عهطائێ كوڕێ ئهبوو رهباحى
ئهو عهبدێ علمێ وى ئهو ب سهر مهلكى ئێخستى
دهم: دویماهییا سالا (97) مشهختییه.
جهـ: باژێڕێ مهكهها پیرۆزه.
وهفدێن حهجییان ژ ههمى لایان ڤه هاتبوون قهستا مالا خودێ كربوو دا سهروبهرێ حهجێ - كو ئێك ژ ستوینێن ئیسلامێیه- ب جهـ بینن، هندهك دسـویار وهندهك دپهیا بوون، ژن ومێر، جــحــێــل وپــیــر، یــێـن ڕهش ویێن سپى، ژ ههمى ڕهنگ وزمان ومللهتان بوون، ب ئێك جلك و ب ئێك ئهزمان ملكهچییا خۆ بۆ خودایێ كهعبێ بهرچاڤ دكر، و ل ژێر سیهرا ئیسلامێ دیتن وبهرێخۆدان وهیڤییێن ههمییان ئێك بوون..
وتشتێ حهجا ئهڤ ساله ژ یا سالێن دى جودا دكر ئهو بوو د ناڤ خهلكى دا بووبوو دهنگ كو خهلیفێ موسلمانان مهزنترین مهلك ل سهر ڕویێ عهردى (سولهیمانێ كوڕێ عهبدلمهلكێ ئهمهوى) ب وهزیر وحاشیه ڤه یێ هاتییه حهجێ، بهلێ ئهگهر تو بیست خهبهرهكا ل وێ مهیدانا بهرفرههـ ڕاوهستاباى ئهوا ل دۆر كهعبێ، وته بهرێ خۆ دابایێ دهمێ خهلیفه و(وهلى عههدێ) وى د بهر ته ڕا دبۆرین، ته ئهو نهدنیاسین؛ چونكى خهلیفه ئهوێ سێ (قاررهتان) وپتر ژ بیست وپێنج دهولهتێن مه یێن نوكه خۆ بۆ دچهماند، یێ سهركۆل وپێخواس بوو، وهكى كهسهكێ ژ ههمییان فهقیرتر كراسهكێ سپى یێ بێ بهریك ل بهر بوو، ووى ژى وهكى ههر ئێكى ژ رهعیهتا خۆ ب دلهكێ شكهستى ڤه گازى دكر: (لبیك اللهم لبیك).
پشتى خهلیفه ژ طهوافێ خلاس بووى، ل مرۆڤهكى زڤڕى وگۆتێ: كانێ ههڤالێ ههوه؟ وى دهستێ خۆ ب لایێ ڕۆژئاڤایا كهعبێ ڤه درێژكر وگۆت: یێ ل وێرا هه نڤێژێ دكهت.. خهلیفه ب وى لایى ڤه چوو، ودهمێ هندهكان ڤیاى خهلكى بدهنه پاش دا ڕیكا خهلیفهى ڤهببت، خهلیفهى گۆتێ: وه نهكهن! ل ڤێرێ مهلك وفهقیر وهكى ئێك لێ دئێن!
خــهلیــفهى ڕێكا خۆ د ناڤ قهرهبالغێ ڕا ڤهكر و ب نك وى ڤه چوو، هژمارهكا مهزن ژ خهلكى دڕوینشتى بوون، ل هیڤییێ بوون كانێ كهنگى ئهو دێ نـڤـێـژا خـۆ خـلاس كهت ودهست ب دهرسێ كهت، خهلیفهى جههكێ ڤالا ل بنێ دیوانێ دیت، ئهو وههردو كوڕێن خۆ یێن جحێل لێ ڕوینشتن، ئهو ژى مانه ل هیڤییێ..
