دا بزانین چاوا دێ ژ فتنێ
ڕزگار بین
پێ نهڤێت بێژین: زهمانێ نوكه ئهم تێدا دژین یێ تژیه فتنه وموصیبهتێن جودا جودا، وئهگهر زهمانهكی گوڕیا فتنێ ب تنێ ئهو كهس سۆت بن یێن ستویێ خۆ بۆ درێژ دكهن، هـنـدهك زهمانێن (ئستـثـنائی) -وهكی زهمانێ مه یێ نوكه- دئـێـن، ئاگرێ فتنێ تهڕ وهشكان دسـوژت، و ل ڤێرێ مه نه ل بهره ئهم بهحسێ فتنێ بكهین كانێ چیه؟ وچهند ڕهنگ بۆ ههنه؟ وچاوا دئێت؟ بهلـێ یا مه دڤێت ل ڤێرێ بهحس ژێ بكهین ئهڤهیه -و ب ڕاستی ئهڤه پسیارهكه ل دهمێ فتنه ڕوی ددهت دكهفته سهر ههمی ئهزمانان-:
- ئهرێ ئهگهر فتنه ب سهر ئوممهتێ دا هات، ب تایبهتی فتنێن گشتی، مرۆڤ چ بكهت و چ ڕێكێ ب كار بینت دا ڕزگار ببت و د ئاگرێ ڤێ فتنێ دا نهسوژت؟
ب ڕاستی دهمێ مرۆڤ حهدیسێن پێغهمبهری -سلاڤ لـێ بن- یێن دورست دخوینت، دزانت ودبینت كو گرنگیهكا مهزن ب ڤێ مهسهلـێ یا هاتیهدان، یهعنی: دبینت گهلهك حهدیس ژ پێغهمبهری -سلاڤ لـێ بن- یێن هاتنه ریوایهتكرن تێدا بهحسێ وان دهمان دكهت یێن كو بهلا وموصیبهت تێدا ب سهر خهلكی دا دئێن، ووێ ڕێكێ ژی ئاشكهرا دكهت یا مرۆڤ پێ ژ ڤان فتنه وموصیبهتان ڕزگار دبت، وئهڤه نیشانا هندێیه كو پـێـغـهمبهری -سلاڤ لـێ بن- ژ ڤیانا وی بۆ ئوممهتێ نهڤیایه دویكهفتیێن كو ل سهرێن ڕێكان حێبهتی وڕێبهرزه بهێلت، بهلكی ڕێنیشانێن ئاشكهرا بۆ وان داناینه، دا ئهو ب ساناهی بگههنه ئارمانجا خۆ یا دلخواز.
و د پهیڤا خۆ یا ڤێ جارێ دا مه ل بهره -ئهگهر خودێ حهز بكهت- بهحسێ ڕێكێن ڕزگاربوونا ژ فتنێ بكهین وهكی خودێ وپێغهمبهری -سلاڤ لـێ بن- بۆ مه ئاشكهراكـری.. هیڤیا مه ژ خودێ ئهوه مه ژ ههمی فتنه وموصیبهتان بپارێزت.
ودا ئاخفتنا مه یا ڕوهن وئاشكهرا بت ئهم دێ بابهتی ل سهر چهند پشكهكان لێكڤهكهین:
ئێك: خۆگرتنا ب كیتاب وسوننهتێ ڤه:
كیتابا خودێ كو قورئانه، وسوننهتا پێغهمبهرێ وی -سلاڤ لـێ بن- ئـهوا ب ڕێـكـێـن دورســــت گـههـشـتـیه مــــه، ئــــهو وهریسێ موكمه یێ ههر كهسهكێ ب دورستی خۆ پێڤه بگرت پێ ڕزگار ببت، قـورئـانـا پـیـرۆز د ئایهتهكێ دا دبێژت: (واعتصموا بحبل الله جميعا ولا تفرقوا )(آل عمران: 103) وئاشكهرایه كو مهبهست ب (وهریسێ خودێ) د ڤێ ئایهتێ دا قورئانه، یان دینێ خودێ یه ئهوێ ل سهر بناخهیێ قورئانێ وسوننهتێ دئێته ئاڤاكرن، ودهمێ ئایهت فهرمانێ ل مه دكهت كو ئهم ههمی پێكڤه خۆ ب وهریسێ خودێ ڤه بـگـریـن مـه ژ ژێكڤهبوون و (تهفهرروقێ) ژی ددهته پاش، ههر وهكی دڤێت ب ڕهنگهكێ نه ئێكسهر بێژته مه: ئهگهر هوین خۆ ب كیتابا خودێ ڤه نهگرن هوین دێ ژێك جودا بن، وئاشكهرایه كو ژێك جودابوون ئێك ژ مهزنتـرین موصیبهتانه ب سهر مللهتان دا دئێن.
