دان وستاندن بناخەیێ سەركەفتنێیە
وەكی بەری نوكە ژی مە گۆتی: مال ئەو لبنا سەرەكییە یا دیوارێ جڤاكێ ژێ دورســت دبــت، ژ بــەر ڤـــێ چـــەنـدێ ئیسلامێ خەمەكا مەزن ژ دورستكرن و ب هێزكرنا مالـێ خواریە، وخواستیە هەردەم پەیوەندی د ناڤبەرا ئەندامێن مالێ دا د ساخلەم بن، و ل سەر بناخەیێ ڤیان ودلۆڤانی و د ئێك ودو تێگەهشتنێ دئاڤاكری بن، وئەو پەیوەندی ب ڤی ڕەنگی نابن هندی ( حوار ) ودان وستاندنا هێمن ورەئی وەرگرتن ومشَیورەت د ناڤبەرا ژن ومێران دا نەبت.
وتشتەكێ ئاشكەرایە كو چو مال نینن ونابن هندەك جاران هندەك ڕەنگێن ئاریشە وگرفتاریان سەری لێ هل نەدەن، وهندك جاران فرك نەهاڤێتێ وبایێ خیلافێ ب سەردا نەئێت، ویا غەریب نینە ژن ومێر هندەك جاران سەرا هندەك مەسەلان ب هەڤڕكی بچن، وخۆ پیرۆزترین مال ــ كو مالا پێغەمبەری بوو سلاڤــ لێ بن ــ ژ ڤێ چەندێ یا پاراستی نەبوو، بەلێ یا غەریب ئەوە دەمێ جارەكێ ڕەنگەكێ خیلافێ ل سەر مەسەلەكێ د ناڤبەرا ژن ومێران دا ڕوی بدەت، ل شوینا كو ئەو هەردو دەرگەهی بۆ دان وستاندنێ ڤەكەن، وهەر ئێك گوهداریا لایێ دی بكەت، دا پێكڤە وان ( نوقطان ) یێن ئەو ل ســەر ب خــیـلاف چووین ڕاكەن، ئەو ڕێ بدەنە تێكچوون و ( تەشەننوجێ ) كو پەیوەندیێن وان ڕۆژ بۆ ڕۆژێ بەر ب خرابیێ ڤە ببەن، ل شوینا كو هەر ئێك ژ وان ب ڕەنگەكێ عەمەلی باوەریێ ب ( حوار وشوورایێ ) بینت، ڕابت ( ئستبداد ودكتاتووریەتێ ) ب كار بینت.
ڤێجا حەتا ژن ومێر ل هەمی دەمان دەرگەهی بۆ ( شوورایێ ) ودان وستاندنێ بهێلنە ڤەكری، دڤێت ئەو بـیـرا خــۆ ل هـنـدێ بیننەڤە كو ئێك ژ سالۆخەتێن كەسینیا موسلمانی ئەوە ئەو مرۆڤەكێ ( موستەبد ) نینە ب رەئیا خۆ، خودایێ مەزن دەمێ بـــەحـسـێ خودان باوەران دكەت، دبێژت: [ وَأَمْرُهُمْ شُورَىٰ بَيْنَهُمْ ] ( الشوری: 38) مەعنا: خودان باوەر ئەون یێن د هەمی كار وكریارێن خۆ دا شوورایێ ب كار دئینن، وپێ نەڤێت بێژین: دان وستاندن ستوینا سەرەكی یا شوورایێیە.
وپێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ د ژیانا خۆ دا ب ڕەنگەكێ عەمەلی ئەڤــ چەندە ب جـه دئینا، هەڤالێ وی یێ ناڤدار ( ئەبوو هورەیرە ) دبێژت: من نەدیت كەسەكێ هندی پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ مشێورەتا هەڤالێن خۆ كربت وبیر وبۆچوونێن وان وەرگرت بت (ترمذی ڤێ گوتنا وی ڤەدگوهێزت ).
