دەرگەهێ سیێ
ناڤبڕا ئێكێ
چەپدان د دژینا گەلان دا
خودێ چێكری بۆ پەرستنا خۆ ئافراندینە، ووی ژ رزقێ خۆ هند بۆ وان ئامادەكریییە هندی هاریكارییا وان ل سەر ڤێ چەندێ بكەت خودایێ مەزن دبێژت: [وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنسَ إِلا لِيَعْبُدُونِ. مَا أرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَمَا أُرِيدُ أَن يُطْعِمُونِ. إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ - ومن ئەجنە ومرۆڤ نەئافراندینە ئەگەر ژ بەر هندێ نەبا كو ئەو پەرستنا من ب تنێ بكەن. من چو ڕزق ژ وان نەڤێت ومن نەڤێت ئەو خوارنێ بدەنە من، ئەزم ڕزقی ددەم. هندی خودێیە ئەو ب تنێیە ڕزقی ددەتە خەلكی، وئەوە خودان هێزێ موكم ] (الذاریات: 56-58).
ونەفس ئەگەر بێتە هێلان ئەو ب خوڕستییا خۆ باوەرییێ ب خوداینییا خودێ دێ ئینت، ودێ حەز ژ وی كەت وپەرستنا وی كەت وچو شریكان بۆ وی نادانت، بەلێ تشتێ بەرێ وێ ژ ڤێ چەندێ وەردگێڕت ئەو خۆشخۆشكن یێن شەیتانێن مرۆڤ وئەجنان ب گۆتنێن شرین ددەنە بەر دلی، مەعنا: تەوحید (ئێكینییا خودێ د پەرستنێ دا) د خوڕستییا مرۆڤی دا یا چاندییە، وشرك (پەرستنا هندەكێن دی د گەل خودێ) تشتەكێ غەریبە ب سەر دا هاتی، خودێ دبێژت: [ فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّه - تو (ئەی موحەممەد) بەرێ خۆ ڕاست بدە وی دینی یێ خودێ بۆ تە دانای، كو ئیسلامە، وبەردەوام ل سەر بمینە، چونكی ئەو د گەل خۆرستییا مرۆڤی ڕێ دكەڤت، ومانا هەوە ل سەر ڤی دینی گرێدانەكە ب وێ خۆرستییێ ڤە یا خودێ مرۆڤ ل سەر چێكری، گوهۆرین بۆ چێكرییێ خودێ ودینێ وی نینە ] (الروم: 30).
وپێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [ كل مولود يولد على الفطرة، فأبواه يهودانه أو ينصرانه أو يمجسانه - هەر ئێكێ دبت ل سەر خوڕستییێ دبت، ڤێجا دەیبابێن وی وی دكەنە جوهی، یان فەلە، یان مەجووسی ] ( بوخاری و موسلم ڤێ حەدیسێ ژ ئەبو هورەیرەی ڤەدگوهێزن) مەعنا: بناخە د مرۆڤی دا تەوحیدە.
ودین هەر ژ دەمێ ئادەمی وەرە -سلاڤ لێ بن- وپشتی وی ب چەند سالان ژی هەر ئیسلام بوو، خودایێ مەزن دبێژت: [ كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِين - مرۆڤ هەمی ئێك دەستەك بوون، هەمییان باوەری ب خودێ هەبوو، ئینا خودێ پێغەمبەر هنارتن دا ئەو دینێ وی نیشا خەلكی بدەن، ومزگینییێ ب بەحەشتێ بدەنە وی یێ گوهدارییا خودێ بكەت، ووی ب ئاگری بترسینن یێ كافرییێ پێ بكەت ] (البقرة: 213).
وبۆ جارا ئێكێ شرك ولادانا ژ عەقیدێ د ناڤ مللەتێ نووحی دا پەیدا بوو، ونووح -سلاڤ لێ بن- پێغەمبەرێ ئێكێ بوو [ إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِه - ئەی موحەممەد مە وەحی ب گەهاندنا پەیامێ بۆ تە هنارتییە هەر وەكی مە بۆ نووحی وپێغەمبەرێن پشتی وی هنارتی ] (النساء: 163). ئبن عەبباس دبێژت: د ناڤبەرا ئادەمی ونووحی دا -سلاڤ لێ بن- دەه قەرن هەبوون هەمی ل سەر ئیسلامێ بوون، ئبن قەییم دبێژت ( إغاثة اللهفان (2 / 102 ): وئەڤ گۆتنە بێ گومان ڕاستییە، چونكی د خواندنا ئوبەییێ كوڕێ كەعبی دا - د ئایەتا بەقەرێ دا - هاتییە: [فاختَلَفوا فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ ]، وتشتێ شاهدەیییێ بۆ ڤێ خواندنێ ددەت ئەڤ گۆتنا خودێیە: [ وَمَا كَانَ النَّاسُ إِلا أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا - مرۆڤ هەمی ل سەر ئێك دینی بوون كو ئیسلامە، پاشی ئەو ژێكجودا بوون ] (یونس: 19).
مەخسەدا وی - خودێ رەحمێ پێ ببەت - ئەوە ئەگەرا هنارتنا پێغەمبەران ژێكجودابوونا مرۆڤانە د وی دینێ دورست دا یێ بەری هنگی ئەو ل سەر، كانێ چاوا عەرەب پشتی هنگی ل سەر دینێ ئیبراهیمی بوون -سلاڤ لێ بن- حەتا عەمرێ كوڕێ لەحییێ خوزاعی هاتی ودینێ ئیبراهیمی گوهاڕتی، وصەنەم ئیناینە وەلاتێ عەرەبان و ب تایبەتی دەڤەرا حیجازێ، ڤێجا پەرستنا وان هاتەكرن، وصەنەم پەرێسی ل ڤی وەلاتێ پیرۆز ودەوربەران بەلاڤ بوو، حەتا خودێ دویماهییێ پێغەمبەران موحەممەد -سلاڤ لێ بن- هنارتی، ووی خەلك بۆ تەوحیدێ ودویكەفتنا دینێ ئیبراهیمی وشكاندنا صەنەمان گازی كرن، وخودێ دین ب وی پێك ئینا، وقەنجییا خۆ ل سەر مرۆڤان ب وی تمام كر، ودەستەكێن قەنج ژ پێشییێن ڤێ ئوممەتێ ل سەر ڕێبازا وی چوون حەتا نەزانین د ناڤ دەستەكێن پاشییێ دا بەلاڤ بووی، وتشتێن بیانی ژ دینێن دی هاتنە د ناڤ وان دا، وشرك دوبارە د ناڤ ڤێ ئوممەتێ دا پەیدابوو، ب ڕێكا گازیگەرێن سەرداچوونێ، هەر وەسا ب ڕێكا ئاڤاكرنا ل سەر قەبران ب هێجەتا قەدرگرتن وحەژێكرنا چاك ووەلییان، حەتا وە لێ هاتی مەزار ل سەر گۆڕێن وان هاتینە ئاڤاكرن، وبووینە جهێ پەرستنا نە بۆ خودێ وهەوار وگازییا نە ژ خودێ ودانا قوربانان بۆ وان مەقامان، ووان ناڤێ ڤێ شركێ كرە (تەوەسسولا ب چاكان) وگۆتن ئەڤە ئاشكەراكرنا ڤیانێیە نە كو پەرستنە بۆ وان، ووان ژ بیركر كو ئەڤە گۆتنا صەنەم پەرێسێن ئێكێیە دەمێ وان گۆتی: [ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى - هەما ئەم پەرستنا ڤان صەنەمان بۆ هندێ دكەین دا ئەو مەهدەرێ بۆ مە ل نك خودێ بكەن، ودا ئەو مە نێزیكی وی بكەن نە ژ بەر تشتەكێ دی ] (الزمر: 3).
و د گەل ڤێ شركێ یا مرۆڤینی كەڤن ونوی كەفتییێ، پترییا مرۆڤان باوەری ب تەوحیدا خوداینییێ (یا ربووبییەتێ) هەیە، بەلێ د پەرستنێ دا ئەو شركێ دكەن، وەكی خودێ گۆتی: [ وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلا وَهُمْ مُشْرِكُون - ئەو ب دورستی باوەرییێ ب خودێ نائینن ئەگەر ئەو شركا ب خودێ د گەل دا نەكەن ] (یوسف: 106).
و د ناڤ مرۆڤان دا كتەكا كێم تێ نەبت وەكی فیرعەونی ومولحدان وشیووعییان ل ڤی زەمانی كەسێ حاشاتییا هەبوونا خودێ نەكرییە، ونەباوەری ئینانا وان ب هەبوونا خودێ ژ ئەگەرا دفن بلندییا وان بوویە، ئەگەر نە وان د دل دا باوەری ب خودێ هەیە، وەكی خودێ دبێژت: [ وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوّا - ووان ب دەڤێ خۆ ئاشكەرا كر كو ئەو باوەرییێ پێ نائینن، بەلێ وان د دل دا باوەری پێ هەبوو، وان ژ دفن بلندی وخۆمەزنكرن ئەڤ چەندە دكر ] (النمل: 14).