و د ئایهتهكا دی دا ب ڕهنگهكێ ئاشكهراتر قورئان مه ل هندێ ئاگههـدار دكهت كو خۆ پێڤهگرێدانا ب قورئانێ وسوننهتێیه مرۆڤی ژ فتنه وموصیبهتان دپارێزت، وبـێ ئـهمـریا خـودێ وپێغهمبهرێ وییه مرۆڤی ل دنیایێ تووشی فتنێ دكهت، و ل ئاخرهتێ عهزابهكا ب ئێش د سهردا دئینت، وهكی دبێژت: ( فليحذر الذين يخالفون عن أمره أن تصيبهم فتنة أو يصيبهم عذاب أليم) (النور: 63) ڤێجا ئهوێن بێ ئهمریا پێغهمبهرێ خودێ دكهن بلا ژ هندێ بـتـرسن كو فتنهك ونهخۆشی ب سهر وان دا بێت، یان عهزابهكا ب ئێش ونهخۆش ل ئاخرهتێ بگههته وان.
و ب پێغهمبهری ژی -سلاڤ لـێ بن- د گهلهك حهدیسێن خۆ دا ئهم ل ڤێ ڕاستیێ ئاگههـدار كرینه، ژ وان حهدیسان:
ئهبوو داوود وترمذى ژ (العرباض بن ساریه) ی ڤهدگوهێزن، دبێژت: ڕۆژهكێ پشتی نڤێژا سپێدێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- وهعزهكێ وهسا ل مه كر ڕۆندكێن چاڤان ژ بهر بارین ودل تژی ترس بوون، ئینا زهلامهكی گۆتێ: ئهڤه وهعزێ خاترخواستنێیه ڤێجا تو چ شیرهتێ ل مه دكهی ئهی پێغهمبهرێ خودێ؟ وی گۆت: (أوصیكم بـتـقـوی الله، والسمع والطاعه، وإن عبد حبشی، فإنه من یعش منكم یری اختلافاً كثیراً، وإیاكم ومحدثات الأمور فإنها ضلالة، فمن أدرك ذلك منكم فعلیه بسنتی وسنه الخلفاء الراشدین المهدیین، عضوا علیها بالنواجذ ـ ئهز شیرهتێ ب تهقوا خودێ ل ههوه دكهم، وگوهداریا مهزنێن خۆ بكهن وبێ ئهمریا وان نهكهن ئهگهر خۆ عهبدهكێ حهبهشی بت، وههچیێ ژ ههوه بمینته ساخ ژێك جودابوونهكا مـهزن دێ بینت، وهشیاری بیدعه وكارێن نوی دهركهفتی د دینی دا بن چونكی ئهو بهرزهبوونه، وههچیێ ژ ههوه بگههته وێ چهندێ بلا خۆ ب سوننهتا من وسوننهتا خهلیفێن سهرڕاست ڤه بگرت، هوین وێ ب پدیان بگرن).
ئیمام مالك ژ عهبدللاهێ كوڕێ عهبباسی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (یا أیها الناس: إنی قد تركت فیكم، ما إن اعتصمتم به فلن تضلوا أبداً، كتاب الله وسنتی ـ گهلی مرۆڤان من ئهو د ناڤ ههوه دا هێلایه یێ ئهگهر هوین خۆ پێڤه بگرن قهت هوین د سهردا ناچن: كیتابا خودێ وسوننهتا من).
مهعنا: دویكهفتنا قورئانێ وسوننهتێ وكۆمبوونا ل بن ناڤێ وان ودویچوونا ڕێبازا وان ب تنێ ئوممهتێ دگههینته ئێك، وخهلكی ژ بهلا وموصیبهتان دپارێزت، و ژبلی ڤێ چهندێ ههر گازی وڕێبازهكا دی یا ههبت ئهگهرا ژێكڤهبوون وسهرداچوونێ یه.
.
دوو: خۆدانا د گهل جماعهتێ:
دهمێ فتنه د ناڤ ئوممهتێ دا پهیدا دبن، ئێك ژ مهزنـتـرین ئارمانجێن فتنهچیان ئهوه كۆما موسلمانان پارچه پارچه بكهن، چونكی ئهو دزانن هندی ڕێزا موسلمانان ئێك بت ڕێ ل بهر فتنێن وان دێ تهنگ بت، وئهو نهشێن ب ساناهی بگههنه ئارمانجێن خۆ یێن خراب، لهو تشتێ ژ ههمیان پتـر وان كهیف پێ دئێت ئهوه دهمێ ئهو دبینن گازیێن جوداخوازیێ د ناڤ ئوممهتێ دا خورت دبن، وبهری ژ خۆ ددهن.