پشتى وى نڤێژا خۆ خلاس كرى، ل سهر ملێ خۆ زڤڕى وبهرێ خۆ دا خهلكى، ناڤێ خودێ ئینا ودهست ب دهسێ كر، وگاڤا ژ دهرسێ خلاس بووى، گۆت: هـهچییێ ژ ههوه پیسارهك ههبت بلا بێژت، خهلكى دهست ب پسیاران كر، خهلیفهى ژى هندهك پسیار ل دۆر كرنا حهجێ ژێ كرن ووى بهرسڤا خهلیفى دا، بێى جوداهیهكێ بكهت د ناڤبهرا خهلیفهى وخهلكێ دى دا.. ههردو كوڕێن خهلیفهى عهجێبگرتى بوون: ئهرێ ئهڤ پیرهمێرێ حهبهشى یێ ڕهش، یێ سهر خهلك وقژاڤژ، ودفن قۆپ، وبهژن كورت، تو دێ بێژى قهلهڕهشكه، دێ كى بت بابێ وان (سولهیمانێ كوڕێ عهبدلمهلكێ كوڕێ مهروانێ ئهمهوى) خهلیفێ كوڕێ خهلیفێ كوڕێ خهلیفهى، هنده خۆ بۆ دشكێنت ووهكى بچویكهكى ل بهر دهستان دڕوینت، و ب ئهدهب پسیاران ژێ دكهت، وئهو وهسا بهرسڤێن وى ددهت ههر وهكى ئهو وى نانیاست ونزانت بهایێ وى چهنده؟!
بهلێ وان ئهدهب كر پسیارا ڤى مرۆڤى ژ بابێ خۆ بكهن، نهكو هندهك ب كێماسى بهرێ خۆ بدهنه وان كو ئهو ڤی مرۆڤى نانیاسن یێ ب عهلامهتان ڤه كهسهكێ ناڤداره، لهو وان خۆ بێ دهنگ كر.. وپشتى خهلیفه ژ پسیارێن خۆ خلاس بــووى، ڕابوو دا قهستا (صهفا ومــهروایــێ) بكـهت بــۆ ســهعـیـكرنا د ناڤبهرێ دا، بــهرى ئهو بگههنه (صهفایێ) وان گوهـ ل كهسهكى بوو گازى دكر: گهلى موسلمانان! ب فهرمانا خهلیفهى نابت ژبلى عهطائێ كوڕێ ئهبوو رهباحى كهسهك ل ڤى جهى فهتوایهكێ بدهت.. ئینا كوڕهكێ خهلیفهى ئهڤ چهنده بۆ خۆ ب دهلیڤه دیت وگۆته بابێ خۆ: ئهڤه چییه؟ تو فهرمانێ ددهى ژبلى عهطائى كهس فهتوایێ نهدهت، وتو ب خۆ دچى داخوازا فهتوایێ ژ ڤى زهلامى دكهى یێ چو پویته ب ته نهكرى؟
خهلیفه ل كوڕێ خۆ زڤڕى وگۆتێ: كوڕێ من! ئهوێ ته دیتى من پسیار ژێ دكرن، ئهوه عهطاء خودانێ فهتوایێ، میراتگرێ علمێ عهبدللاهێ كوڕێ عهبباسى.. پاشى وى گۆتن ئاراستهى ههردو كوڕێن خۆ كر وگۆته وان: كوڕێن من! خۆ فێرى علمى بكهن، ب علمى مرۆڤێ نزم بلند دبـت، وعـلـم عهبدان ب سهر ملكان دئێخت!!
❖عهطاء كى بوو؟
بـهلـێ.. (عـهطاء) ئهوێ خهلیفێ ئهمهوى وهكى بچویكهكى ل بهر دهستان دڕوینشت، عهبدهكێ حهبـهشى یێ ڕهش بوو، دهیك وبابێن وى ژى ههردو عهبد بوون، بابێ وى موسلمان بووبوو، وهاتبوو ل مهكههێ ئاكنجى بووبوو، وعهطاء ب خۆ ل سهر دهمێ خیلافهتا عوثمانێ كوڕێ عهففانى هاتبوو سهر دنیایێ.
عهطائى زانین ژ هژمارهكا مهزن یا صهحابییان وهرگرتبوو وهكى: عائیشایێ وئوم سهلهمهیێ وئهبوو هورهیرهى وعهبدللاهێ كوڕێ عومهرى وعهبدللاهێ كوڕێ عهبباسى، وئهو ئێك ژ پشتهڤانێن عهبدللاهێ كوڕێ زوبهیرى بوو، وژێ دئێته ڤهگوهاستن دبێژت: ئهز گههشتبوومه دوسهد صهحابییان..