وئەڤــ چەندە قاعیدەیەكێ گشت بوو د ژینا پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ د گەل صەحابیێن وی ل دەمـێ تـەنـاهیێ، و د گەل وان ل دەمێ شەڕی، د گەل هەڤالێن خۆ ژ دەرڤەی مالێ و د گەل خەلكێ مالا خۆ ب خۆ ژی دەمــێ د گــەل وان دما ب تنێ د مال دا.. ودەمێ ئەم سیرەتا پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ د مالا وی دا دخوینین بۆ مە ئاشكەرا دبت كو دان وستاندن و ( حوار ) ئەوا هندەك جاران گەرم دبوو وكێمتر جاران دگەهشتە دەرەجا دژواریێ ژی تشتەكێ غائب نەبوو د ڤێ مالێ دا، هەر چەندە دڤێت ئەم ژ بیر نەكەین كو عەدەتێ قوەیشیان نەبوو كو چو جاران ئەو هند ڕێكێ بدەنە ژنكێ كو د بەر زەلامێ خۆ ڕا باخڤت، بەلێ پێغەمبەر ــ سلاڤــ لێ بن ــ یێ قورەیشی یێ وەسا نەبوو. عومەرێ كوڕێ خەططابی دبێژت: مە قورەیشیان ڕێ نەددا ژنكێن خۆ كو د بەر مە ڕا باخڤن، دەمێ ئەم هاتینە نك ئەنصاریان مە دیت ئەو هندەك مرۆڤن ژنكێن وان د بەر وان ڕا دئاخــفـتـن، ئینا ژنكێن مە ژی چاڤــ ل ژنكێن وان كر، ڕۆژەكێ من ل ژنــك خـــۆ حــەیــتــانـــد وێ، وێ بــەرســڤــا مــن دا ئـیـنا من ئەڤــ چەندە ب عەجێبی ڤە وەرگرت كو ئەو د بەر من ڕا باخڤت، ئینا وێ گۆتە من: بۆچی تو ب عەجێبی ڤە وەردگری ئەز د بەر تە ڕا باخڤم، ئەڤە پێغەمەرە ــ سلاڤ لێ بن ــ ژنكێن وی د بەر ڕا دئاخڤن، وئێك ژ وان ڕۆژێ هەمیێ حەتا دبتە شەڤــ د گەل وی نائاخڤت؟ (بوخاری ڤێ گوتنێ ریوایەت دکەت )
دەمێ ژنكا عومەری ئەڤــ ئاخفتنە گۆتی، عومەر بێ دەنگ بوو، چونكی ئەو ژ پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ چێتر نینە، ئەگەر بۆ زەلامی كێماسی با ژنك د بەر وی ڕا باخڤت، یان دان وستاندنێ حەتا یا دژوار ژی د گــەل وی بــكــەت، پـێـغـەمـبـەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ ئەڤــ چەندە نەدكر، و ژ لایــەكـــێ دی ڤـــە ئــەڤــ سـەرهاتیە بۆ مە ئاشكەرا دكەت كو پێغەمبەر ــ سلاڤــ لێ بن ــ د ڤی سالۆخەتێ توند دا بەرانبەر ژنێ چاڤــ ل عەشیرەتا خۆ ژ قورەیشیان نەدكر، وی ئەڤــ چەندە ب كێماسی نەدزانی، چونكی ئەو ژ وان كەسان نەبوو یێن دگۆت: د باشی وخرابیان دا ئەزێ د گەل عەشیرەتا خۆ، وەكی هندەك نەزان دبێژن!