ئهڤه ڕاستیهكه دڤێت ئهم چو جاران ژ بیـرا خر نهبهین.. وئهگهر هات ومه ڤیا ئهم خۆ ژ فتنێ بپارێزین دڤێت ههردهم خۆ بدهینه د گهل كۆما موسلمانان وئیمامێ وان ئهوێ حوكمێ خودێ ل سهر وان ب كار دئینت، وئهڤه شیرهتا پێغهمبهریه -سلاڤ لێ بن- ل صهحابیێ وی یێ نێزیك (حذیفه بن الیمان) بوو -وهكی بوخاری ژێ ڤهدگوهێزت- دهمێ وی پسیار ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- كـری كانێ دهمـێ فتنه د ناڤ موسلمـانـان دا پهیدا دبن ئهو چ بكهت، و د گهل كێ بت؟ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: (تلزم جماعة المسلمین وإمامهم ـ خۆ بده د گهل كۆما موسلمانان وئیمامێ وان) حوذهیفه دبێژت: ئینا من گۆته پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن-: پا ئهگهر وان چو جهماعهت وچو ئیمام نهبن؟
یهعنی: ئهگهر فتنه گههشتبته وی حهددی دهولهتا ئیسلامێ وخیلافێ نهمابت وموسلمانان ئیمامهك نهبت ل دۆر كۆم ببن وئهو حوكمی ب قورئانێ وسونـنـهتێ ل وان بكهت، ئهز چ بكهم؟
پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: ( فاعتزل تلك الفرق كلها ولو أن تعضّ بأصل شجرة حتی یدْرككَ الموت وأنت علی ذلك ـ تو خۆ ژ وان ههمی دهستهكان بده پاش ئهگهر خۆ مهسهله بگههته هندێ خوارن ب دهست ته نـهكـهڤـت ڤێجا تو ڕههێن داران بجوی حهتا مرن بگههته ته وتو ل سهر وێ چهندێ).
و ژ ڤێ حهدیسێ ئاشكهرا دبت -وهكی زانایێ مهزن ئبن حهجهر دبێژت- كو ههر جارهكا حالێ ئوممهتێ گههشته هندێ ئهو ببنه پارت پارت ودهستهك دهستهك موسلمانێ دورست ئهوێ بڤێت ژ فتنێ ڕزگار بت دڤێت خۆ نهدهته د گهل كهس ژ وان وسهربخۆ بمینت هندی ژێ بێت دا پارستی بمینت.
ههر وهسا ژ ڤێ حهدیسێ دئێته زانین ژی كو ژێكڤهبوون و (تهفهرروق) فتنه وموصیبهته، وكۆمبوون و (جهماعهت) خێر ورهحمهته، ودڤێت مرۆڤ ههمی گاڤان خۆ بدهته د گهل رهحمهتێ ، وئهگهر هات زهمانهكێ ڕهش وتاری ب سهر ئومـمـهتـێ دا هات خـــهلكی دیتتن د ناڤبهرا خۆ دا پارچه پارچه وههر ئێكی ئهو ب ڕهنگهكی ب نك خۆ ڤه كێشا، مـرۆڤـێ سـلامـهتی بڤێت دڤێت خـــۆ نــــهدهته د گـــــهل داخــــوازكهرێت ژێكڤهبوونێ ئهگهر خۆ ئهو ژ درهو (لافیتا) كـۆمـبـوون و ل ههڤهاتنێ ژی ل هنداڤی سهرێ خۆ بلند كهن!! د ئایهتهكا پـیـرۆز دا خودایێ مهزن دبێژته پێغهمبهرێ خۆ -سلاڤ لێ بن-:
(إن الذين فرقوا دينهم وكانوا شيعا لست منهم في شيء إنما أمرهم إلى الله ثم ينبئهم بما كانوا يفعلون) (الأنعام: 159) هندی ئهون یێن دینێ خۆ ژێكڤهكری پشتی، وبووینه پارت پارت ودهستهك دهستهك، تو ئهی موحهممهد ژ وان یێ بهریی، ههما حوكمێ وان ل نك خودێ یه، پاشی ئهو بهحسێ كریارێن وان دێ بـۆ وان كهت، وئهو دێ جزایێ وی دهتێ یێ تۆبهكری وقهنجی كرین، ودێ وی عهزاب دهت یێ خرابی كرین.
ومرۆڤ ئهگهر هزرا خۆ د وان ئهگهران دا بكهت یێن ئومـمهتێ ژێكڤه دكهن و (تهفرقێ وئختلافێ) د ناڤ موسلمانان دا پهیدا دكهت دێ بینت ئهو سێ ئهگهرێن سهرهكینه:
1- دویكهفتنا بیدعێ وخۆ دویركرنا ژ مهنههجێ كیتاب وسوننهتێ:
ئاشكهرایه كومهنههجێ كیتاب وسوننهتێ یه ئومـمـهتێ دگههینته ئێك وڕێزا وان دكهته ئێك، وههر جارهكا موسلمانان پشت دا ڤی مهنههجێ وژێدهركێ دی بۆ دینێ خۆ نیاسی ودانا ئهو دێ بهر ب (ئبتداعێ) ڤه چن و (بیدعه) -وهكی زانایێ مهزن (شیخ الإسلام ابن تیمیه) دبێژت- ههڤالجێمكا فرقهت وژێكڤهبوونێیه، كا چاوا سوننهت ڕێكا كۆمبوون وجهماعهتێ یه.