وعەقلێن وان باوەرییێ دئینن كو هەر چێكرییەكی چێكەرەك بۆ دڤێت، وهەر تشتەكێ هەی دڤێت ئێك هەبت هەبوون دابتێ، وكو سەروبەرێ بنەجهێ ڤێ گەردوونێ دخوازت ڕێڤەبەرەكێ كاربنەجه وخودان شیان وپڕ زانین هەبت، ویێ باوەرییێ پێ نەئینت ئەوی: یان عەقلێ خۆ ژ دەست دایە، یان ژی ژ خۆمەزنكرن عەقلێ خۆ لادایە، وخۆ بێ بها كرییە، وئەڤی چو بها بۆ گۆتنا وی نینە.
ناڤبڕا دووێ
شرك:دانەناسین وڕەنگێن وێ
(أ) دانەناسینا شركێ:
شرك ئەوە: شریكەك (هەڤپشكەك) بۆ خودێ د خوداینی وپەرستنێ دا بێتە دانان، وپترین جاران شرك د پەرستنێ دا دئێتەكرن وەكی كو دوعا د گەل خودێ ژ ئێكێ دی ژی بێتەكرن، یان ڕەنگەكێ پەرستنێ وەكی ڤەكوشتنێ ودانا نەزری وترس وهیڤی وڤیانێ، بۆ ئێكێ دی د گەل خودێ بێتە پێشكێشكرن، وشرك مەزنترین گونەهە، ژ بەر چەند ئەگەران:
1 - چونكی ئەو بلندكرنە بۆ مەخلووقی كە بگەهتە ڕێزا خودێ ووەكی وی لێ بێت،، وهەچییێ ئێكی بۆ خودێ بكەتە شریك ئەو وی ئەو وەكی خودێ لێ كر، وئەڤە مەزنترین زۆردارییە، خودایێ مەزن دبێژت: [ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيم - هندی شركە كرێتترین ومەزنترین گونەهە ] (لقمان: 13) وزۆرداری ئەوە تشت نە ل جهێ وی بێتە دانان، وهەچییێ پەرستنا ئێكی ژبلی خودێ بكەت ئەو وی پەرستن نەدانا جهێ وێ یێ دورست، وئەو بۆ ئێكێ نە ژهەژی پێشكێش كر، وئەڤە مەزنترین زۆردارییە.
2 - خودێ ئاشكەرا كرییە كو ئەو وێ بۆ وی ژێ نابەت یێ ژێ تۆبە نەكەت، خودێ دبێژت: [ إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ - هندی خودێیە گونەهێ بۆ وی ژێ نابەت یێ كەسەكی ژ چێكرییێن وی بۆ وی بكەتە هەڤپشك، و هەر گونەهەكا دی یا ژ شركێ كێمتر بت ئەو بۆ وی ژێ دبەت یێ وی بڤێت ] (النساء: 48).
3 - خودێ گۆتییە كو وی بەحەشت ل سەر موشركی حەرامكرییە، وكو ئەو هەر وهەر د جەهنەمێ دا دمینت دەمێ گۆتی: [ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنصَار - وهەچییێ هەڤپشكەكی د گەل خودێ د عەبدینییێ دا بدانت ئەو خودێ بەحەشت ل سەر وی حەرامكرییە وجهێ وی كرییە ئاگر، وچو پشتەڤانەك وی نابت وی ژێ ڕزگار بكەت ] (المائدة: 72).
4 - هندی شركە هەمی كریاران پویچ دكەت، خودێ دبێژت: [ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ - وئەگەر ئەڤان پێغەمبەران شریك بۆ خودێ چێكربان كارێ وان دا پویچ بت ] (الأنعام: 88)، وخودێ دبێژت: [ وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنْ الْخَاسِرِينَ- و ب ڕاستی وەحی بۆ تە ئەی موحەممەد وبۆ پێغەمبەرێن بەری تە ژی هاتییە: كو ئەگەر تو شریكەكی بۆ خودێ بدانی كارێ تە دێ پویچ بت، وتو دێ ژ وان بی یێن تێ دچن ودنیا وئاخرەتا خۆ ب زیان ددەن ] (الزمر: 65).
5 - ئەو كەسێ شركێ بكەت خوینا وی ومالێ وی یێ حەلالە، خودێ دبێژت: [ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَد- ڤێجا ئەگەر ئەو چار هەیڤێن هەوە بوتپەرێس تێدا پشت ڕاست كرین ب دویماهی هاتن، هوین دەسپێكرنا شەڕی د گەل نەیارێن خودێ ل هەر جهەكێ ئەو لێ بن ڕابگەهینن، وهوین ل جهێن وان قەستا وان بكەن، وڕێكان ل بەر بگرن ] (التوبة: 5).
وپێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [ فەرمان ل من هاتەكرن كو ئەز شەڕێ مرۆڤان بكەم حەتا ئەو بێژن: (لا إلە إلا الله) ڤێجا ئەگەر وان ئەو گۆت ئەو وان خوینا خۆ ومالێ خۆ ژ من پاراست ئەگەر ب حەقێ وێ نەبت ] (بوخاری و موسلم ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزن ).
6 - شرك گونەها ژ هەمییان مەزنترە، پێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [ ئەرێ ئەز گونەها ژ هەمییان مەزنتر بۆ هەوە نەبێژم؟ ] مە گۆت: بەلێ ئەی پێغەمبەرێ خودێ، گۆت: [ شركا ب خودێ، وبێ ئەمرییا دەیبابان.. ] ( بوخاری و موسلم ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزن).
(ابن قیم) ێ زانا دبێژت: ((خودێ ئاشكەرا دكەت كو مەخسەد ب ئافراندن وفەرمان لێكرنێ ئەوە ئەو ب ناڤ وسالۆخەتێن وی بێتە ناسین وپەرستن بۆ وی ب تنێ بێتەكرن وشرك پێ نەئێتە كرن، وكو مرۆڤ ب دادییێ ڕاببن، وئەو دادی ئەوە یا عەسمان وعەرد پێ هاتینە ڕاگرتن، وەكی خودێ دبێژت: [ لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمْ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ - ب ڕاستی مە پێغەمبەرێن خۆ ب دەلیلێن ئاشكەرا هنارتن، ومە كیتاب ب ئەحكام وشریعەت ڤە د گەل وان ئینا خوارێ، ومە تەرازی ئینا خوارێ، دا مرۆڤ ب دادییێ سەرەدەرییێ د گەل ئێك ودو بكەن ] (الحدید: 25)، وخودێ ئاشكەرا دكەت كو وی پێغەمبەرێن خۆ هنارتن وكیتابێن خۆ ئینانە خوارێ دا مرۆڤ ب دادییێ ڕاببن، ومەزنترین دادی: تەوحیدە، وئەوە سەرێ دادییێ، وشرك زۆردارییە وەكی خودێ گۆتی: [ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ - هندی شركە زۆردارییەكا مەزنە ] (لقمان: 13)، ڤێجا شرك زۆردارترین زۆردارییە، وتەوحید دادترین دادییە، وتشتێ دژی ڤێ مەخسەدێ بت ئەو مەزنترین گونەهە)).
ودبێژت: ((وچونكی شرك ب خۆ دژی ڤێ مەخسەدێیە ئەو مەزنترین گونەهە، وخودێ بەحەشت ل سەر هەمی موشركان حەرامكرییە، وخوین ومال ومرۆڤێن وی بۆ خودانێن تەوحیدێ حەلالكرییە وكو ئەو وان بۆ خۆ بكەنە بەنی چونكی وان پەرستنا خودێ نەكرییە، وخودێ كارەكێ موشركەكی قەبویل نەكرییە، ومەهدەر د دەر حەقا ئێك ژ وان دا قەبویل نەكرییە، ودوعایەكا وی ل ئاخرەتێ قەبویل نەكرییە، وهیڤییەكا وی ب جهــ نەئینایە، وموشرك ژ هەمی كەسان نەزانترە، چونكی وی ژ ناڤ چێكرییێن خودێ شریكەك بۆ وی دانایە، وئەڤە مەزنترین نەزانینە وئەو مەزنترین زۆردارییە ژ وی، وهەر چەندە موشركی چو زۆرداری ل خودایێ خۆ نەكرییە، بەلكی وی زۆرداری ل خۆ كرییە)) ( الجواب الكافي: بث 109).
7 - هندی شركە عەیبەك وكێماسییەكە خودێ خۆ ژێ پاراستییە، هەچییێ شركێ بكەت ئەو وی ئەو تشت بۆ خودێ بنەجهكر یێ خودێ خۆ ژێ پاراستی، وئەڤە دوژمنییە بۆ خودێ، ومەزنترین ڕكدارییە.