وعهطاء وهكى -مه گۆتى- مرۆڤهكێ ڕهش وسهقهت بوو، ودهستهكێ وى ژى د گهل عهبدللاهێ كوڕێ زوبهیرى بهطال بووبوو، ودویماهییا عهمرێ خۆ ئهو كۆره بــووبـــوو، فــهتوا ل مهكههێ یا وى بوو، زانایێ مهزن ئهبوو حهنیفه دبێژت: ((كهسهكێ چێتر ژ عهطائى من نهدیتییه)).
عهطاء كهسهكێ بێ مال وحال بوو، كهعبه پتر ژ بیست سالان مالا وى بوو، لێ ڕادبوو ودڕوینشت، وههڤالهكێ وى دبێژت: چو جاران من نهدیت جلكهكێ وهسا د بهر وى بت پێنج دهرههمان بینت! د گهل هندێ ژى ئهگهر جارهكێ چووبا دیوانا خهلیفهى، خهلیفه ژ جهێ خۆ ڕادبوو وئهو ددانا جهێ خۆ، وخهلیفه د بن وى دا دڕوینشت.
ل رهمهزانا سالا (115) مشهختى ل باژێڕێ مهكههێ عهطاء چووبوو بهر دلۆڤانییا خودێ، پشتى ژییێ بوویه نێزیكى (88) سالان یان پتر.
❖علمێ عهطائى:
عهطاء د علمى دا گههشتبوو دهرهجهیهكا وهسا حهتا دبێژن: جارهكێ عهبدللاهێ كوڕێ عومهرى هاته مهكههێ دا عومرێ بكهت، خهلكێ مهكههێ لێ كۆمبوون وپسیار بۆ خۆ ژێ كرن، ئینا عهبدللاهى گۆته وان: ئهزێ عهجێبگرتیمه ژ ههوه گهلى خهلكێ مهكههێ.. هوین پسیارێن خۆ بۆ من كۆم دكهن وعهطاء د ناڤ ههوه دا؟!
وعهطاء نهگههشتبوو ڤێ دهرهجێ حهتا وى دو تشت ل نك خۆ پهیدا كرین:
یێ ئێكێ: وى نهفسا خۆ بن دهستى خۆ كربوو، وڕێ نهددایێ چى تشتێ بڤێت ئهو بكهت، ئهگهر فایدێ دینێ وى تێدا نهبت.
یێ دووێ: ئهوى وهختێ خۆ ژى بن دهستى خۆ كربوو، نهدهێلا گاڤهكا وى ژ قهستا بچت.
جارهكێ وى گۆته شاگردهیهكێ خۆ: برازا! یێن بهرى مه حهز ژ ئاخفتنا زێده نهدكر، وى گۆت: ئاخفتنا زێده ل نك وان چ بوو؟ عهطائى گۆت: ههر گۆتنهكا ههبا ژبلى كیتابا خودێ وحهدیسا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن-، وفهرمانا ب باشییێ، ونههییا ژ خرابییێ، وئهو علمێ مرۆڤى نێزیكى خودێ بكهت، یان پێتڤییهكا ژیانا مرۆڤى، ژبلى ڤان ههر گۆتنهكا دى یا ههبا ل نك وان ئاخفتنا زێده بوو.. پاشى گۆت: ئهرێ ما شهرم نینه بۆ ئێك ژ مه دهمێ سجلا وى یا وى ل ڕۆژێ تژى كرى بۆ وى ڤهدكهن، وئهو بهرێ خۆ ددهتێ تشتهك نه ژ كارێ دینێ وى نه یێ دنیایا وى تێدا نینه؟!
ومرۆڤى ئهگهر ئنیهتا وى یا دورست بت، وعلمێ وى بۆ خودێ بت، خهلك ههمى نه ب تنێ طهلهبێن علمى مفایى ژ علمێ وى وهردگرن، وقهنجى وبهرهكهتا وى ژى دگههته یێن دویر ویێ نێزیك، وعهطاء ئێك ژ ڤان توخمه زانایان بوو..