2 ـ دویكهفتنا ههوایێ نهفسێ ودلچوونان:
ودیرۆكا ئیسلامێ ئاشكهرا كریه كو ڕۆژا دهرگههێ دلچوون وههوایێ نهفسێ ل سهر ئوممهتێ ڤهبووی كۆم ودهستهكێن (مونحهرف) پهیدا بووینه، وههر ژ بهر ڤێ چهندێ د كهڤن دا زانایێن مه ئهڤ كۆم ودهستهكه ههمی ل بن ناڤێ: (أهل الأهواء) داناینه، وپـێ نـهڤێت بێژین: دویكهفتنا ههوایێ نهفسێ د مهسهلێن دینی دا خرابیا وێ گهلهك مهزنتره ژ دویكهفتنا ههوایێ نهفسێ د مهسهلێن دلچوون وشههوهتێ دا.
3 ـ تهعهصصوب وتهحهززوب:
یهعنی: مرۆڤ موسلمانان ل سهر هندهك ناڤ ونیشانێن جودا جودا لێكڤه بكهت، ووان فێری هندێ بكهت كو ئهو (تهعهصصوبێ) بۆ ڤان ناڤ ونیشانان بكهن، وهزر بكهن كو حهقی ههما ئهوه یا ل بن سیبهرا ڤان ناڤ ونیشانا كۆم بووی.. لهو دێ بینی ل سهر بناخهیێ ڤان كۆم ودهستهكان یان ناڤ ونیشانان ئهو (وهلاء وبهرائێ) ددهن، وئهڤه دژاتیهكا ئاشكهرایه بۆ ڕاستیا ئیسلامێ.
ڤێجا ههر كهسهكێ بڤێت دینێ وی یێ ب سلامهت بت بلا خۆ ژ ڤان ئهگهران بدهته پاش، دا ژ فتنا (تهفهرروقێ) ڕزگار ببت.
سێ: بهرسنگگرتنا فتنهچیان:
حهتا ئهم ژ فتنێ بێینه پاراسـتـن، وجڤاكا خۆ ژی ژ فتنێ بپارێزین وڕزگار بكهین، دڤێت مرۆڤێن زانا وخودان شیان خۆ ژ بهرسنگگرتنا فتنهچیان نهدهنه پاش، وههر ئێك ل دویڤ شیان وپێڤههاتنێن خۆ دڤێت شهڕێ وان بكهت، وجیهادا ئیسلامێ ههما ههر بۆ ڤێ چهندێ یا دورست بووی، خودایێ مهزن دبێژت: (وقاتلوهم حتى لا تكون فتنة ويكون الدين لله فإن انتهوا فلا عدوان إلا على الظالمين) (البقرة: 193) هوین گهلی خودان باوهران د شهڕێ كافرێن تهعداكهر دا دبهردهوام بن، دا ئهو بـۆ موسلمانان نهبنه فتنه وان ژ دینی پاشڤه لـێ بدهن، ودا دین ههمی بـۆ خودێ ب تنێ بمینت، ودا پهرستنا كهسێ د گهل وی نهئێتهكرن. ڤێجا ئهگهر وان كوفر وشهڕێ ههوه بهس كر هوین ژی دهستان ژێ بگرن، چونكی جزادان ب تنێ بـۆ وانه یێن ل سهر كوفرێ ودوژمنكاریێ دبهردهوام.
مهعنا جیهادا كافری هنگی دئێتهكرن ئهگهر ئهو بۆ خودان باوهران بوو فتنه، وبهرگهڕیان كر كو نههێلت پهرستنا خودێ بێتهكرن، هنگی شهڕێ وی دێ ئێتهكرن، دا فتنه پهیدا نهبت، بـهلـێ ئهگهر ئهو نهبوونه ئهگهرا پهیدابوونا فتنا د دینی دا هنگی شهڕێ وان نائێتهكرن، چونكی قاعیدهیێ ئیسلامی: (لا إكراه في الدين قد تبين الرشد من الغي ) جهێ خۆ دگرت.