(ب) ڕەنگێن شركێ:
شرك دو ڕەنگن:
•ڕەنگێ ئێكێ: شركا مەزنتر یا خودانی ژ ئیسلامێ دەردئێخت، ووی هەر وهەر دهێلتە د جەهنەمێ دا ئەگەر ئەو مر وتۆبە نەكر، وئەو ئەوە تشتەك ژ ڕەنگێن پەرستنێ بۆ ئێكێ دی ژبلی خودێ بێتە پێشكێشكرن، وەكی دوعایا نە ژ خودێ بت، ودانا نەزر وقوربانان بۆ ئێكی ژبلی خودێ وەكی قەبران یان ئەجنە وشەیتانان، وترسا ژ مرییان یان ئەجنە یان شەیتانان كو زیانەكێ یان نەخۆشییەكێ بگەهیننێ، وهیڤییا نە ژ خودێ بت كو وی تشتی بكەت یێ خودێ ب تنێ دشێت بكەت یان وێ نەخۆشییێ ژێ لادەت یا ژ خودێ پێڤەتر كەس نەشێت ژێ لادەت، وەكی هندەك نوكە ل دۆر قەبر ومەزارێن چاكان دكەن، خودێ دبێژت: [ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَيَقُولُونَ هَؤُلاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لا يَعْلَمُ فِي السَّمَوَاتِ وَلا فِي الأَرْضِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ - وئەڤ بوتپەرێسە ژبلی خودێ پەرستنا وی تشتی دكەن یێ نە ب تشتەكی زیانێ دگەهینتە وان، ونە ل دنیایێ ونە ل ئاخرەتێ مفایەكی دگەهینتێ، وئەو دبێژن: هەما ئەم پەرستنا ئەوێن هە دكەین دا ئەو مەهدەرێ بۆ مە ل نك خودێ بكەن، تو ئەی موحەممەد بێژە وان: ئەرێ هوین وی تشتی ژ مەسەلا ڤان مەهدەرچییان نیشا خودێ ددەن یێ ئەو نە ل عەسمانان ونە ل عەردی نەزانت؟ چونكی ئەگەر هەوە ل عەردی یان ل عەسمانان هندەك مەهدەرچی هەبانە مەهدەرێ بۆ هەوە بكەن ئەو ژ هەوە چێتر دا وان ناست، ڤێجا خودێ یێ پاك وبلندە ژ وی تشتێ ئەڤ بوتپەرێسە د پەرستنێ دا بۆ وی دكەنە هەڤپشك ] (یونس: 18).
•وڕەنگێ دووێ: شركا بچویكتر یا كو خودانی ژ دینی دەرنەئێخت بەلێ كێماسییێ دئێختە تەوحیدێ، ودبتە ڕێك بۆ شركا مەزنتر، وئەو ژی دو پشكن:
پشكا ئێكێ: ئەو شركا ل سەر ئەزمانی وئەندامێن لەشی ئاشكەرا، وئەو گۆتن وكریارن، گۆتن وەكی سویندا نە ب خودێ، پێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [ من حلف بغیر الله فقد كفر أو أشرك - هەچییێ ب ئێكێ دی ژبلی خودێ سویند بخۆت ئەوی كوفر یان شرك كر ](ترمذی ڤەدگوهێزت و حاکم دبێژیت یا دروستە )، وگۆتنا: یا خودێ بڤێت وتە بڤێت، دەمێ زەلامەكی گۆتییە پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن-: یا خودێ بڤێت وتە بڤێت، وی گۆت: [ أجعلتني لله نداً؟ قل ماشاء الله وحده - تە ئەز كرمە هەڤكویف بۆ خودێ؟ بێژە: یا خودێ بڤێت ب تنێ ](نەسائی ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزت )، وگۆتنا: ئەگەر خودێ وفلان كەس نەبا، ویا دورست ئەوە بێتە گۆتن: یا خودێ بڤێت پاشی فلانی، وئەگەر خودێ نەبا پاشی فلان، چونكی (پاشی) هەر دو لایان نائینتە ڕێزەكێ، وڤیانا عەبدی دكەتە دویڤەلانكا ڤیانا خودێ، وەكی خودێ گۆتی: [ وَمَا تَشَاءُونَ إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِين- وهوین نەشێن خۆ ڕاست بكەن، ئەگەر حەزكرنا خودێ خودایێ هەمی چێكرییان ل سەر نەبت ] (التكویر: 29)، ووەكی ڤێیە دەمێ دبێژن: من تو یێ هەی وخودێ یێ هەی، وئەڤە ژ بەرەكەتا خودێ وبەرەكەتا تەیە.
وكریار: وەكی ل بەرخۆكرنا دەزی وبەندكان بۆ ژ خۆ دویركرنا بەلایێ، و ل بەرخۆكرنا نڤشتییان دا چاڤین نەبت، ئەگەر هات ووی باوەر كر كو ئەڤ تشتە دبنە ئەگەرا ڕاكرنا نەخۆشی وبەلایێیە، ئەڤە شركا بچویكترە، چونكی خودێ ئەو نەكرینە ئەگەر، ژ خۆ ئەگەر وی باوەر كر كو ئەو ب خۆ دێ بەلایێ ژ وی دویركەن، ئەو هنگی دێ بتە شركا مەزنتر، چونكی وی خۆ ب ئێكێ ژبلی خودێ ڤە گرێدا.
پشكا دووێ ژ شركا بچویكتر: شركا ڤەشارتییە وئەو شركا د ئنیەت وحەزكرنێ دایە، وەكی مەدحە وڕویمەتییێ، وەكی كو كارەكی ژ وان كاران بكەت یێن مرۆڤ خۆ پێ نێزیكی خودێ دكەت، بەلێ مەخسەدا وی پێ ئەو بت خەلك مەدحێن وی بكەن، وەكی وی یێ نڤێژا خۆ تازە بكەت یان خێران د گەل خەلكی بكەت دا خەلك مەدحێن وی بكەن، یان دەنگێ خۆ ب زكری وخواندنا قورئانێ بلند بكەت وخۆش بكەت دا خەلكی گوه لێ ببت ومەدحێن وی بكەن، وڕویمەتی ئەگەر تێكەلی كارەكی بوو دێ وی پویچ كەت، خودێ دبێژت: [ فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صَالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدا - ڤێجا هەچییێ ژ عەزابا خودایێ خۆ بترست ودلێ خۆ ببەتە خێرا وی ل ڕۆژا دیدارا وی، بلا كارەكێ چاك بۆ خودایێ خۆ بكەت كو ل دویڤ شریعەتێ وی بت، وچو شریكان د پەرستنێ دا بۆ وی نە دانت ] (الكهف: 110).
وپێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [ تشتێ ژ هەمییان پتر ئەز ژێ دترسم ل سەر هەوە شركا بچویكترە ] گۆتن: ئەی پێغەمبەرێ خودێ، شركا بچویكتر چیە؟ وی گۆت: [ ئەو ڕویمەتییە ] (ئەحمەد و طەبەرانی و بەغەوی د( شرح السنة)دا ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزن).
وئەو كار ژی یێ بۆ پەرتالێ دنیایێ بێتەكرن، وەكی وی یێ بۆ مالی دچتە حەجێ یان بانگ ددەت یان مەلاتییێ دكەت، یان خۆ فێری علمێ شەرعی دكەت، یان جهادێ دكەت، پێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [ بەختڕەش ببت عەبدێ دینارێ، وبەختڕەش ببت عەبدێ دەرهەمی، وبەختڕەش ببت عەبدێ كراسی، وبەختڕەش ببت عەبدێ بیستانی، ئەگەر تشتەك بۆ بێتەدان رازی دبت وئەگەر چو بۆ نەئێتەدان كەربێن وی ڤەدبن ] (بوخاری ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزت ).
ئیمام (ابن القیم) دبێژت: ((وشركا د مراد وئنیەتان دا ئەو دەریایایە چو لێڤ بۆ نەهەین، وكێم كەس هەنە ژێ ڕزگار دبن، وهەچییێ مەخسەدا وی ب كاری كنارێ خودێ نەبت، وئنیەتا وی ئەو نەبت خۆ نێزیكی خودێ بكەت وجزایێ خۆ ژ وی وەرگرت، ئەو وی د مراد وئنیەتا خۆ دا شرك كر، وئیخلاص ئەوە كریار وگۆتن ومراد وئنیەتا وی خوڕی بۆ خودێ بت، وئەڤەیە (حەنیفییەت) دینێ ئیبراهیمی یێ كو خودێ فەرمان پێ ل هەمی بەنییێن خۆ كری، وئەو چو دینەكێ دی ژبلی وی ژ كەسێ دی قەبویل ناكەت، وئەوە ڕاستییا ئیسلامێ، وەكی خودێ دبێژت: [ وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الآخِرَةِ مِنْ الْخَاسِرِينَ - وهەچییێ دینەكی ژبلی ئیسلامێ داخواز بكەت، ئەو دین ژ وی نائێتە قەبویلكرن، وئەو ل ئاخرەتێ ژ زیانكارانە ئەوێن پشك وبارێن خۆ ژ دەست داین ] (آل عمران: 85)، وئەوە دینێ ئیبراهیمی -سلاڤ لێ بن- یێ كو هەچییێ دلێ خۆ نەبەتێ ئەو ژ هەمی كەسان بێ فامترە)) (الجواب الكافي، بث 115 ).