ئــیــمــامــێ مــهزن (ئهبوو حهنیفه) دبێژت: دهمێ ئهز چوویمه مهكههێ بۆ كرنا حهجێ د پێنج تشتان دا ئهز خهلهت بووم، حهلاقهكى ئهو نیشا من دان، پشتى ئهز خلاس بوویم ومن ڤیاى سهرێ خۆ بتراشم دا ژ ئیحرامان دهركهڤم، ئهز هاتمه نك حهلاقهكى ومن گۆتێ: ب چــهنــدێ دێ ســهرێ مــن تراشى؟ وى گۆته من: خودێ ته ب هیدایهت بینت! موعامهله د (مهناسكان) دا چێ نابت، ڕوینه وچهند ژ ته هات هندێ بده من.. ئینا من شهرم ژ خۆ كر وئهز ڕوینشتم، ومن بهرێ خۆ نهدا قیبلێ، حهلاقى ئیشارهت دا من كو بهرێ خۆ بدهمه قیبلێ، هێشتا من پتر شهرم ژ خۆ كر، وگاڤا وى ڤیاى دهست ب تراشینێ بكهت، من لایێ چهپێ ژ سهرێ خۆ ب نك ڤه لێدا، وى گۆته من: ژ لایێ ڕاستێ دێ دهست پێ كهین، ووى دهست ب تراشینێ كر، وئهز ژ شهرمێن خۆ و ژ عهجێبییێن وى دا مام كهفتمه هزران، وى گۆته من: بۆچى تو یێ بێ دهنگى؟ تهكبیراتان بده..
وپشتى ئهز خلاس بوویم ومن ڤیاى بچم، وى گۆته من: دێ كیڤه چى؟ من گۆتێ: دێ زڤڕمه جهێ خۆ، وى گۆت: دو ڕكاعهتان بكه پاشى ههڕه. ئینا من گۆته خۆ: ئهڤه نه كارێ حهلاقانه، ڤێ چهندێ علمهكێ زێده پێ دڤێت، لهو من پسیار ژێ كر: ئهڤ تشتێن ته نیشا من داین، ته ژ كیڤه زانینه؟ وى گۆت: ئهڤ تشته من یێن بۆ خۆ ژ عهطائى وهرگرتین.
❖د ناڤبهرا عهطائى وخهلیفهیان دا:
و د گهل كو مرادا خهلیفه ووالییان ئهو بوو عهطاء ههڤالینییا وان بكهت ژى، بهلێ عهطاء یێ دویر بوو ژ دیوانێن وان، بهلێ ههر جارهكا مهصلحهتهكا مللهتى كهفتبا بهرۆكا وى، وڤیابا ئهو چووبا كۆجكا خهلیفهى وى خۆ ژ ڤێ چهندێ نهددا پاش..
وئهگهر بهرى نوكه سهرهاتییهكا وى د گهل (سولهیمانێ كوڕێ عهبدلمهلكێ ئهمهوى) مه ڤهگوهاست بت، سهرهاتییهكا وى یا دى د گهل برایێ وى (هشامى) ژى ههبوو.
(عوثمانێ خوراسانى) دبێژت: جارهكێ ئهز وبابێ چووینه دیمهشقێ دا قهستا (هشامێ كوڕێ عهبدلمهلكى) بكـهیـن، دهمێ ئهم نێزیكى دیمهشقێ بووین، مه دیت پرهمێرهكێ ڕهش ل سهر كهرهكى یێ سویار بوو، هندهك جلكێن كهڤن وزڤر د بهر بوون، من پێ كره كهنى وگۆته بابێ خۆ: ئهڤه كییه؟ وى گۆته من: هش! ئهڤه سهییدێ فقهزانێن حیجازێیه، عهطائێ كوڕێ ئهبوو رهباحى..