ئهڤه ل سهر موستهوایێ كافران.. و ل سهر موستهوایێ ناڤخۆیی: ئهگهر جڤاكا موسلمانان یا رحهت بت، وكهسهك بێت ولـێ بگهڕیێت ب ڕێكا بهلاڤكرنا فتنێ ڤێ رحهتیێ تێك بدهت، هنگی دڤێت دهسههلاتداری بهر سنگێ وی كهسی بگرت وتوخویبهكی بۆ بدانت، ئهگهر خۆ مهسهله بگههته هندێ وی كهسی بكوژت ژی بلا ئهو كهس خۆ ب موسلمان ژی بزانت، قورئان دبێژت: (إنما جزاء الذين يحاربون الله ورسوله ويسعون في الأرض فسادا أن يقتلوا أو يصلبوا أو تقطع أيديهم وأرجلهم من خلاف أو ينفوا من الأرض ذلك لهم خزي في الدنيا ولهم في الآخرة عذاب عظيم) (المائدة: 33) ههما جزایێ وان یێن شهڕێ خودێ دكهن، وئاشكهرا دوژمناتیێ د گهل وی دكهن، وپێ ل ئهحكامێن وی وئهحكامێن پێغهمبهرێ وی ددانن، وخرابكاریێ د عهردی دا دكهن، ب كوشتنا مرۆڤان، یان ژێستاندنا مالی ژ وان، كو بێنه كوشتن، یان دگهل كوشتنێ بێنه هـلاویستن، یان دهستێن وان یێن ڕاستێ د گهل پیێن وان یێن چهپێ بێنه بڕین، وئهگهر تۆبه نهكر دهستێن وان یێن چهپێ د گـهل پیێن وان یێن ڕاستێ ژی دێ ئێنه بــڕیـن، یان ئهو بۆ وهلاتــهكـێ دی ژبلی وهلاتێ وان بێنه دهرێـخـسـتـن، و د گرتیخانهیهكا وی وهلاتی دا بێنه گرتن حهتا تۆبه بكهن، وئهڤ جزایه یێ خودێ بۆ شهڕكهران دانای شهرمزاریهكه بـۆ وان د دنیایێ دا، و ل ئاخرهتێ عهزابهكا دژوار بـۆ وان ههیه.
وبهلاڤكرنا فتنێ د ناڤ موسلمانان دا نه ب تنێ ب هندێ دبت كۆمهكا ڕێگران پهیدا ببت خهلكی بشهلینن یان بتـرسینن یان بكوژن، فتنهكا دی یا مهزنـتـر ههیه هندهك جاران د ناڤ موسلمانان دا پهیدا دبت، ئهوه بهلاڤكرنا هزر وبیرێن خهلهتن، چ ئهڤ هزر وبیرێن خهلهت ب ناڤێ فهسادێ بهلاڤ ببن، یان حهتا ب ناڤێ دینی وبهڕهڤانیا ژ ئیسلامێ، وئهڤا دویماهیێ ژ ههمی فتنان مهزنـتـره، یهعنی: هندهك كۆم ودهستهك د نـــاڤ موسلمانان دا پهیدا ببن دینی ب ڕهنگهكێ (موشهووههـ) نیشا خهلكی بدهن، ووهربادانێ بێخنه د ئهحكامێن ئیسلامێ دا، ئهڤه مهزنترین فتنهیه ب سهر دینی دا دئێت، لهو جڤاكا موسلمانان: كاربدهست، هێزێن تهناهیێ وپۆلیس، مرۆڤێن زانا ودیندارێن دورست، وههر كهسهكێ شیانهك ههبت، دڤێت دهستێن خۆ بكهنه د ناڤێك دا وبهرانبهر ڤان ڕهنگه فتنهچیان ڕاوهستن.. وههر ژ بهر ڤێ چهندێ بوویه پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- صهحابیێن خۆ گهلهك ژ ڤان ڕهنگێن فتنهچیان دانه پاش وبرێ وان دا كرنا شهڕی د گهل وان، ووی ب خۆ دگۆت: ئهگهر ئهز گههشتمه زهمانێ وان ئهز كوشتنهكا وهكی كوشتنا عادیان دێ ئێخمه ناڤ ڕێزێن وان.
ومهخسهد پێ ئهو (خهوارج) بوون یێن موسلمان كافر دكرن، وخوینا وان ومالـێ وان حهلال دكر.
چار: صهبركێشان:
باشـتـرین چهك مرۆڤ ل دهمێ گهرم گهرمیا فتنێ ب كار بینت صهبره، صهبر ئهوا مرۆڤێ ڕاستگۆ ویێ درهوین ژێك جودا دكهت، وهكی د ئایهتهكێ دا هاتی: (ولقد فتنا الذين من قبلهم فليعلمن الله الذين صدقوا وليعلمن الكاذبين) (العنكبوت: 3) و ب ڕاستی ئهو مللهتێن بهری وان یێن مه پێغهمبهر بۆ هنارتین مه جهرباند بوون ڤێجا ب ڕاستی خـودێ دێ وان ناست یـێـن د باوهریا خـۆ دا دڕاسـت، ویـێـن د باوهریا خۆ دا ددرهوین.
وناسینا وان ب هندێ دبت ئهوێن ڕاستگۆ ل دهمێ فتنه دئێت صهبرێ دكێشن، ویێن درهوین صهبرێ ناكێشن.
وئهو فتنه یێن كو دڤێت مرۆڤ صهبرێ ل سهر بكێشت گهلهك ڕهنگن، هندهك ژێ ئهون یێن ب لهشێ مرۆڤی دا دئێن، وهكی نساخیان، یان ب سهر مال ومرۆڤێن مرۆڤی دا دئێن، وهكی خوسارهتیا د مالی دا، یان مرنا مرۆڤهكێ مرۆڤی یێ نێزیك، یان ژی فتنا د دینی دا، وهكی ب ساناهی كهفتنا كرنا گونههان، و ب زهحمهت كهفتنا كرنا خێران، یان فتنا دنیایێ وخۆشی وشهههواتێن وێ..
