.. مهعنا: گهلهك جاران بهلا خودانی هشیار دكهت ئهگهر هات و وی صهبر ل سهر كر و ب سهركهفتن ژێ دهرباز بوو، و دلێ خۆ ب هندێ خۆش نهكه بێژه: قهیدی ناكهت، ئهگهر ئهز د جهڕباندنێ دا ناجح نهبووم ژی پشتی هنگی دێ بۆ خۆ تۆبه كهم ودێ وهكی بهرێ زڤڕم، ئهو كراسێ دڕیای و هاتییه پاتهكرن، ئهگهر لهشی ستاره بكهت ژی، ل نك باش و خرابان وهكی وی كراسی نابت یێ نههاتییه پاتهكرن، ئهڤێ تێ بگههه!
و ژبلی وێ خێرا مهزن یا ژ صهبرا ل سهر بهلایێ دگههته مرۆڤی ژ بیر نهكهن گهلهك جاران ئهڤ صهبره د دنیایێ دا بهری ئاخرهتێ بهرههمهكێ باش پێڤه دئێت، و پیچهكێ هزرا خۆ د ڤان ههردو نموونهیێن كورت دا بكهن:
ئادهمی ئهگهر صهبر ل سهر جهڕباندنێ كربا و ژ وێ دارێ نهخواربا یا خودێ گۆتییێ ژێ نهخۆ.. چ دا ب صهبرا وی ڤه ئێت؟
و یووسفی د قهسرا عهزیزێ مصرێ ڤه ئهگهر صهبر ل سهر جهڕباندنێ نهكربا و گوهدارییا خاتوینا قهسرێ كربا.. چ دا ب كارێ وی ڤه ئێت؟
بهرههمێ صهبرا ئادهمێ دابته مانا وی د بهحهشتێ دا، و بهرههمێ نهصهبرا یووسفی دا بته ئهگهرا هندێ ئهو پشتی هنگی نهدبوو عهزیزێ مصرێ..
ڤێجا بلا ئهم ل خۆ دهشیار بین، و بزانین نهفسا نهلغاڤكری بهرێ خودانی ددهته نهالێن تێچوونێ ل وی دهمێ وی وهسا تێ دگههینت كو ئهو یا بهرێ وی ددهته ناڤ مێرگ و چیمهنان.. خودێ مه بپارێزت.