وپێغەمبەری ــ سلاڤـ لێ بن ــ دەمێ مەجال ددا ژنكێن خۆ كو دان وستاندنێ د گەل وی بكەن، تبیعەتێ ژنكینیێ یێ لاواز ژ بیرا خۆ نەدبر، و ل سەر بناخەیێ ڤی تبیعەتێ لاواز ــ یان بلا بێژین یێ نازك ــ وی بەرسڤا وان ددا، جارەكێ پێغەمبەر ــ سلاڤــ لێ بن ــ ل سەفەرەكێ بوو، عائیشا دبێژت: بارێ من یێ سڤك بوو ل سەر حێشترەكا رەهوان بوو، وبارێ صەفییایێ یێ گران بوو و ل سەر حێشترەكا لەغەر بوو، و ژ بەر وێ كاروانێ مە ڤەدما، ئینا پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ گۆت: بارێ صەفییایێ بداننە سەر حێشترا عائیشایێ، دا ئەم گیرۆ نەبین، گاڤا من دیتی وان ئەڤــ چەندە كر ( و ژ بیر نەكەن عائیشا وصەفییا هەویێن ئێك بوون ) من گۆت: وەی! پا ب خودێ ئەڤــ جوهیە شیا پێغەمبەری!
ئینا پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ گۆتە من: دەیكا عەبدللاهی بارێ تە یێ سڤكە وبارێ صەفییایێ یێ گرانە مە گیرۆ دكەت لەوا مە ئەڤــ چەندە كر.
عائیشایێ ب عێجزی ڤە گۆت: ما تو نە ئەوی یێ دبێژت: ئەز پێغەمبەرێ خودێمە؟!
پێغەمبەر ــ سلاڤــ لێ بن ــ گڕنژی وگۆتێ: ما تە شكەك د وێ چەندێ دا هەیە، دەیكا عەبدللاهی؟!
عائیشایێ جارەكا دی گۆت: ما تو نە ئەوی یێ دبێژت: ئەز پێغەمبەرێ خودێمە، بۆچی تو عەدالەتێ ناكەی؟!
هنگی بابێ وێ ئەبوو بەكری گوه ل ئاخفتنا وێ بوو، ئینا ب نك ڤە هات وشەقەك دانایێ، ئینا پێغەمبەری ــ سلاڤـ لێ بن ــ گۆتێ: هــێـــدی ئەبوو بەكر. ئەبوو بەكری گۆتێ: ما تە گوه لـێ نــیــنـە یا چ دبێژت؟ پێغەمبەری ــ سلاڤـ لێ بن ــ گۆتێ: ما تو زانی غیرەت وە ل ژنكێ دكەت بنێ نهالێ وسەرێ نهالێ ژێك جودا نەكەت!
ب ڤی ڕەنگی پێغەمبەری ــ سلاڤــ لـێ بن ــ ئەم فێری هندێ كرین كو ب گڕنژین وصەبر ڤە تەحەممولا وان گۆتنێن ژنكێ بكەین یێن خۆ هندەك هزر دكەن ئەو گەلەك ژ خەگهر ودژوارن ژی، هــنـــدی مـــەسەلە یا گرێدای بت ب وی تبیعەتێ لاواز ڤە یێ ژنك ل سەر هاتینە چێكرن.
وپێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ ژنكێن خۆ وەسا تێگەهاند بوون كو ئێك ژ وان حەقێ هەی د وان مەسەلان دا یێن پەیوەندی ب وێ ب تنێ ڤە هەین ئەو سەر ب خۆ بڕیارا خۆ بدەت، ووەسا تێ نەگەهت كو بێی زەلام چێ نابت ئەو تلا بڕی خویێ بكەت ــ وەكی دئێتە گۆتن ــ، هەر چەندە وی هەردەم تەئكید ل سەر گرنگیا شوورایێ ووەرگرتنا رەئیا یێ بـەرانـبـەر دكــر، دەیكا موسلمانان مەیموونا كچا حارپی جاریەك هەبوو، د ڕێكا خودێ دا ئازا كر، ڕۆژا پێغەمبەر ــ سلاڤــ لێ بن ــ چوویە مالا وێ، وێ گۆتێ: ئەی پێغەمبەرێ خودێ، تە زانیە كو من جاریا خۆ یا ئازا كری؟ پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ گۆتێ: تە وە كر؟ وێ گۆت: بەلێ، پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ گۆت: ئەگەر تە ئەو دابا مال خالانێن خۆ خێرا تە دا یا مەزنتر بت ( بوخاری ڤەدگوهێزت).