ئهڤان فتنان ههمیان دڤێت مرۆڤ صهبرێ ل سهر بكێشت، وصهبر ئهوه مرۆڤ خۆ ژ بـیـر نهكهت و د گهل پێلا فتنێ بهرنهدهت ب هێجهتا هندێ كو پا ئهڤ تشته یێ بوویه تشتهكێ عام، یان ژی بێژت: ههما ئهم ژی وهكی خهلكی ههمیێ!!
وصهبرا ل سهر فتنا فـهقـیـری ونـهخـۆشـی وموصیبهتێ دبت گهلهك جاران ب ساناهیتـر بت ژ صهبرا ل سهر فتنا خۆشی ودهولهمهندیێ، وفتنا كڕینا ضهمیر وژدانێ، ب تایبهتی ل وان دهمێن دنیا دكهفته د دهستێن خرابان دا، وئهو دهرگههێن خۆشیێ ل بهر دویڤهلانكێن خۆ ڤهدكهن، وئهو خهلكێ نه د گهل وان دا بت ژی ئهو ب بهرتیلان دكڕن، وههڤڕكێن خۆ ب گـهف وگوڕان بێ دهنگ دكهن.. ل ڤان دهمان پـتـر ژ ههر دهمهكێ دی خودان باوهر دڤێت ل خۆ دهشیار بن، ولهزا ل سهركهفتنێ بلا ئێكا هند ژ وان چێ نهكهت ئهو سهرگهرم و (موتهههوور) لـێ بێن!
پێنج: زڤڕینا ل خودێ:
ل ههمی دهم و وهختێن خۆ دڤێت مرۆڤ خۆ ژ خودێ نهكهت، و ل وی بزڤڕت وههوارێن خۆ بگههینتێ، وئهڤه ئهمرهكه خودێ ل مه كری دهمێ گۆتی: (ففروا إلى الله إني لكم منه نذير مبين) (الذاریات: 50) گـــهلـی مــــرۆڤــان، هوین ب باوهری ئینانا ب خودێ وپێغهمبهرێ وی ژ عهزابا خۆدێ بڕهڤنه بهر ڕهحما وی.
و ل وان دهمێن فتنه د ناڤ ئوممهتێ دا خورت دبت ڕهڤینا مرۆڤی ب نك خودێ ڤه هێشتا فـهرتـر لـێ دئێت، ودهمێ ئهم دبێژین: ڕهڤینا ب نك خودێ ڤه، مهخسهدا مه پێ ئهوه مرۆڤ خودێ ژ بـیـر نهكهت، وههوارێن خۆ بگههینته وی، وداخـــوازا هــاریكاریێ ژێ بكهت، وڕێكا وی بهرنهدهت، وئهڤ فتنه وموصیبهت -ئهگهر چهند دمهزن ژی بن- ئێكا هند ژ وی چێ نهكهن ئهو خۆ ژ خودایێ خۆ بكهت، وپشت بدهته دینێ وی.
و ل ڤێرێ مهسهلهك ههیه دڤێت ئیشارهتێ بدهینێ، ئهو ژی مهسهلا دوعاكرنێیه، دوعا چـهكـهكـێ مــــهزنـــــه د دهستێن خــــودان باوهری دا ئهگهر ئهو ب دورستی ب كار بینت، بهلـێ مخابن گهلهك جاران ئهم باوهریێ ڤی چهكی نائینین، یان ژی ئهم ب دورستی ب كار نائینین، مسۆگهره ئهو كهسێ ل دهمێ بهرفرههیێ خودایێ خۆ بنیاست ل تهنگاڤیێ خودێ وی ناهێلته ب تنێ، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د حهدیسهكا خۆ دا دبێژت: (تعرف إلی الله فی الرخاء یعرفك فـی الـشـدة ـ ل بـهرفرههـیـێ خودێ بنیاسه ل تهنگاڤیێ ئهو دێ ته نیاست) بهلـێ گرفتاریا مه یا مهزن ئهوه مه دڤێت ل بهرفرهیێ دویری خودێ بژین، وگاڤا ئهم كهفتینه تهگاڤیهكێ ئهم دوعایان ژ خودێ دكهین ومه دڤێت ئێكسهر ئهو د ههوارا مه بێت!
شهش: بهرگریا ئهگهرێن فتنێ:
مه گۆت: ل دهمێ فتنێ دڤێت مرۆڤێ خودێ باوهر ل خودایێ خۆ بزڤڕت، وههردهم ههوارێن خۆ بگههیتنێ وداخوازێ ژێ بكهت كو ئهو وی ژ فتنێ بپارێزت، بهلـێ مهعنا ڤێ ئهو نینه مرۆڤ دهستان داهێلت وئهگهرێن ماددی یێن ڕزگاربوونا ژ فتنێ ب كار نهئینت.. نهخێر!