ژ ئەڤا بۆری دئێتە زانین كو هندەك جوداهی د ناڤبەرا شركا مەزنتر وبچویكتر دا هەنە، ئەو ژی ئەڤەنە:
1 - شركا مەزنتر خودانی ژ دینی دەردئێخت، وشركا بچویكتر كێماسییێ دئێختە تەوحیدێ بەلێ خودانی ژ دینی دەرنائێخت.
2 - شركا مەزنتر خودانێ خۆ هەر وهەر دهێلتە د ئاگری دا، وشركا بچویكتر خودانێ خۆ هەر وهەر ناهێلتە د ئاگری دا ئەگەر چوو ئاگری.
3 - شركا مەزنتر هەمی كاران پویچ دكەت، وشركا بچویكتر هەمی كاران پویچ ناكەت، ڕویمەتی وكارێ بۆ دنیایێ تێ نەبت ئەو ئەگەر تێكەلی كاری بوون وی پویچ دكەن.
4 - شركا مەزنتر خوینێ ومالی حەلال دكەت، وشركا بچویكتر وان حەلال ناكەت.
ناڤبڕا سییێ
كوفر، دانەناسینا وێ، وڕەنگێن وێ
(أ) دانەناسینا وێ:
كوفر د زمانی دا ب ڕامانا پەچنین وڤەشارتنێ دئێت، وكوفر د شریعەتی دا دژی باوەرییێ یە، وكوفر: نەباوەری ئینانا ب خودێ وپێغەمبەرێ وییە، چ درەوپێكرن د گەل دا هەبت یان نە، بەلكی بەسە هەما گومان ودودلی، یان پشتدان یان حەسویدی، یان خۆمەزنكرن، یان دویكەفتنا هندەك ژ وان دلچوونان د گەل دا هەبت یێن وی ژ پەیاما پێغەمبەری ددەنە پاش، ئەگەر چ كوفرا یێ درەوپێكەر مەزنترە، وئەوێ ژ حەسویدی باوەرییێ نەئینت ودرەوێ پێ بكەت ژی، ئەگەر خۆ وی باوەری ب ڕاستگۆیییا پێغەمبەران هەبت ژی ( مجموع الفتاوى لشيخ الإسلام ابن تيمية (12 / 335).
(ب) ڕەنگێن وێ:
دو ڕەنگێن كوفرێ هەنە:
•ڕەنگێ ئێكێ: كوفرا مەزنتر یا كو خودانی ژ دینی دەردئێخت، وئەو پێنج پشكە:
پشكا ئێكێ: كوفرا درەوپێكرنێ، ودەلیل گۆتنا خودێیە: [ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوى لِلْكَافِرِين- كەس ژ وی زۆردارتر نینە یێ درەو ل سەر ناڤێ خودێ كری، ڤێجا نەحەقی وسەرداچوونا خۆ ب خودێ ڕادای، یان درەو ب وێ حەقییێ كری یا خودێ پێغەمبەرێ خۆ موحەممەد سلاڤ لێ بن پێ هنارتی، هندی ئاگرە جهەك بۆ كافران تێدا هەیە ] (العنكبوت: 68).
پشكا دووێ: كوفرا خۆمەزنكرن ودفن بلندییێ د گەل باوەرییێ، ودەلیل گۆتنا خودێیە: [ وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنْ الْكَافِرِينَ - وتو ئەی موحەممەد قەدرگرتنا خودێ بۆ ئادەمی ل بیرا خەلكی بینەڤە دەمێ وی گۆتییە فریشتەیان قەدرگرتن بۆ ئادەمی ودیاركرن بۆ بهایێ وی: هوین خۆ بۆ وی بچەمینن ئینا وان هەمییان گوهداری كر ئبلیس تێ نەبت ئەو ژ دلڕەشی وخۆمەزنكرن ل بەر نەهات ڤێجا ئەو بوو ژ یێن كافر ب خودێ، یێن نەگوهدار بوو فەرمانا وی ] (البقرة: 34).
پشكا سییێ: كــوفــرا گــومـانێ، وئەو كوفرا تەخمینێیە، ودەلیل گۆتنا خودێیە: [ وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَداً. وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْهَا مُنقَلَباً. قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلاً. لَكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَداً - وئەو چوو ناڤ رەزێ خۆ، ل وی دەمێ ئەو یێ زۆردار بۆ خۆ كو وی كوفر ب ڕابوونا پشتی مرنێ كری، و ژ هاتنا قیامەتێ یێ ب گومان، ڤێجا كەیفا وی ب فێقییێ وی هات، لەو گۆت: ئەز باوەر ناكەم ئەڤ رەزە جارەكێ دێ پویچ بت، وئەز باوەر ناكەم قیامەت ژی دێ ڕابت، وئەگەر خۆ - من گرتی - قیامەت ڕابوو ژی وەكی تو دبێژی ئەی خودان باوەرۆ، وئەز بۆ نك خودایێ خۆ هاتمە زڤڕاندن ژی تشتەكێ ژ ڤی رەزی باشتر وچێتر ئەز دێ ل نك خودێ بینم، چونكی من قەدر وبهایێ خۆ ل نك وی هەیە. هەڤالێ وی یێ خودان باوەر دەمێ دان وستاندن د گەل وی كری گۆتێ: چاوا تو كوفرێ ب وی خودایی دكەی یێ تو ژ ئاخێ ئافراندی، پاشی ژ چپكەكا ئاڤێ، پاشی تو كرییە مرۆڤەكێ دورست وكامل؟ بەلێ هندی ئەوە ئەو خودایێ منە وئەز چو شریكان بۆ خودایێ خۆ نادانم ] (الكهف: 35-38).
پشكا چارێ: كوفرا پشتدانێ، ودەلیل گۆتنا خودێیە: [ وَالَّذِينَ كَفَرُوا عَمَّا أنْذِرُوا مُعْرِضُونَ - وئەوێن كوفر ب تەوحیدا خودێ كری پشت ددەنە وی تشتێ قورئانێ ئەو پێ ترساندین، هزرا خۆ تێدا ناكەن ووجەكێ بۆ خۆ ژێ وەرناگرن ] (الأحقاف: 3).
پشكا پێنجێ: كوفرا دوڕویاتی ونفاقێیە، ودەلیل گۆتنا خودێیە: [ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا فَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُون - چونكی وان ب سەر ڤە باوەری ئینا، و د دل دا ئەو دكافر بوون، ڤێجا ژ بەر كافرییا وان خودێ خەتم ل سەر دلێن وان دا، لەو ئێدی ئەو تێ ناگەهن كانێ مفایێ وان د چ دایە ] (المنافقون: 3).
•ڕەنگێ دووێ: كوفرا بچویكتر یا كو خودانی ژ دینی دەرنەئێخت، وئەو كوفرا كریارانە، ئەو كریارێن بەحسێ وان د كیتاب وسوننەتێ دا هاتی وناڤێ كوفرێ ل سەر هاتییە دانان، وئەو ب خۆ ناگەهنە حەددێ كوفرا مەزنتر، وەكی كوفرا قەنجییێ یا كو د ڤێ گۆتنا خودێ دا هاتی: [ وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَداً مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّه - وخودێ مەتەلەك ئینا: باژێڕەك ژ تەعداكرنا دوژمنان یێ تەنابوو، و ژ ژیارا بەرتەنگ یێ پشت ڕاست بوو، ڕزقێ وی ب ساناهی وخۆش ژ هەر لایەكی ڤە بەرفرەه دهات، ئینا خەلكێ وی كافری ب قەنجییێن خودێ كر، وشریك بۆ وی دانان، وشوكرا وی سەرا ڤان قەنجییان نەكر ] (النحل: 112).
ووەكی كرنا شەڕێ موسلمانی ئەوا د ڤێ گۆتنا پێغەمبەری دا -سلاڤ لێ بن- هاتی: [ سباب المسلم فسوق، وقتالة كفر - گۆتنا خەبەران بۆ موسلمانی فاسقییە، وكرنا شەڕێ وی كوفرە ] ( بوخاری و موسلم ڤەدگوهێزن).
و د ڤێ گۆتنا پێغەمبەری دا -سلاڤ لێ بن-: [ لا ترجعوا بعدي كفاراً يضرب بعضكم رقاب بعض - پشتی من نەزڤڕن كافر هندەك ژ هەوە ل ستویێ هندەكان بدەن ] (بوخاری و موسلم ڤەدگوهێزن ).
