هەر ئێك و حەقێ وی
وئێك ژ ئەگەرێن مەزن یێن مالێ ژ نەخۆشی وگرفتاریان دپارێزت زانینا هەر لایەكی بۆ وان حەقێن وی ل سەر لایێ دی هەین، بۆ هندێ دا ئــەو تشتەكێ زێدەتر ژ حەقێ نەخوازت، یان چوننە چوننە ئەو هەست ب هندێ نەكەت كو حەقێ وی یێ هاتیە خوارن ئەگەر هات ولایێ بەرانبەر ئەو تشت ب ب جـه نەئینا یێ ئەو هزر دكەت كو ئەو حەقێ وییە.
وحــەتــا هــەر ئـێــك ژ ژن ومــێــران حــەقـێ خۆ ویێ هــەڤـالـێ خۆ ژی ب دورستی بــزانــت، دا تــەخـسـیـریـێ تێدا نەكەت، ل ڤـێـرێ دەورێ خۆ ڕەوشەنبیركرنێ ب ڕەوشەنبیریا دینی دئێت، یەعنی: هەر ئێك ژ وان شەریعێ خودێ د ڤێ دەلیڤەیێ دا بزانت، وپێگیریێ پێ بكەت، ومە دڤێت ل ڤێرێ ب كورتی حەقێ هەر ئێك ژ هەردو لایان دەسنیشان بكەین وەكی د ئایەت وحەدیسان دا هاتی.
حەقێن ژنێ:
و ل سەری دێ ژ حەقێن ژنێ دەست پێ كەین، وئەو دبنە دو پشك: یێن ماددی ویێن نە ماددی.
ئێك: یێن نەماددی:
1 ــ ژ مافێن ژنێیە وێ ئازادی د هلبژارتنا شریكێ ژینا خۆ دا هەبت، و ب چ ڕەنگان بۆ وەلیێ كچكێ نابت ئەو وێ ب تەعدایی وبێ رازیبوونا وێ بدەتە شوی.. پێغەمبەر ــ سلاڤــ لێ بن ــ دبێژت: [ لا تُنْكَحُ اڵاَیِّمُ حَتَّی تُسْتَأْمَرَ ولا تُنْكَحُ الْبِكْرُ حَتَّی تُسْتَأْذنَ ــ بیژن نائێتە مارەكرن حەتا گۆتنا وێ نەئێتە وەرگرتن، وكچ نائێتە مارەكرن حەتا دەستویری ژێ نەئێتە وەرگرتن ] (بوخاری و موسلم ژ ئەبوو هورەیرەی ڤەدگوهێزن ).
2 ــ سەرەدەریا باش یا ئاڤاكری ل سەر بناخەیێ قەنجی ورەحم ودلۆڤانیێ حەقێ ژنێیە ل سەر زەلامێ وێ، خودایێ گۆتنێ ئاراستەی زەلامان دكەت دبێژت: [ وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ۚ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَىٰ أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا ] ( النساء: 19 )، یەعنی: ب باشی وقەنجی تێكەلی وسەرەدەریێ د گەل ژنكێن خۆ بكەن، وئەگەر جارەكێ هەوە تشتەكێ هەوە ێ نەخۆش بت ژ ئێك ژ وان دیت، هوین كەربا خۆ نەهاڤێنێ، چونكی دبت كەربێن هەوە ژ تشتەكی ڤەببن وئەو ب خۆ خودێ خێرەكا مەزن بكەتە تێدا.
3 ــ زەلام دڤێت یێ ب غیرەت بت ل سەر ژنكا خۆ، ووێ ژ هەمی نەخۆشی وخرابیان بپارێزت، و ژ پاراستنا ژنێیە ئەو ژ بێ ئەمریا خودێ بدەتە پاش، ونەهێلت بەرێ وێ بكەفتە گونەهێ، خودایێ مەزن د ئایەتەكێ دا دبێژت: [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ ] ( التحریم: 6 ) گەلی خودان باوەران هوین خۆ ومالا خۆ ژ ئاگرەكی بپارێزن پێهلكریێ وی مرۆڤــ وبەرن.
4 ــ ب جهئینانا هەوجەیی وپـێـتـڤـیـێـن وێ ( یـێــن جنسی ) یێن كو مەشرووعێ زەواج ژ بەر هاتیە حەلالكرن، و ب كار ئینانا دەسپێك وڕێخۆشكەرێن ڤێ ب جهینانێ.