خۆهێلانا ب هیڤیا خودێ ڤه، یان (تهوهككول) وهكی ب عهرهبی دبێژنێ، مهعنا وێ ئهو نینه مرۆڤ چو نهكهت وبێژت: ههما بلا ب هیڤیا خودێ ڤه بت. دڤێت مرۆڤ ل دویڤ شیان وپێڤههاتنێن خۆ ئهگهرێن ماددی ب كار بینت، وبهری هنگی وپشتی هنگی خۆ ب هێلته ب هیڤیا خودێ ڤه، وبزانت ئهگهر خودێ تشتهك ڤیا ئهگهرێن ماددی نابنه ئاستهنگ د ڕێكا وی دا، وئهگهر تشتهك نهڤیا ژی هندی مرۆڤ ئهگهرێن ماددی ب كار بـیـنـت ژی فایده ناكهت، بهلـێ د گهل هندێ ژی وی فهرمان ل مه كر كو ئهم ئهگهرێت ماددی ب كار بینین، و د پـتـرین دهمان دا وی ئهنجام ب ئهگهرا ماددی ڤه گرێدایه، ڕۆژا خودێ ڤیای كهرهمێ د گهل مهریهما كچا عمرانی بكهت وڕتابان بدهتێ گۆتێ: (وهزي إليك بجذع النخلة تساقط عليك رطبا جنيا) (مریم: 25) وتو قورمێ دارقهسپێ بهژینه ڕتابێن تهڕ دێ ب سهر ته دا كهڤن.
وئهم ههمی باش دزانین كو وهریانا ڕتابان هند تشتهكێ ب ساناهـی نینه كـو ب هـژانـدنا قورمێ دارا بوهریێن، و ب دهستێ كێ؟ ب دهستێ ژنكهكا ژ نوی بچویك بووی، یهعنی: یا بێ هێز! پا مهعنا چیه ئهو قورمێ دارێ بهژینت؟ مهعنا وێ ئهوه خودێ دڤێت بێژته مه: ئهگهرێن ماددی ب كار بینه وئهنجام خهما من!
وئهگهرێن (ماددی) یێن مرۆڤی تووشی فتنێ دكهن د پێنج خالان دا كۆم دبن:
1 ـ مال وعهیال: ئهگهر مرۆڤ ب ڕهنگهكێ شهرعی كاری د گهل نهكهت.
2 ـ كرنا گونههان: ئهگهر خۆ گونههێن سڤك ژی بن، چونكی گونههـ گونههێ دكێشت حهتا خودانی دبهته هیلاكێ.
3 ـ دانا وهلائێ بۆ كافران: یهعنی مرۆڤ حهز ژ كافری بكهت ب ڕهنگهكێ وهسا كهیف ب دینێ وی بێت، وهاریكاریا وی دژی موسلمانان بكهت، وحهز بكهت مهنههجێ وی یێ جاهلی حوكمدار ببت.
4 ـ دویكهفتنا ڕێكێن شهیتانی.
5 ـ دویكهفتنا (نصووصێن موتهشابهـ) ووان تشتێن گومان تێدا ههی.
ڤێجا ئهو كهسێ بڤێت ژ فتنێ بێته پاراستن دڤێت ڤان ئهگهران ل نك خۆ نههێلت.
حهفت: خۆهشیاركرنا ل پیلانێن دوژمنی:
ومـــهخـــســــهدا مه ب دوژمنی ل ڤێرێ ههر كهسهكه یێ بڤێت ئاگرێ فتنێ د ناڤ موسلمانان دا گهش بكهت، چ ئهو كهس ب ناڤی موسلمان بت یان نه، یا فهره ل سهر مرۆڤێ موسلمان خۆ د وان پلانان دا یێن دوژمن دگێڕن شارهزا بكهت، دا ژ نهزانین ب پیلانێن وان نهئێته خاپاندن.
ل ســهری دڤــێت بزانت دوژمـن كـیـه؟ ووی چ دڤێت؟ وئهو ڕێكێن ئهو بۆ ب جهئینانا ئارمانجێن خۆ ب كار دئینت چنه؟ دا لـێ هشیار ببت، وپشتی ئهو ڤێ چهندێ بزانت دڤێت ئهو خهلكی ژی ب ڤێ چهندێ زانا بكهت، ب ههر ڕێكهكا د شیانێن وی دا بت، ب تایبهتی ب ڕێكێن نڤیسین وڕاگههاندنێ.