ووەكی سویندخوارنا نە ب خودێ بت، پێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [ من حلف بغیر الله فقد كفر أو أشرك - هەچییێ سویندێ نە ب خودێ بخۆت ئەوی كوفر یان شرك كر ] (ترمذی ڤەدگوهێزت و دبێژت حەدیسەکا حەسەنە، و حاکم وێ دروست دکەت ).
وئەو كەسێ گونەها مەزن دكەت خودێ ئەو ژ خودان باوەران هژمارتییە، خودێ دبێژت: [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمْ الْقِصَاصُ فِي القَتْلَى - ئەی گەلی ئەوێن باوەری ب خودێ و پێغەمبەرێ وی ئینای وكار ب شریعەتێ وی كری خودێ ل سەر هەوە نڤیسییە كو هوین ئەوی بكوژن یێ ژ قەستا كوشتنێ بكەت ] (البقرة: 178)، مەعنا ئەوێ كوشتنێ دكەت ژ وانە یێن باوەری ئینای، وخودێ ئەو حسێبكر برا بۆ خودانێ كوشتی وگۆتی: [ فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ - وهەچییێ برایێ وی ئەو ژ تۆلڤەكرنێ ئازاكر بلا هەردو لا پێگیرییێ ب ڕەفتارێ باش بكەن، خودانێ مری بلا داخوازا خوینێ بكەت، ویێ كوشتن كری بلا مافێ وی بدەتێ ] (البقرة: 178)، وبێ گومان مەخسەد پێ براینییا دینییە.
وخودێ دبێژت: [ وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنْ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا- وئەگەر دو دەستەك ژ خودان باوەران ب شەڕ چوون هوین گەلی خودان باوەران وان پێك بینن ] (الحجرات: 9)، حەتا دبێژت: [ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُم- هندی خودان باوەرن د دینی دا برانە، ڤێجا هوین صولحێ د ناڤبەرا برایێن خۆ دا بكەن ئەگەر ئەو ب شەڕ چوون ] (الحجرات: 10) (ب كورتى ژ (شرح الطحاوية) بپ (361)، چاپا (المكتب الإسلامي)). وئەو جوداهییێن د ناڤبەرا كوفرا مەزنتر وبچویكتر دا هەین ب كورتی ئەڤەنە:
1 - هندی كوفرا مەزنترە خودانی ژ دینی دەردئێخت، وكاری پویچ دكەت، وكوفرا بچویكتر خودانی ژ دینی دەرنائێخت، وكاری پویچ ناكەت، بەلێ خێرا وی كێم دكەت وخودانی هێژای گەفێ دكەت.
2 - كوفرا مەزنتر خودانی هەروهەر دهێلتە د ئاگری دا، بەلێ كوفرا بچویكتر ئەگەر خودانێ وێ بچتە ئاگری ژی هەروهەر تێدا نامینت، وبەلكی خودێ تۆبێ بدانتە سەر وهەما ئێكجار نەبەتە ئاگری.
3 - كوفرا مەزنتر خوینێ ومالی حەلال دكەت، بەلێ كوفرا بچویكتر خوینێ ومالی حەلال ناكەت.
4 - هندی كوفرا مەزنترە دوژمناتییا خوڕی د ناڤبەرا خودانێ خۆ وخودان باوەران دا فەر دكەت، وبۆ خودان باوەران چێ نابت حەز ژ وی بكەن وپشتەڤانییا وی بكەن ئەگەر خۆ ئەو مرۆڤەكێ وان یێ نێزیك ژی بت، بەلێ كوفرا بچویكتر قەت نابتە مانعا پشتەڤانییێ، بەلكی ڤیان وپشتەڤانییا خودانێ وێ دئێتەكرن هندی باوەری ل نك هەی، ونەڤیان ودوژمناتییا وی دئێتەكرن هندی نەگوهداری ل نك هەی.
ناڤبڕا چارێ
نفاق: دانەناسینا وێ، وڕەنگێن وێ
أ - دانەناسینا وێ:
نفاق (دوڕویاتی) د زمانی دا ژێدەرێ (نافَقَ) یە، ویا وەرگرتییە ژ پەیڤا (النافقاء) ئەوا بۆ دەرێ كونا خەزال مشكی دئێتە گۆتن یا كو ئەو خۆ تێدا ڤەدشێرت، ڤێجا دەمێ داخوازا وی ژ ئێك ژ وان جهان دئێتەكرن ئەو دڕەڤتە جهەكێ دی، وهندەك دبێژن: ئەو ژ (نَفَق) ێ یا هاتییە وەرگرتن كو ئەو كون ب خۆیە یا ئەو خۆ تێدا ڤەدشێرت ( النهاية لابن الأثير (5 / 98)).
ونفاق د شریعەتی دا ئەوە: ئیسلام وباشی بێتە ئاشكەراكرن، وكوفر وخرابی بێتە ڤەشارتن، وئەڤ ناڤە ل سەر هاتە دانان چونكی ئەو د دەرگەهەكی ڕا دچتە د ناڤ شریعەتی دا، و د دەرگەهەكێ دی ڕا ژێ دەردكەڤت، وخودێ مە ل وێ چەندێ ئاگەهدار دكەت دەمێ دبێژت: [ إِنَّ الْمُنَافِقِینَ هُمْ الْفَاسِقُونَ - هندی دوڕوینە ئەون یێن ژ باوەرییا ب خودێ وپێغەمبەرێ وی دەركەفتین ] (التوبة67)، یەعنی: ژ شریعەتی دەركەفتین.
وخودێ منافق ژ كافران خرابتر لێكرینە دەمێ گۆتی: [ إِنَّ الْمنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأَسْفَلِ مِنْ النَّار- هندی دوڕوینە ل ڕۆژا قیامەتێ د جهێ نزمتر دانە ژ ئاگری ] (النساء: 145)، وخودێ دبێژت: [ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُم - هندی دوڕوینە هزر دكەن ئەو خودێ دخاپینن، كو ب سەر ڤە ئەو خۆ ب باوەرییێ بیننەدەر و د دل دا دكافرن، هزرا وان ئەوە حالێ وان دێ ل خودێ یێ ڤەشارتی بت، وئەو ب خۆ خودێیە وان دخاپینت و ب وەكی كریارا وان جزای ددەتە وان ] (النساء: 142)، [ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلا أَنفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ. فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمْ اللَّهُ مَرَضاً وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْذِبُون- ژ نەزانینا خۆ ئەو هزر دكەن كو ئەو خودێ وخودان باوەران دخاپینن دەمێ باوەرییا خۆ ئاشكەرا دكەن وكوفرا خۆ ڤەدشێرن، و ب تنێ ئەو خۆ دخاپینن، و ژ بەر زێدە نەزانینا خۆ ئەو ب وێ چەندێ ناحەسن، چونكی دلێن وان دخرابن. گومان د دلێن وان دا هەیە ڤێجا ئەو ب كرنا وان گونەهان یێن هاتینە جەرباندن یێن كو پێ بێنە جزادان، ڤێجا خودێ گومان ل وان زێدەكر، وعەزابەكا ب ئێش بۆ وان هەیە ژ بەر درەو ودوڕوییاتییا وان ] (البقرة: 9، 10).
ب - ڕەنگێن نفاقێ:
نفاق دو ڕەنگن:
•ڕەنگێ ئێكێ: نفاقا باوەرییێ: وئەوە نفاقا مەزنتر یا كو خودانێ وێ خۆ ب ئیسلامێ دئینتەدەر، وكوفرێ د دل دا ڤەدشێرت، وئەڤ ڕەنگە خودانی ب تمامی ژ دینێ دەردئێخت، وئەو د پێكا نزمتر دایە ژ ئاگری، وخودێ خودانێن ڤی ڕەنگێ نفاقێ ب هەمی سالۆخەتێن خرابییێ سالۆخداینە: ژ كوفرێ ونەباوەری ئینانێ، وتڕانەپێكرنا ب دینی ودینداران، ومەیلدارییا بۆ دوژمنێن دینی، چونكی ئەو د نەیارەتییا دینی دا دهەڤپشكن، وئەڤە ل هەمی دەمان هەنە، ونەخاسم دەمێ هێزا ئیسلامێ ئاشكەرا دبت وئەو بەرگرییا وێ ب ئاشكەرایی د خۆ ڕا نەبینن، هنگی ئەو ب سەرڤە دئێنە د ئیسلامێ دا، دا ژ بن ڤە پیلانان دژی ئیسلامێ وموسلمانان بگێڕن، ودا ئەو د گەل موسلمانان بژین و ل سەر خوینا خۆ ومالێ خۆ ئەمین ببن، ڤێجا منافق باوەرییا خۆ ب خودێ وملیاكەت وكیتاب وپێغەمبەرێن وی و ب ڕۆژا قیامەتێ ئاشكەرا دكەت، وئەو ب خۆ د دل دا ئەو باوەرییێ ب تشتەكی ژ وان نائینت، نە ئەو باوەرییێ ب خودێ دئینت، ونە وی باوەری هەیە كو خودێ ب وێ گۆتنێ ئاخفتییە یا وی بۆ وی مرۆڤی هنارتی یێ بۆ مرۆڤان بوویە پێغەمبەر ب ئانەهییا خودێ بەرێ وان ددەتە هیدایەتێ، ووان ژ عەزابا خودێ دترسینت، وخودێ د قورئانا پیرۆز دا نهێنییێن ڤان منافقان هلێڤڕینە وڤەشارتییێن وان ئاشكەرا كرینە، وئەو بۆ بەنییێن خۆ بەرچاڤ كرینە، دا ئەو ل وان دهشیار بن، و د دەسپێكا سوورەتا (البقرة) دا وی بەحسێ هەر سێ دەستەكان كرییە: خودان باوەر، وكافر، ومنافق.. بەحسێ خودان باوەران د چار ئایەتان دا كر، وبەحسێ كافران د دو ئایەتان دا، وبەحسێ منافقان د سێزدە ئایەتان دا، ژ بەر گەلەكییا وان وبەلایا وان یا بەربەلاڤ، ودژوارییا فتنەیا وان ل سەر ئیسلامێ وموسلمانان، وگرفتارییا ئیسلامێ ب وان گەلەك یا دژوارە، چونكی ئەو بۆ ئیسلامێ دئێنە پالدان وئەو ب خۆ ب ڕاستی ئەو دوژمنێن ئیسلامێنە، ئەو دوژمنییا ئیسلامێ د وان هەمی قالبان دا ئاشكەرا دكەن یێن نەزان هزر دكەن ئەو زانین وچاكییە، وئەو ب خۆ ئەو نەزانین وخرابكارییە ( ژ نامەیا (ابن القيم) ل دور ئاشکەراکرنا سالوخەتێن منافقان).