دو: یێن ماددی:
1 ــ مەهر ( نەخت ) وئەڤە مالەكە زلام ددەتە ژنێ، زەواج پێ دورست ببت، وبێی دانا ڤی مەهری زەواج حلال نابت، پێغەمبەر ــ سلاڤــ لێ بن ــ دبێژت : [ أیما رجل تزوج امرأة بما قل من المهر أو كثر لیس فی نفسه أن یؤدي إلیها حقها، خدعها، فمات ولم یؤد إلیها حقها، لقي الله یوم القیامة وهو زان ــ هەر زەلامەكێ ژنەكێ بینت ب مەهرەكێ كێم یان یێ گەلەك، و د دلێ وی دا نەبت ئەو وی مەهری بدەتێ، وێ بخاپینت، حەتا بمرت وحەقێ وێ نەدەتێ، ڕۆژا قیامەتێ ئەو دێ ئێتە نك خودێ وگونەها زنایێ د ستویێ وی دا ] ( طەبەرانی ژ جابانێ کوردی ڤەدگوهێزت).
2 ــ نـەفـەقـە، ومــەعــنــا وێ ئــەوە واجبە ل سەر زەلامی ئەو ژنكا خۆ ب خودان بكەت ومەصرەفی لێ بكەت، خوارن وڤەخوارن وجلكی بۆ پەیدا بكەت ل دویڤ پێچێبوونا خۆ، وواجب نینە ل سەر ژنێ ئەو مالـێ خـــۆ ل سەر زەلام وعەیالێ وی صەرف بكەت ئەگەر خۆ ئەو یا زەنگین ژی بت، خودێ دبێژت: [ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ] ( البقرة: 233 ) یەعنی: رزق وجلكێ وان ژنكان ل سەر وان زەلامانە یێن عەیال بۆ دئێنە پالڤەدان.
3 ــ پەیداكرنا جهی وخانی كو ژن تێڤە بێتە حەواندن ئەڤە واجبێ زەلامییە، خودێ دبێژت: [أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ مِنْ وُجْدِكُمْ ] ( الطلاق: 6 ) ل دویڤ پێچێبوونا خۆ هوین ــ گەلی زەلامان ــ وان ژنكان ل وی جهی ئاكنجی بكەن یێ هوین لێ دئاكنجی.. وهەر چەندە ئاخفتن ل ڤێرێ ل دۆر وان ژنكانە یێن دئێنە بەردان ژی، بەلێ ژێ دئێتە زانین كو ئاكنجیكرنا ژنێ ــ ب ڕەنگەكێ گشتی ــ واجبە ل سەر زەلامی.
حەقێن زەلامی:
وزەلامی ژی هندەك حەق هەنە شەریعەتی كرینە د ستویێ ژنێ دا، بەلێ چو ژ وان د ماددی نینن، ژ وان حەقان:
1 ــ گـوهــداریــا زەلامــی د وان تشتان دا یێن بێ ئـەمــریا خودێ تێدا نەبت، چونكی زەلام خودان ومەزنێ مالێیە، ودڤێت گوهداریا مەزنی بێتەكرن دا كار ب دورستی ب ڕێڤە بچن.
2 ــ پاراستنا مالا زەلامی ومالێ وی ژ زەعێبوون وپویچبوونێ، وچێ نابت ژن بێی دەستویریا زەلامی مالێ وی صەرف بكەت یان خێران ژێ بدەت، یان ب دیاری بدەتە كەسێ، ئەڤە ئەگەر مال مالێ زەلامی بت، ژ خۆ ئەگەر مالێ وێ بت وێ حەقێ هەی وەسا تەصەرروفێ تێدا بكەت وەكی وێ دڤێت.
3 ــ و ژ حەقێ زەلامییە ل سەر ژنكێ ئەو دەرگەهێ مالا وی بۆ وی كەسی ڤەنەكەت یێ وی پێ خۆش نەبت، ژنك بت یان زەلام بت.
4 ــ پەروەردەكرنا عەیالی پەروەردەكرنا دورست وخەمخوارنا ژ مالا وی، و ب سەروبەركرنا مالێ، وهەژی گۆتنێە كو هندەك زانا بۆ هندێ دچن كو واجب نینە ل سەر ژنێ ئەو شولێ مالێ بكەت، وئەگەر هات ووێ ئەو كر ئەو قەنجیەكە ل زەلامی دكەت، وخێرەكە بۆ وێ حسێب دبت.
5 ــ خۆ خەملاندن بۆ زەلامی وپویتەكرنا ب سەروبەرێ خۆ.
6 ــ چێ نابت بۆ ژنكێ ئەو عیبادەتێ سوننەت بكەت بێی دەستویریا زەلامێ خۆ ئەگەر یێ حازر بت، وەكی گرتنا ڕۆژیێن سوننەت، وئەگەر وێ ئەو چەندە كر و ب دلێ زەلامی نەبت ئەو عیبادەت ژێ نائێتە قەبویلكرن.