پاشى بابێ من پهیابوو، و ب نك ڤه چوو، ووان خۆ دئێك ودو وهركر، وپسیارێ حالێ ئێك ودو كر، پاشى ئهم ب ڕێ كهفتین، وگاڤا ئهم گههشتینه بهر دهرێ قهسرا خهلیفهى، وجهواب گههشتیه خهلیفهى كو عهطاء یێ ل بهر دهرى، ههر زوى خهلیفهى گۆت: بلا بێنه ژۆر، وئهم ژى ب خێرا وى زوى چووینه ژۆر، وگاڤا خهلیفهى ئهو دیتى ب نك ڤه هات گۆتێ: مهرحهبا مهرحهبا.. وهره ڤێرێ وهره ڤێرێ، وهنگى ڕاوهستیا حهتا وى ئهو دانایه ب ڕهخ خۆ ڤه، وئهو ههمى مرۆڤێن مهزن وماقویل یێن كو ل دیوانێ دڕوینشتى بێ دهنگ بوون، وبهرێ وان ما ل خهلیفهى وڤى مێڤانێ وى یێ غهریب!
پشتى دهمهكى خهلیفهى گۆتێ: بابێ موحهممهدى، بێژه كانێ داخوازا ته چیه؟
وى گۆتێ: ئهى ئهمیرلموئمنین، ته ئێمانهت خهلكێ مهكههێ ومهدینێ، ئهو مرۆڤێن خودێنه وجیرانێن پێغهمبهرینه، چاڤێ خۆ بدێ..
خهلیفهى گۆتێ: باشه، چ ددى؟
وى گۆت: خهلكێ حیجازێ ونهجدێ ژى سهركێشێن ئیسلامێنه، زهكاتا وان ههر بده مرۆڤێن ههوجه ژ وان..
گۆتێ: بهلێ، چ ددى.
عهطائى گۆت: خهلكێ وان باژێڕێن دكهڤنه سهر توخویبان، ئهون بهرانبهرى دوژمنى ڕادوهستن، وشهڕێ نهیاران دكهن، وان موعویز نهكه، چونكى ئهگهر ئهو هاتنه ژبیركرن توخویب دێ ئێنه بهردان.
خهلیفهى گۆتێ: بهلێ، چ ددهى بابێ موحهممهدى.
وى گۆت: (أهل الذمة) ژ جوهى وفهلان، چاڤێ خۆ بدهنێ وبارهكێ زێدهى طاقهتا وان لێ نهكهن..
خهلیفهى گۆته كاتبێ خۆ: ئهڤا بابێ موحهممهدى گۆتى ههمییێ بنڤیسه وبكه فهرمان..
پاشى گۆت: تشتهكێ دى ههیه؟
عهطائى گۆتێ: ئهى ئهمیرلموئمین، تهقوا خودێ د نهفسا خۆ دا بكه، وباش بزانه دهمێ تو هاتییه دنیایێ تو یێ ب تنێ بووى، وگاڤا تو دمرى ژى تو دێ یێ ب تنێ بى، وگاڤا تو ڕادبییه حهشرێ وحسێبێ ژى تو دێ یێ ب تنێ بی، وئهوێن نوكه تو ل دۆر خۆ دبینى ئێك ژ وان د گهل ته نابت. ئینا هشامى سهرێ خۆ چهماند وچاڤێن وى تژى ڕۆندك بوون.. هنگى عهطاء ڕابوو ودهركهفت.
خـهلیفهى هندهك پاره د گهل كهسهكى بۆ وى هنارتن، وى ئهو پاره وهرنهگرتن وگۆت: ( وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ ۖ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَىٰ رَبِّ الْعَالَمِينَ ) ههڤالێ وى دبێژت: ب خودێ من نهدیت حهتا ئهو ژ نك خهلیفهى دهركهفتى خۆ وى ئاڤ ژى ڤهخواربت.
هۆسا بهرهكهتا وى ژ ههمى كهسان دگرت، وبهرێ وى لێ نهبوو تشتهك بگههته وى.
عهطاء حهفتێ سالان ل ڕۆژا عهرهفێ ل سهر چیایێ ڕاوهستا بوو دوعا ژ خودێ دكر ئهوى ب بارهكێ سڤك ڤه ژ گونههان، یێ گران ژ خێران ژ ڤێ دنیایێ دهربێخت.