وئەڤ نفاقە شەش پشكن ( مجموعة التوحيد النجدية، بپ 9):
1 - درەوین دەرێخستنا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن-.
2 - درەوكرنا ب هندەكێ ژ وێ یا پێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- پێ هاتی.
3 - نەڤیانا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن-.
4 - نەڤیانا هندەكێ ژ وێ یا پێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- پێ هاتی.
5 - كەیف هاتنا ب نزمبوونا دینێ پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن-.
6 - كەیف پێ نەهاتنا سەركەفتنا دینێ پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن-.
•ڕەنگێ دووێ: نفاقا كریارێ: وئەو ئەوە تشتەك ژ كریارێن منافقان بێتە كرن، د گەل مانا باوەرییێ د دلی دا، وئەڤە خودانی ژ ئیسلامێ دەرنائێخت بەلێ ئەو دبتە ڕێك بۆ وێ چەندێ، وخودانێ وێ باوەری ونفاق دێ ل نك هەبت، وئەگەر ئەو زێدە بوو ئەو دێ پێ بتە منافقەكێ خوڕی، ودەلیل ل سەر وێ چەندێ گۆتنا پێغەمبەرییە -سلاڤ لێ بن-: [ أربع من كن فية كان منافقاً خالصاً، ومن كانت فية خصلة منهن كانت فية خصلة من النفاق حتى يدعها، إذا أؤتمن خان، وإذا حدث كذب، وإذا عاهد غدر، وإذا خاصم فجر - چار سالۆخەت هەنە هەچییێ ئەو ل نك بن ئەو دێ منافقەكێ خوڕی بت، وهەچییێ سالۆخەتەك ژ وان ل نك هەبت سالۆخەتەك ژ نفاقێ دێ ل نك هەبت حەتا ئەو وێ دهێلت، ئەگەر ئێكی باوەرییا خۆ پێ ئینا ئەو خیانەتێ بكەت، وئەگەر ئاخفت درەوێ بكەت، وئەگەر پەیمانەك دا غەدرێ بكەت، وئەگەر هەڤڕكییەك كر د سەر دا بچت ] ( بوخاری و موسلم ڤەدگوهێزن).
وهەچییێ ئەڤ هەر چار سالۆخەتە ل نك كۆم ببن، ئەوی خرابی هەمی ل نك كۆم بوو، وسالۆخەتێن دوڕوییان خوڕی ل نك وی پەیدا بوون، وهەچییێ ئێك ژ وان ل نك وی هەبت ئەوی سالۆخەتەكێ نفاقێ ل نك پەیدا بوو، چونكی دبت ل نك بەنییەكی خەسلەتێن باشییێ ویێن خرابییێ ژی ل نك هەبن، وسەخلەتێن باوەرییێ ویێن كوفرێ ونفاقێ ژی، وئەو دێ هێژای خەلاتكرن وجزادانێ بت ل دویڤ وان كریارێن وی كرین.
و ژ ڤی ڕەنگییە: كو مرۆڤەك د كرنا نڤێژا ب جماعەت دا ل مزگەفتێ یێ سست وبێ خیرەت بت، ئەڤە ژ سالۆخەتێن منافقانە، ونفاق ودوڕوییاتی خرابی ومەترسییەكا مەزنە، وصەحابی گەلەك دترسیان بكەڤنێ، (ابن أبي ملیكة) دبێژت: ((ئەز گەهشتبوومە سیهان ژ صەحابییێن پێغەمبەرێ خودێ -سلاڤ لێ بن- هەمی ژ خۆ دترسان ژ نفاقێ)).
جوداهی د ناڤبەرا نفاقا مەزنتر ونفاقا بچویكتر دا:
1 - نفاقا مەزنتر خودانی ژ دینی دەردئێخت، ونفاقا بچویكتر خودانی ژ دینی دەرنائێخت.
2 - نفاقا مەزنتر ئەوە سەرڤەیی وڤەشارتییا خودانی د لایێ باوەرییێ دا وەكی ئێك نەبت، ونفاقا بچویكتر ئەوە سەرڤەیی وڤەشارتییا خودانی د لایێ كریاران دا نە كو د باوەرییان دا وەكی ئێك نەبن.
3 - نفاقا مەزنتر ژ خودان باوەری دەرناكەڤت، بەلێ دبت نفاقا بچویكتر ژ خودان باوەری دەركەڤت.
4 - نفاقا مەزنتر پترین جاران خودانێ وێ تۆبە ناكەت، وئەگەر تۆبە ژی كر زانا د ناڤبەرا خۆ دا ب خیلاف چووینە كانێ تۆبا وی ل نك حاكمی دێ قەبویل بت یان نە، نە وەكی نفاقا بچویكتر یا كو ئەگەر خودانێ وێ تۆبەكر خودێ تۆبا وی قەبویل دكەت.
(شیخ الإسلام ابن تیمیة) دبێژت (بەرێ خو بدە کتێبا (الٳیمان)بپ 238)): ((گەلەك جاران چەقەك ژ چەقێن نفاقێ ل نك خودان باوەری پەیدا دبت، پاشی خودێ تۆبێ ددانتە سەر ودبت تشتەكێ نفاقێ فەر دكەت ب سەر دلێ وی دا بێت، وخودێ وی ژێ بدەتە پاش، وموسلمان ب وەسواسا شەیتانی دئێتە جەڕباندن، و ب وەسواسێن كوفرێ ژی یێن كو سنگێ وی پێ تەنگ دبت، وەكی صەحابییا گۆتی: ئەی پێغەمبەرێ خودێ ئێك ژ مە هندەك جاران وی تشتی د دلێ خۆ دا دبێژت، یێ كو ئەگەر ئەو ژ عەسمانی بكەفتە عەردی ل بــەر وی خۆشترە ژ هندێ كــو وی تشتی ب دەڤـی بێژت، ئینا پێغەمبەری گۆت: [ ذلك صریح الإیمان - ئەو باوەرییا ئاشكەرایە ] (ئەحمەد و موسلم ڤەدگوهێزن )، و د ریوایەتەكێ دا هاتییە: ب وی تشتی دحەسیێت یێ ئەو مەزن دبینت كو پێ باخڤت، پێغەمبەری گۆت: [ الحمد لله الذي رد كيده إلى الوسوسة - حەمد بۆ وی خودایی بت یێ فێلا وی زڤڕاندییە وەسواسێ ] یەعنی: هەبوونا ڤێ وەسواسێ د گەل ڤێ نەڤیانا مەزن ودویركرنا وێ ژ دلی ژ باوەرییا ئاشكەرایە)).
وخودانێن نفاقا مەزنتر خودێ د دەر حەقا وان دا دبێژت: [ صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ- ئەو ژ گوهدارییا حەقییێ دكەڕن، و ژ گۆتنا وێ دلالن، و ژ دیتنا ڕۆناهییا باوەرییێ دكۆرەنە، لەوا ئەو نەشێن ل باوەرییێ بزڤڕن ] (البقرة: 18)، یەعنی: ئەو نەشێن د دل دا ل ئیسلامێ بزڤڕن، وخودێ د دەر حەقا وان دا دبێژت: [ أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عَامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لا يَتُوبُونَ وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ - ئەرێ وما ئەو نابینن كو ئەو هەر سال جارەكێ یان دوجاران ب بەلایێ وفەتەراتێ دئێنە جەڕباندن؟ پاشی د گەل هندێ ئەو ژ كوفر ونفاقا خۆ نازڤڕنەڤە، وئەو وجەكێ بۆ خۆ ژ وان ئایەتێن خودێ ناگرن یێن وان ب چاڤ دیتین، وبیرا خۆ لێ نائیننەڤە ] (التوبة: 126).