ژ ڤێ چەندێ ژی ۆ مە ئاشكەرا دبت كو پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ ژنكێن خۆ وە تێ نەگەهاندبوون كو چێ نابت ئێك ژ وان بێی وی چو كاران بكت، لەو وەكی مە دیتی ئێك ژ وان سەربخۆییا كەسینیا خۆ دپاراست، بێی مەسەلا دان وستاندن وحوارێ د كار وبارێن مەزن وبچویك دا ( لەغوو ) بكەت.
و ژ بەر گرنگیا دان وستاندنێ د ناڤبەرا ژن ومێران دا پێخەمەت پاراستنا مالێ ژ ڕەشەبایێن گرفتاریان، شەریعەتی هـــژمــارەكا حوكم وئەحكامێن پەیوەندی ب مال وعەیالی ڤە هەی ب ئتتفاق ورازیبوونا ژنكێ وزەلامی ڤە گرێدان، وحەق نەدایە ئێك ژ وان بــێـــی یــێ دی بڕیارێ بدەت.. وپێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ ب ڕەنگەكێ عەمەلی بۆ مە دایە زانین كو پێتڤیە خۆ د مەسەلێن گرنگ ژی دا زەلام رەئیا ژنكێ وەرگرت، وكاری ژی ب رەئیا وێ بكەت ئەگەر یا د جهێ خۆ دا بت.
ل سالا شەشێ مشەختی پشتی پێغەمبەر ــ سلاڤــ لێ بن ــ ل نهالا حودەیبیێ صولحەك د گەل كافرێن مەكەهێ گرێدای، وئتتفاق ل سەر چەند شەرتەكان كری یێن صەحابیێن وی هزركری ئەو بۆ وان كێماسیە، ئێك ژ وان شەرتان ئەو بوو پێغەمبەر وهەڤالێن خۆ ئەڤــ سالە بزڤڕنەڤە وسالەكا دی بێنە مەكەهێ بۆ كرنا عومرێ، پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ گۆتە هەڤالێن خۆ: ڕابن قوربانێن خۆ ڤەكوژن، وسەرێن خۆ بتراشن. بەلێ كەس ژ وان وە نەكر! سێ جاران پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ ئەڤــ فەرمانە ل وان كر بــەلـێ كــەســەك ژ وان فـــەرمــانــــا وی ب جـه نەئینا، ئینا ئەو ب عێجزی ڤە ڕابوو وچو نك ( أم سلمە ) یێ، وسوحبەتا خۆ د گەل صەحابیێن خــۆ بــۆ وێ كر، ئینا ( أم سلمە ) یێ گۆتێ: ئەی پێغەمبەرێ ــ سلاڤــ لێ بن ــ تە دڤێت ئەو فەرمانا تە ب جـه بینن؟ دەركەڤە و د گەل كەس ژ وان نەئاخڤە حەتا تو قوربانێ خۆ ڤەدكوژی وسەرێ خۆ دتراشی. پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ وە كر وەكی ژنكا وی گۆتیێ، گاڤا صەحابیان دیتی وی ئەڤــ چەندە كر، ئەو ژی هەمی ڕابوون وچاڤــ ل وی كر ( بوخاری ڤەدگوهێزت).
ئەڤــ حەدیسە هندێ دگەهینت كو پێغەمبەری ــ سلاڤــ لـێ بن ــ هند مەجال دابوو ژنكێن خۆ كو ئەو رەئیا خۆ د مەسەلێن گرنگ ژی دا بدەن ودان وستاندنێ د گەل پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ سەرا بكەن، ڤێجا چاوا ڕێ ل وان بێتە گرتن كو ئەو بیر وبۆچوونێن خۆ د وان مەسەلان دا ئاشكەرا بكەن یێن پەیوەندی ب مال وعەیالێ وان ڤە هەی، یان ژیانا وان یا تایبەت؟!