ههشت: خۆهشیاركرنا ل گۆتگۆتكان:
ئێك ژ مهزنتـرین ڕێكێن دوژمن ب كار دئینن بۆ بهلاڤكرنا فتنێ د ناڤ مـــوســـلـمانان دا بـهلاڤـكـرنا گۆتگۆتكانه.. گۆتنهكێ یا چو ڕاستی بۆ نهبت ئهو ب دزی ڤه بهرددهنه د ناڤ خهلكی دا، وخهلكێ ساده ونهزان ژی ژ لایێ خۆ ڤه ڤێ گۆتنێ بهلاڤ دكهن ههر وهكی ئهو ڕاستیهكا مسۆگهره، ودێ بینی دهمێ كێم پێڤه ناچت ئهڤ گۆتنه ل بهر خهلكی ههمیێ دبته تشتهكێ ڕاست ودورست یێ چو شك تێدانه!
ژ بـهر ڤـێ چـهنـدێ ئیسلامێ ئهم ل ڤی چهكێ دوژمنی هشیاركرینه وفهرمان ل مه كریه كو ئهم پێ نهئێینه خاپاندن، د ئایهتهكێ دا خودێ بهحسێ مونافق وكێم باوهران دكهت ودبێژت: (وإذا جاءهم أمر من الأمن أو الخوف أذاعوا به ولو ردوه إلى الرسول وإلى أولي الأمر منهم لعلمه الذين يستنبطونه منهم ولولا فضل الله عليكم ورحمته لاتبعتم الشيطان إلا قليلا) (النساء: 83) ئهگهر فهرمانهكا دڤێت بێته ڤهشارتن یا كو پهیوهندی ب تهناهیێ ڤه ههبت یا خێرا وێ بـۆ ئیسلامێ وموسلمانان بزڤڕت، یان پهیوهندی ب تـرسێ ڤه ههبت یا بگههته وان، ئهگهر ئهو گههشته ئـــهوێـــن هــه یێن باوهریێ جهێ خـۆ د دلێن وان دا نهكری، ئهو دێ وێ د ناڤ مرۆڤان دا بهلاڤ كهن، وئهگهر وان ئهو بـۆ پێغهمبهرێ خودێ -سلاڤ لـێ بن- وبـۆ زانا وتێگههشتیان زڤڕاندبا، دا خودانێن تێئینانهدهر وزانینێ ژ وان ڕاستییا وێ زانن.
مهعنا: ڕێكا دورست یا سهرهدهریا د گهل گۆتگۆتكان ئهوه ئهگهر گۆتنهكا هۆسا گههشته مرۆڤی، مرۆڤ وێ بگههینته كاربدهستان وتایبهتمهندان دا ئهو دویچوونێ بكهن وبگههنه ئهنجامهكێ دورست، نه كو ئهو ڕابت ـ بێی ب خۆ بحهسیێت ـ ببته ئێك ژ ئامیرهتێن نهیار ئارمانجا خۆ پێ ب جهــ بینت.
نههـ: باوهریا ب سهركهفتن وپشتهڤانیا خودێ:
چهند فتنه دژوارتر لـێ بێت دڤێت باوهریا مرۆڤ ب سهركهفتنێ وپشتهڤانیا خودێ پتـر لـێ بێت، چونكی تشتێ ژ ههمیان پتـر مرۆڤی ل دهمێ فتنێ دشكێنت بێ هیڤیبوونه، گاڤا (نهفسییهتا مرۆڤی) گههشته وی حهددی كو هزر بكهت هنده ئێدی خلاس، ئهو ژ فتنا ڤێ جارێ دهرباس نابت، ئهو دێ تووشی فتنێ بت، لهو ئهم دبینین دوژمن -ل دهمێ فتنێ- ب ههمی ڕێكان و ب تایبهتی ب ڕێكا ڕاگههاندنێ بهرگهڕیانهكا مهزن دكهت دا خهلكی وه تێ بگههینت كو فتنه ڤێ جارێ ژ هندێ مهزنتـره ئهو خۆ ل بهر بگرن.. بۆچی؟
- دا ئهو بێ هیڤی ببن.
چونكی گاڤا ئهو بێ هیڤی بوون ئێدی هزرا بهرگریێ ناكهن، مهعنا: ڕێك بۆ دوژمنی دێ خالی بت، وئهو ب كهیفا خۆ دێ ئێت وچت.
یا فـهره ل ڤان ڕهنـگـه دهمان پـتـر ژ هـهر دهمهكێ دی موسلمان بیـرا خـــــۆ ل سۆزا خودێ بینته ڤه كو ئهو خودان باوهران دێ ب سهر ئێخت، ودوژمنان دێ شكێنت.. وئــهڤــــه ســــوننهتا پێغهمبهریه -سلاڤ لێ بن- هــهر جارهكا تهنگاڤی ل صهحابیان دژوار دبوو، وفتنێ شاخێن خۆ هلددان وی مزگینی ددا وان كو سهركهفتن دێ یا وان بت، ووان باوهریهكا موكم ب گۆتن ومزگینیدانا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ههبوو، چونكی وان ب سهربۆڕ زانیبوو كو چو گۆتنێن ڤی پێغهمبهری نینن ب جـهـ نهئێن.