(شیخ الإسلام ابن تیمیە) دبێژت: ((وزانا ب خیلاف چووینە كانێ تۆبا وان یا ئاشكەرا دێ قەبویل بت یان نە، چونكی ئەو تشتەكە نائێتە زانین، ژ بەر كو ئەو هەمی دەمان خۆ ب ئیسلامێ دئیننە دەر)) (بەرێ خو بدە: مجموع الفتاوى (28 / 434-435)).
ناڤبڕا پێنجێ
دیاركرنا ڕاستییا جاهلییەتێ، فاسقی،
سەرداچوونێ،دەركەفتنا ژ ئیسلامێ، پشكێن
وێ وئەحكامێن وێ
1 - جاهلییەت:
ئەو حال بوو یێ عەرب بەری ئیسلامێ ل سەر، ژ نەزانینا ب خودێ وپێغەمبەرێ وی وشریعەتی، وخۆمەزنكرن وشانازیبرنا ب باب وباپیران، وگەلەك تشتێن دی (النهاية لابن الأثير (1 / 323) )، و (جاهلییەت) پالڤەدانە بۆ (جەهل) ێ كو نەزانینە، یان نەدویكەفتنا زانینێیە، (شیخ الإسلام ابن تیمیة) دبێژت: ((هەچییێ حەقییێ نەزانت ئەو یێ نەزانە نەزانینەكا سادە، بەلێ ئەگەر وی باوەری ب نەحەقییێ ئینا ئەو یێ نەزانە نەزانینەكا لێكدای، وئەگەر وی نەحەقی گۆت، وئەو ب حەقییێ یێ زانا بت یان یێ زانا نەبت، ئەو ژی یێ نەزانە، ومرۆڤ بەری هنارتنا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- د جاهلییەتەكا پالڤەدای بۆ نەزانینێ دا بوون، وئەو گۆتن وكریارێن ئەو ل سەر نەزانەكی بۆ دەرێخست بوون، وهەما نەزانی ئەو دكرن، وهەر وەسا هەر تشتەكێ دژی وێ بت یا پێغەمبەر پێ هاتین وەكی جوهیاتی وفەلاتییێ ئەو ژی جاهلییەتە، وئەڤە جاهلییەتا گشتی بوو.
بەلێ پشتی هنارتنا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- دبت جاهلییەت ل وەلاتەكی هەبت ل ئێكی نەبت، وەكی كو ل وەلاتێ كوفرێ هەی، ودبت ئەو ل نك مرۆڤەكی هەبت ل نك ئێكی نەبت، وەكی وی زەلامێ هێشتا موسلمان نەبووی ئەو دێ د جاهلییەتێ دا دبت ئەگەر خۆ ل وەلاتێ ئیسلامێ ژی بت، بەلێ د دەمەكێ بێ توخویب دا چو جاهلییەت پشتی هنارتنا موحەممەدی -سلاڤ لێ بن- نینە، چونكی دەستەكەك د ناڤ ئوممەتا وی دا ل سەر حەقییێ هەر دێ مینت حەتا قیامەتێ، ودبت جاهلییەتا توخویبدای ل هندەك وەلاتێن موسلمانان هەبت، و ل نك گەلەك كەسێن موسلمان ژی، وەكی پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- گۆتی: [ چار تشت ژ كارێ جاهلییەتێ د ناڤ ئوممەتا من دا هەنە.. ]( موسلم ڤەدگوهێزت) ووەكی گۆتییە ئەبوو ژەرری: [ تو مرۆڤەكی جاهلییەت ل نك تە هەیە ] وحەدیسێن ب ڤی ڕەنگی))( بوخاری و موسلم ڤەدگوهێزن).
وكورتییا ئەڤا بۆری ئەڤەیە: جاهلییەت پەیڤەكا وەرگرتییە ژ (جەهلێ) ئەو نەزانینە، وئەو ل سەر دو پشكان دئێتە لێكڤەكرن:
1 - جاهلییەتا گشتی: وئەڤە ئەو بوو یا بەری هنارتنا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- هەی، و ب هنارتنا وی ئەو نەمایە.
2 - جاهلییەتا تایبەت ب هندەك جهــ و وەلات ومرۆڤان ڤە، وئەڤە حەتا نوكە ژی یا مای، و ب ڤێ چەندێ خەلەتییا وان كەسان بۆ مە دیار دبت ئەوێن جاهلییەتێ د ڤی زەمانی دا بەرفرەه دكەن ودبێژن: جاهلییەتا ڤێ سەدسالێ، یان جاهلییەتا سەدسالا بیستێ، وپەیڤێن ب ڤی ڕەنگی، ویا دورست ئەوە بێتە گۆتن: جاهلییەتا هندەك كەسێن ڤێ سەدسالێ، یان یا پترییا خەلكێ ڤێ سەدسالێ، بەلێ بەرفرەهكرنا حوكمی چێ نابت، چونكی ب هنارتنا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- جاهلییەتا گشتی نەمایە.
2- فاسقی:
فاسقی د زمانی دا: دەركەفتنە، و ب شریعەت مەخسەد پێ دەركەفتنا ژ بن ئەمرێ خودێیە، وئەو دەركەفتنا ب ئێكجاری ژی ڤەدگرت، لەو دبێژنە كافری: فاسق، ودەركەفتنا نەئێكجاری ژی ڤەدگرت، لەو دبێژنە وی موسلمانێ گونەهەكا مەزن ژی بكەت: فاسق.
مەعنا دو ڕەنگێن فاسقییێ هەنە: ئەو فاسقییا خودانێ خۆ ژ دینی دەردئێخت، وئەو كوفرە، وبۆ كافری دئێتە گۆتن فاسق، وخودێ دەمێ بەحسێ ئبلیسی كری گۆت: [ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّه- ڤێجا ئەو ژ فەرمانا خودایێ خۆ دەركەفت ] (الكهف: 50)، وئەو فاسقییا وی كوفر بوو.
وخودێ دبێژت: [ وَأَمَّا الَّذِينَ فَسَقُوا فَمَأْوَاهُمْ النَّارُ - وهندی ئەون یێن ژ بن ئەمرێ خودێ دەركەفتین وگونەه كرین جهێ ئەو لێ ئاكنجی دبن جەهنەمە ]، ومەخسەد پێ كافرن، وەكی ژ ڤێ ئایەتێ دئێتە زانین: [ كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا أُعِيدُوا فِيهَا وَقِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ - هەر جارەكا وان ڤیا ژێ دەركەڤن جارەكا دی دێ لێ ئێنە زڤڕاندن، وبۆ پاشڤەبرن دێ بۆ وان ئێتە گۆتن: هوین تام بكەنە وێ عەزابا ئاگری یا هەوە د دنیایێ دا درەو پێ دكر ] (السجدة 20).
وبۆ وی موسلمانێ گونەهەكا مەزن بكەت ژی دئێتە گۆتن: فاسق، بەلێ ئەڤ فاسقییە وی ژ ئیسلامێ دەرنائێخت، خودێ دبێژت: [ وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً وَلا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَداً وَأُوْلَئِكَ هُمْ الْفَاسِقُون - وئەوێن تاوانا كرنا زنایێ ب دویڤ هندەك مرۆڤێن پاقژ ڤەنن چ ژن بن چ مێر بێی چار شاهدێن عادل شاهدەیێ د گەل وان بدەن، هوین حەشتێ جەلدان ب قامچییان بداننە وان، وچو جاران شاهدەیییا وان قەبویل نەكەن، وئەو ئەون یێن ژ بن ئەمرێ خودێ دەركەفتین ] (النور: 4). ودبێژت: [ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدَالَ فِي الْحَج- ڤێجا هەچییێ حەج تێدا ل سەر خۆ فەركر، چوونا نڤینێ وگۆتن وكارێن نە د ڕێ دا، ودەركەفتنا ژ بن ئەمرێ خودێ ب كرنا گونەهان، وجڕەكێشانا ل حەجێ یا كو سەری دكێشتە كەرب ونەڤیانێ بۆ وی دحەرامن ] (البقرة: 197).
وزانا د تەفسیرا فاسقییێ دا ل ڤێرێ دبێژن: ئەو كرنا گونەهانە (كتاب الإيمان لشيخ الإسلام ابن تيمية، ص 378).
3 - سەرداچوون (الضلال):
سەرداچوون: لادانا ژ ڕێكا ڕاستە، وئەو دژی هیدایەتێیە، خودێ دبێژت: [ مَنْ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا- هەچییێ ب هیدایەت هات ودویكەفتنا ڕێكا ڕاست كر خێرا وێ چەندێ بۆ وی ب تنێ دزڤڕت، وهەچییێ ژ سەرداچوو ودویكەفتنا نەحەقییێ كر جزایێ وێ چەندێ بۆ وی ب تنێ دێ زڤڕت ] (الإسراء: 15).
وسەرداچوون بۆ گەلەك ڕامانان دئێتە ب كارئینان:
1 - هندەك جاران ئەو ل سەر كوفرێ دئێتە دانان، خودێ دبێژت: [ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيدا - وهەچییێ باوەرییێ ب خودێ، و ب فریشتەیێن وی یێن خودان قەدر، و ب كیتابێن وی هنارتین هیدایەت بۆ خەلكی، و ب پێغەمبەرێن وی هلبژارتین دا پەیامێن وی بگەهینن، و ب ڕۆژا دویماهییێ نەئینت، ب ڕاستی ئەو ژ دینی دەركەفت ودویراتییەكا دویر ئەو ژ ڕێكا حەقییێ دویركەفت ] (النساء: 138).
2 - وهندەك جاران ئەو ل سەر شركێ دئێتە دانان، خودێ دبێژت: [ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيدا- وهەچییێ هەڤپشكەكی بۆ خودایێ ئێك وب تنێ بدانت، ب ڕاستی ئەو دویركەفتنەكا دویر ژ حەقییێ دویركەفت ] (النساء: 116).
3 - وهندەك جاران ئەو ل سەر وێ بێ ئەمرییێ ژی دئێتە دانان یا كو ژ كوفرێ كێمتر بت، وەكی دئێتە گۆتن: دەستەكێن سەرداچووی، یەعنی: یێن موخالفی سوننەتێ.
4 - وهندەك جاران ئەو بۆ خەلەتییێ دئێتە گۆتن، وەكی مووسایی -سلاڤ لێ بن- گۆتی: [ فَعَلْتُهَا إِذاً وَأَنَا مِنْ الضَّالِّين- من ئەو كر یا تە گۆتی وئەزێ خەلەت بووم ] (الشعراء: 20).
5 - وهندەك جاران بۆ ژبیركرنێ دئێتە گۆتن، وەكی خودێ گۆتی: [ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى - دا ئەگەر ئێك ژ وان هەردو ژنان ژبیركر یا دی بیرا وێ لێ بینتەڤە ] (البقرة: 282).
6 - وئەو بۆ تشتێ بەرزە ونەئامادە ژی دئێتە گۆتن، وەكی حێشترا بەرزە (بپ 297-298 ذ (المفردات للراغب)).
4 - زڤڕین ودەركەفتن (الردة):
(رددة) د زمانی دا: زڤڕینە، خودێ دبێژت: [ وَلا تَرْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ- وهوین ژ كرنا شەڕێ د گەل جەبابران نەزڤڕن، ئەگەر دێ خێرا دنیایێ وئاخرەتێ ژ دەست هەوە چت ] (المائدة: 21).
و د زاراڤێ شەرعی دا ئەو كافربوونا پشتی ئیسلامێیە، خودێ دبێژت: [ وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُوْلَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَأُوْلَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُون- وهەچییێ ژ هەوە گوهدارییا وان بكەت و ژ دینێ خۆ لێڤەببت وبمرت كافر، ئەو كارێ وی د دنیایێ وئاخرەتێ دا دێ پویچ بت، وئەو دێ بتە ژ خەلكێ ئاگری وچو جاران ژێ دەرناكەڤن ] (البقرة: 217).
پشكێن وێ: دەركەفتنا ژ ئیسلامێ ب هندێ چێ دبت كەسەك پێشكێنەكێ ژ پێشكێنێن ئیسلامێ بكەت، وپێشكێنێن ئیسلامێ گەلەكن بەلێ هەمی بۆ پێنج پشكان دزڤڕن:
1 - دەركەفتنا ژ ئیسلامێ ب گۆتنێ: وەكی كو خەبەران بێژتە خودێ، یان پێغەمبەرێ وی -سلاڤ لێ بن-، یان ملیاكەتێن وی، یان پێغەمبەرەكێ وی، یان گۆت: ئەز پێغەمبەرم، یان باوەری ب گۆتنا ئێكێ بێژت: ئەز پێغەمبەرم ئینا، یان دوعا ژ ئێكێ دی ژبلی خودێ كر، یان داخوازا وی تشتی ژێ كر یێ كو ژ خودێ پێڤەتر كەس نەشێت بكەت، یان خۆ ب ئێكی ژبلی خودێ بپارێزت.
2 - دەركەفتنا ژ ئیسلامێ ب كریارێ: وەكی سوجدەبرنا بۆ صەنەم ودار وبەر وقەبران، وڤەكوشتنا قوربانان بۆ قەبران، وهاڤێتنا قورئانێ د جهێن پیس دا، وكرنا سێرەبەندییێ، یان خۆفێركرن ونیشادانا وێ، وحوكمێ ب وێ یا خودێ نەئینایە خوارێ ئەگەر باوەری ب حەلالییا وێ هەبت.
3 - دركەفتنا ژ ئیسلامێ ب باوەرییێ: وەكی باوەری ئینانا ب هەبوونا شریكەكی بۆ خودێ، یان حەلالكرنا زنایێ ومەیێ وربایێ، یان حەرامكرنا نانی، یان باوەری ئینانا كو نڤێژ نە یا واجبە، وتشتێن ب ڤی ڕەنگی یێن كو ئوممەت ل سەر حەلالی یان حەرامی یان یان واجبوونا وان كۆمبووی، یێن كو ل بەر كەسێ بەرزە نەبن.
4 - دەركەفتنا ژ ئیسلامێ ب گومانێ د تشتەك ژ یێن بۆرین دا، وەكی وی یێ د حەرامییا شركێ یان زنایێ یان مەیێ دا بكەفتە گومانێ، یان ژی د حەلالییا نانی دا یان د ڕاستییا پەیاما پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- یان پێغەمبەرێن دی دا بكەفتە گومانێ، یان د دینێ ئیسلامێ دا وكو ئەو ب كێر ڤی زەمانی دئێت یێ ب گومان بت.
5 - دەركەفتنا ژ ئیسلامێ ب هێلانێ: وەكی وی یێ ژ قەستا نڤێژێ نەكەت، ژ بەر گۆتنا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن-: [ بین العبد وبین الكفر والشرك ترك الصلاە - د ناڤبەرا عەبدی وكوفرێ وشركێ دا هێلانا نڤێژێیە ] ( موسلم ڤەدگوهێزت) و ژ بەر دەلیلێن دی یێن ل سەر كوفرا نەنڤێژكەری هاتین.
وئەو حوكمێن ب دویڤ (رددێ) دا دئێن، ئەگەر هات وئەو ل نك كەسەكی پەیدا بوو، ئەڤەنە:
1 - تۆبە ژ وی دێ ئێتە خواستن یێ ژ دینی دەركەفتی، وئەگەر حەتا سێ ڕۆژان وی تۆبەكر و ل ئیسلامێ زڤڕی دێ ژێ ئێتە قەبویلكرن وهێلان.
2 - ئەگەر ل بەر نەهات تۆبە بكەت، كوشتنا وی واجب دبت، ژ بەر گۆتنا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن-: [ من بدَّل دینه فاقتلوه - هەچییێ دینێ خۆ بگوهۆڕت وی بكوژن ] ( بوخاری و ئەبو داوود ڤەدگوهێزن).
3 - ل دەمێ تۆبە ژێ دئێتە خواستن مەنعا وی دێ ئێتەكرن كو ئەو تەصەرروفێ د مالێ خۆ دا بكەت، ڤێجا ئەگەر ئەو موسلمان بوو مالێ وی دێ بۆ وی ئێتە زڤڕاندن، ئەگەر نە مالێ وی دێ بۆ (بیت المال) ێ زڤڕت ژ وی دەمی یێ ئەو تێدا دئێتە كوشتن یان ل سەر كوفرێ دمرت. وهندەك زانا دبێژن: ژ وی دەمێ ئەو تێدا ژ ئیسلامێ دەركەفتی دێ ل سەر كاروبارێن موسلمانان دئێتە خەرجكرن.
4 - میراتگری د ناڤبەرا وی ومرۆڤێن وی دا نامینت، نە ئەو دبتە میراتگرێ وان ونە ئەو دبنە میراتگرێن وی.
5 - ئەگەر ئەو ل سەر كوفرێ مر یان هاتە كوشتن ئەو نائێتە شویشتن ونڤێژ ل سەر نائێتەكرن و د ناڤ قەبرێن موسلمانان دا نائێتە ڤەشارتن، بەلكی د ناڤ قەبرێن كافران دا دێ ئێتە ڤەشارتن، یان ژی ل جهەكێ دویر ژ قەبرێن موسلمانان.
